روح‌ها بە کۆتایی سەیرکردنێک

روح‌ها بوونەوەرێکی هۆشمەندن کە جەستەیان نییە یا بە تەواوی نایانبینین: مردووانێک کە بە بەستراوەتییەکانەوە دەمێننەوە، هۆشێکی سەرگەردان یان بوونەوەرێکی بێگانەی بەهێز.

بەڵگەی شوێنەوارییان و نووسراو لە میزۆپۆتامیا، چین، میسر و هەروەها لە داب‌و‌نەریتی گەلی ئەورووپا و تەقلیدەکانی نادیاردا هاتوونەتە دی. لێکدانەوەیان لە نێوان نەخۆشی، دیاردەی ئایینی، بیرەوەری کۆمەڵگا و توێژینەوەی هۆشمەندی لق‌لقی جۆراوجۆردا جیاوازییان هەیە.

لە ڕوانگەی ئیتنۆگرافی، دەروونناسی و بەراوردی ئایینی لێکۆلینەوەیان بۆ دەکرێت.

پۆلبەسەر کولتوورەکاندا

کۆتایی سەیرکردن

روح‌ها چینێکی سەربەخۆی بوونەوەرن لە بەڵگەنامەکانی ئەم ماڵپەڕەدا، لەگەڵ خواوەندان، دیمۆنەکان و بوونەوەرانی ڕووناکی. ئەم چەمکە شێوازێکی زۆر جۆراوجۆر لەخۆ دەگرێت: روحی مردووانێکی نانێژراو، روحی سرووشت لە دارستان و ئاو و چیا، روحی ماڵ و بەردەرگا، شێوەگۆرەکان، پەیامبەرانی مردووان و بوونەوەرانی دووڕوو کە تاقیکردنەوە دەکەن.

جیاکردنەوەیان لە دیمۆنەکان هەمیشە ڕوون نییە. بە شێوازێکی گشتی: دیمۆنەکان بە چالاکی دوژمنکارن، بەڵام روح‌ها دەکرێت بێ‌لایەن، تاقیکەرەوە یان تەنانەت باش بن.

روحی مردوویەک دەبێتە دیمۆن، ئەگەر لە بۆنەی تۆڵەسەندنەوە کار بکات؛ ببووەتە روحی ماڵ، ئەگەر خستبیانە پاڵ پشتگوێخستن. زۆربەی جۆرەکانی روح دووڕوون، پێوەندییان بە ڕێزگرتن و مامەڵەی ڕاست دیاری دەکرێت.

ئەم پەڕەیە سەیرکردنێکی گشتگیر لە نێوان کولتوورەکاندا پێشکەش دەکات و بەرەو 347 پەڕەی وردەکاری روحی جیاواز لە زیاتر لە 40 کولتوور دەبات.

سەیرکردنی خێرا: روح‌ها لە سەرانسەری جیهاندا

جۆرەکان: روحی مردووان، روحی سرووشت، روحی ماڵ، شێوەگۆرەکان، پەیامبەرانی مردووان
کولتوورەکانی تۆمارکراو: 40+
ژمارەی پەڕەی وردەکاری: 347
جیاکردنەوە لە دیمۆنەکان: دوژمنکاری چالاک
جیاکردنەوە لە خواوەندان: پلە، پەیوەندی بە پانتیۆنەوە

جۆربەندی

ڕۆحی مردووان

گەورەترین ژێرگرووپ. مردووانێک کە بەهۆی هۆکارێکی جۆراوجۆرەوە ناچن بەرەو ڕێگای ئاسایی جیهانی خوارەوە، وەک ستەمێکی نەبردراوە، نەبوونی ئایینی باپیران، مردنی توندوتیژ یان ئارەزوویەکی نەگەیشتوو. سەیری روحی مردووان بکە وەک پەڕەیەکی تایبەت.

روحی سرووشت

بەستراون بە شوێنێکی دیاریکراوەوە: دارستان، ئاو، چیا، کانیاو، دار. زۆرجار خاوەن ئەرکی پارێزەرن. سەیری روحی ئاو و روحی دارستان بکە وەک پەڕەی تایبەت.

روحی ماڵ، شێوەگۆرەکان، پەیامبەرانی مردووان

روحی ماڵ. بەستراون بە ماڵانەوە، وەک کاریتە، ئاگردان، بەردەرگا. دەتوانن پارێزەر بن یان لە کاتی پشتگوێخستندا کێشە دروست بکەن. نموونەکان: دۆکایبی (کۆریا)، نیێن (تیبەت، بەشێوەیەکی نیوەیی)، روحی ماڵ لە فۆلکلۆری جێرمانی-سلاڤی.

شێوەگۆرەکان. بوونەوەرانێک کە دەتوانن شێوەیان لە نێوان ئاژەڵ و مرۆڤدا بگۆڕن. سەیری شێوەگۆرەکان بکە. نوێنەری تایبەتی: هولی جینگ، گومیهۆ، پووکا.

پەیامبەرانی مردووان. کەسانێک کە ڕوح بەرەو جیهانی خوارەوە ڕایدەبردن. سەیری پەیامبەرانی مردووان بکە. نموونەی کلاسیک: یاماداتا، جیۆسینگ سائا، دولاهان.

روحی تۆڵەسەندنەوە. ژێرگرووپی روحی مردووان بە پرۆفایلی چالاکی تۆڵەسەندنەوە. سەیری روحی تۆڵەسەندنەوە بکە. نوێنەری تایبەتی: ئۆنریۆ (ژاپۆن، وەک جۆرێک لە یووری)، چیۆنیۆ-گویشین.

سەیرکردنی نێوان کولتوورەکان

بەگوێرەی ناوچە ڕیزکراوە، لەگەڵ ئاماژە بۆ پەڕەکانی وردەکارییان:

ڕۆژهەڵاتی ناوین

مێزۆپۆتامیا: ئێدیمو (Edimmu)، ڕۆحی مردووی ناشاندراو

ناوەڕاستی دەریا و شارستانییەتی کۆن

ڕۆما: لێموریس (Lemures)، لارڤای (Larvae)، ڕۆحی مردووان

ئایینەکانی ئیبراهیمی

جولەکایەتی: دیبووک (Dybbuk)، ڕۆحی مردووی خۆگیرکردن
ئیسلام: جن (Jinn)، ڕۆحی ئاگرینی دووڕوو

ئەورووپا

جەرمانی: دراوگر (Draugr)، نیکس (Nix)، تڕۆل (Troll)
کێلتی: بانشی (Banshee)، پووکا (Puca)، دولاهان (Dullahan)
سلاڤی: ڕوسالکا (Rusalka)، لێشی (Leshy)

ئاسیا

هیندوویزم: ڤیتالا (Vetala)، یاکشینی (Yakshini)
بوداییزم: یامادوتا (Yamaduta)، داکینی (Dakini)
چین: گوی (Gui)، هولی جینگ (Huli Jing)
ژاپۆن: تێنگو (Tengu)، کاپا (Kappa)، یوری (Yuurei)، یوکی-ئۆنا (Yuki-onna)
کۆریا: دۆکائبی (Dokkaebi)، گویشین (Gwishin)، چیۆنیۆ-گویشین (Cheonyeo-gwishin)، جیۆسینگ سایا (Jeoseung Saja)
تیبەت: لو (Lu)، تسێن (Tsen)، نیێن (Nyen)

چینەکانی مێژووی ئایینی پۆلی ڕۆحەکان

پۆلی ڕۆحەکان لە ڕوانگەی مێژووی ئایین بەشێوەیەک لەوانەیە گشتگیرترین پۆلی هەموو بوونەوەرەکان بێت. خواوەندەکان لە پانتیۆنی جیاواز شێوازی جیاوازی هەیە، و شەیتانەکان تەنها لەگەڵ ئایینناسیی ئایینی گەورەکان پەرەیان پێدراوە. بەڵام باوەڕ بە ڕۆحەکان لە هەموو کەلتوورێکی بەڵگەدراودا هەیە، لە کارەکانی گڵکردنەوەی سەردەمی کۆنی مرۆڤایەتی (ئەشکەوتی شانیدار لە عێراق، نزیکەی ساڵی ٦٠٠٠٠ پ.ز) تا هانتۆلۆژیای هاوچەرخ.

ئێدوارد بورنێت تایلۆر لە کتێبی Primitive Culture (١٨٧١) ئانیمیزمی وەک بنەمای هاوبەشی ئایینەکانی سەرەتایی پێناسە کرد: ئەم بۆچوونەی کە نەک تەنها مرۆڤ، بەڵکوو ئاژەڵ، ڕووەک، چیا، ڕووبار و دیاردەکانی سرووشتیش گیانی هەیە.

توێژینەوەکان دواتر ئەم بۆچوونەیان زیاتر جوانکردووە. فیلیپ دیسکۆلا لە کتێبی Par-delà nature et culture (٢٠٠٥) چوار شێوازی بنەڕەتی ئۆنتۆلۆژیی جیاکردووەتەوە: ئانیمیزم، ناتورالیزم، تۆتێمیزم و ئەنالۆجیزم.

بۆیە باوەڕ بە ڕۆحەکان لە کەلتوورە پێشکەوتووەکاندا هەمووی بەگوێرەی واتای تایلۆر ئانیمیستی نییە، بەڵکوو هەریەکەی لۆژیکی خۆی هەیە. کەواتە ڕۆحەکان پۆلێکی داخراو نییە، بەڵکوو خێزانێکی بۆچوونی پەیوەندیدارە کە بەپێی کەلتوور پێکهاتەی جیاوازی هەیە.

دیاردەناسی ئەزموونی ڕۆح

لە ڕووی دیاردەناسیدا، ئەزموونی ڕۆح لە شارستانییەتی گەورەکاندا بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بەبەلگە یەکسانە. کلاوس تیڤیلایت (Männerphantasien، ١٩٧٧) و ئێریکا ڕەینەر لە بواری ئەکادییناسیدا نیشانیان داوە کە هەواڵەکانی ڕۆحی مێزۆپۆتامی تایبەتمەندی سەرەکییان هاوبەشیان هەیە، کە هەروەها لە تیۆری یۆنانی-ڕۆمانی (پلوتارک، لۆکیان، پسیودۆ-ئاپۆلۆدۆر) و لە ئەدەبیاتی بینینی سەردەمی ناوەڕاستی بەرزدا (هیلدەگارد، مێختیلد، سیزاریۆسی هایستێرباخ) دووبارە دەبیننەوە.

ئەم یەکسانییە بەدوو شێوە دەتوانرێت بخوێنرێتەوە: وەک نیشانەیەک بۆ چینێکی دیاردەناسی ڕاستەقینە، یان وەک ئەنجامی میکانیزمی گواستنەوەی کەلتووری کە شێوازی هەواڵەکان دیاری دەکات. لێکسیکۆنی iWell لێرەدا هیچ بریاری ئۆنتۆلۆژی نادات، بەڵکوو بەشێوازێکی مێتۆدی بێ لایەن کار دەکات.

ڕیتوال، پاڕاستن و مامەڵەکردن

مامەڵەکردن لەگەڵ ڕۆح جیاوازییەکی ڕوونی هەیە لەگەڵ دەربازبوون لە دیو. لە کاتێک بەرانبەر دیو زیاتر پاراستن و دەرکردن گونجاوە، لەگەڵ ڕۆحەکان زۆر جار ئارامکردنەوە، ڕێزلێنان یا ڕەوانەکردن پێشیانن.

ڕێوڕەسمی مردووان. ناشتنی بەپێی ڕێسا لەگەڵ کەرەستەی گۆڕ، ڕێوڕەسمی ساڵانەی یادکردنەوە (جیسا لە کۆریا، ئۆبۆن لە ژاپۆن، پارینتالیا لە رۆما)، ڕێوڕەسمی بودایی ٤٩ ڕۆژە. نەبوونی ئەم ڕێوڕەسمانە هۆکاری سەرەکییە بۆ پەیدابوونی ڕۆحی مردووان.

قوربانیدان. خواردن، ساکی، گوڵ، بخوور. ڕۆحی ماڵ بە شتی بچووک تیمار دەکرێت، هەڵمژینێک شیر لەسەر بەردەرگا، قاپێک برنج لەسەر ئاگردان.

ڕێزگرتن لە بۆشاییەکانی سروشت. مەشێن لە ئاوی پیرۆز، دار هەندێک جار نەبڕدرێت، بەرزاییی گەشتیاران بە قوربانی بەرد (لا بتساس لە تیبەت، کۆمەڵە مانی) ڕێزلێبنرێت. قوربانی بخووری سانگی تیبەتی وسیلەیەکی باوە.

بەرانبەر ڕۆحی تۆڵەخواز و هێرشکار. لە کاتی هێرشی توند، هەمان وسیلە بەکاردێت وەک بەرانبەر دیو: خوێندنەوەی سوترا، گوت شامانی، ڕێوڕەسمی بودایی چۆندۆ-جای. لە نەریتی iWell Guard، مەیدانی پاراستن هەروەها بەرانبەر ئاڵۆز و ڕۆحی تاریکی کاردەکات: «هێز لە ئاڵۆز، ڕۆح، بوونەوەری تاریکی، دیو و ئارخۆنت قەدەغەکراوە.»

پراکتیکی پاراستن بەرانبەر ڕۆح

نەریتی پاراستن بەرانبەر کاریگەری نەخوازراوی ڕۆح یەکێکە لە کۆنترین بوارەکانی کارکردنی جادوویی. ڕێوڕەسمی ئاشیپوی میسۆپۆتامی (کاهینی نزادانان، لەگەڵ زنجیرەی سەرەکی مقلو) لە هەزارەی دووەمی پێش زایین ڤەدامەندراوە و بەتایبەتی سەبارەت بە ڕۆحی نەخۆشی و کاریگەری خراپی مردووانە.

نەریتی یۆنانی-رۆمانی ڕێوڕەسمی ئانتسیریای بۆ کۆتاییهێنانی کۆنترۆلکراوی ئامادەبوونی مردووان دەناسێت، هەروەها ئاشتیکردنی ئێرینیۆن و ڕێوڕەسمی لیمووریا لە ڤانی جەژنانە. نەریتی سەردەمی ناوین دەربازبوون (Exorzismus)ی مەسیحی لە ڕیتوالی ڕۆمانوم (١٦١٤) یاساییکردووە، کە لە وەشانی ١٩٩٩دا نوێکراوەتەوە.

لە مەیدانی پاراستنی iWell Guard، هەموو سێ چینی ڕۆح، ڕۆحی سروشتی مەترسیدار، ڕۆحی مردووان و ڕۆحی ماڵی دوژمنکار، لەلایەن چینی ٢ (بەرگری لە جادوی (Magie) تاریک) و چینی ٦ (پاراستن لە دزینی وزە)ی مانترا چارەسەر کراون.

هەوڵی ڕۆح بۆ دزینی وزەی هەڵگر یان بەدەستگرتنی وزەیی، مەیدانی پاراستن ڕەتی دەکاتەوە. لە حاڵەتی کاریگەری پێشوو، چینی ٣ (گۆڕانکاری) بەکاردێت لەگەڵ دووخەتی گایا و فریشتەی گەورە گابریێل.

وەرگرتنی هاوچەرخ

ڕۆح لە کولتووری گەورەخوازانەی هاوچەرخدا خودی دووانی هەیە، لەلایەکەوە لە فیلم و یاری تۆقاندن (رینگو، The Grudge، شەپۆلی کۆرییانی K-Horror، نەریتی یۆکایی ژاپۆنی لە مانگا و ئانیمی)، لەلایەکی دیکەوە لە پاراسایکۆلۆژیا و ڕۆحگیانناسی (Spiritismus).

لە نەریتی کارکەرانی ڕووناکیدا، ڕۆح وەک بوونەوەری ڕاستی تێدەگیرێت کە دەبێت بە وریایی مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. مەیدانی پاراستنی iWell Guard ئەوانی وەک یەکێک لە شێوازەکانی مەترسی دەبینێت، نەک بە شێوەیەکی گشتی لەناوبردن، بەڵکو بە شێوەیەک کە «هێزیان قەدەغەکراوە» و «هیچ کاریگەرییان لەسەر هەڵگر نییە».

ڕۆح لە توێژینەوەی هاوچەرخدا

خوێندنی زانستی دەربارەی دیاردەی ڕۆح لە چەند دەیەی ڕابردوودا بەرباڵاو بووەتەوە. ئۆوێن دیڤیس لە The Haunted (٢٠٠٧) و Paranormal (٢٠٠٩)دا نەریتی ئاڵۆز و ڕۆحی ئینگلیزی لە ڕوانگەی مێژووی-ئانسرۆپۆلۆژی شرۆڤەکردووە.

دایانا وۆلش پاسولکا (American Cosmic, ٢٠١٩) پەیوەندی لەگەڵ نەریتی UFOی ئەمرۆیی بەستووەتەوە، کە لە پێکهاتەدا لە چینی ڕۆحدا دادەنرێت. جێفری کریپال (Authors of the Impossible, ٢٠١٠؛ The Flip, ٢٠١٩) پارێزگاری لە ڕوانگەیەکی کراوەتری دەکات کە نەک بە ڕیدۆکشنیزم ماتریاڵ لادەبات و نەک بە ڕیالیزمی سادە دادەکەوێت.

ئەمە لەگەڵ ڕوانگەی iWell Guard دەگونجێت: ئەزموونی ڕۆح چینێکی سەربەخۆی ئەزموونی مرۆییە کە دەکرێت بە ڕێز و بە شێوازێکی ڕوونی زانستی تۆمار بکرێت، بەبێ ئەوەی پرسیارە ئۆنتۆلۆژییەکە پێشوەخت وەڵام بدرێتەوە.

پراکتیکی پاراستن لەسەر ئاستی خۆی کاردەکات، بەبێ ئەوەی بابەتی چۆنیەتی وەڵامدانەوەی هەڵگر بۆ ئەم پرسیارە کار بکات.

پەیجی زیاتری پەیوەندیدار

لاندینگی تایبەت لەناو پۆلی ڕۆحەکان:

پۆلی پەیوەندیدار:

دیوەکان، بوونەوەری دوژمنکار
بوونەوەری ڕووناکی، هێزی پاراستن
خواوەندەکان، خواوەندی گەورە و پاراستن

ئەدەبیات

سەرچاوەی بنەڕەتی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.