فێنگن، پاڵه‌وانانی گەورەی وحشی دارستانه‌کانی تیرۆل
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
فێنگن روحی ئه‌فسانه‌ی چیای ئه‌لپن.
ئافره‌تانی دارستانی گەورە و وحشی، منداڵخۆر بەڵام لەگەڵ ئه‌وه‌شدا یارمه‌تیدەر. فێنگن ئافرەتانی وحشی دارستانه‌کانی تیرۆلن.
فێنگن، که به فێنگه یان فانگن ناسراوه، گەلی کێوی وحشی ئه‌لپن: ئافره‌تانی دارستانی وحشی و گەورە، هه‌روه‌ها پاڵه‌وانانی دارستانی که به خواڵه‌مووکه داپۆشراون وه‌ک هاوشێوه‌ی نێرینه. ئه‌مانه دوپشتین، به‌ڵام زۆرترین جار مه‌ترسیدارن، به منداڵخۆری و شیفتی تایبه‌ت به‌ره‌و منداڵان ناسراون و مندال و ئافره‌تانی ته‌زه‌بووک ده‌رباز ده‌که‌ن یان مندالی گۆڕاوه‌یان جێ ده‌هێڵن.
هه‌روه‌ها ده‌توانن یارمه‌تی بده‌ن: له هه‌ندێ شوێن کچانیان وه‌ک خزمه‌تکارێکی به‌هێز بۆ ئه‌و کێڵگه‌کان ده‌ده‌ن. فێنگن له تیرۆل، ڤۆرارلبێرگ، لیختنشتاین و ئه‌لپه کانی باڤاریا بەڵگەیان هه‌یه، که له سه‌ده‌ی 19 لای زینگه‌رله، ئه‌لپن‌بورگ و ڤۆنبون کۆکراونه‌ته‌وه.
جۆر: گەلێکی کێوی و ئامبیڤالێنتی چیایی، جۆرێکی ناوچەیی لە خەڵکی کێوی
سەرچاوە: ئەفسانەی ئەلپی، لە سەدەی ١٩ کۆکراوەتەوە
دەق: زینگێرلێ، ئالپێنبورگ، فۆنبون
ماوە: سەدەی ١٩ (کۆکراوەکان)، بابەتی گێڕانەوەی کۆنتر
دەرکەوتن: ژنانی گەورەی داری قژدرێژ و پیاوە گەورەکانی دارستان کە داپۆشراون بە توژاڵ
مێژووی دەق
سەردەمی دەقەکان
ماده‌ی چیرۆکی سه‌ر به چیرۆکی ئه‌فسانه‌یی ئه‌لپه، که له سه‌ده‌ی 19 کۆکراونه‌ته‌وه، به‌تایبه‌ت لای زینگه‌رله، ئه‌لپن‌بورگ و ڤۆنبون.
بواری باڵاوبوونەوە
تیرۆل، تیرۆلی باشوور، ڤۆرارلبێرگ، لیختنشتاین و ئه‌لپه کانی باڤاریا؛ فێنگن جۆرێکی ناوچه‌یی له گه‌لانی وحشیه.
دۆخی سەرچاوەکان
باش: کۆکردنه‌وه‌کانی زینگه‌رله، ئه‌لپن‌بورگ و ڤۆنبون کۆمه‌ڵێکی فراوان و ناوچه‌یی له چیرۆک پیشان ده‌ده‌ن.
ناو و شێوازەکان
ریشه‌ناسی: ناکۆک و نادروست. گومانی گریم (Funke، fangen) تەنها گومانێک دەمێنێتەوە؛ لەوانەتر نزیکبوونەوەیە لەگەڵ Fank یان Fankerl، شەیتان یان دژمن. ده‌رئه‌نجامگرتنی گشتگیر له fauna یان Faun بێ بەڵگه‌یه و تەنها گمانه.
کەسایەتی و کارکرد
ڕوخسار
Fangga ی مێینه گەورەیه، به قه‌باره‌ی دار، به‌هێزه، به‌ته‌واوی خواڵه‌مووکن، پۆرێکی رەشی له‌گه‌ل ده‌روون تێکه‌ڵکراوه، ده‌مێکی له گوێ بۆ گوێ هه‌یه، جامه‌ی له قاڵنج و خواڵه‌مووک؛ نێرینه‌کان پاڵه‌وانانی دارستانین که به خواڵه‌مووکه داپۆشراون. به پێی ناوچه، ئه‌مانه یا گەورەن یا بچوک وه‌ک کۆتی. پەیوه‌سته‌ن به داره‌کان و له‌گه‌ڵ دار ده‌مرن.
کاریگه‌ری
فێنگن به زۆری مه‌ترسیدارن، منداڵخۆر و شیفتی تایبه‌ت به‌ره‌و منداڵان، مندال و ئافره‌تانی ته‌زه‌بووک ده‌رباز ده‌که‌ن یان مندالی گۆڕاوه‌یان جێ ده‌هێڵن. هه‌روه‌ها ده‌توانن یارمه‌تی بده‌ن و له هه‌ندێ شوێن کچانیان وه‌ک خزمه‌تکارێکی به‌هێز بۆ کێڵگه‌کان ده‌ده‌ن.
پرۆفایل: فێنگن
گرنگترین لایه‌نه‌کانی گەلی کێوی وحشی له یه‌ک نه‌رخ.
جۆرێکی ناوچه‌یی له گه‌لانی وحشی له ناوچه‌ی ئه‌لپ، بەڵگه‌ی له تیرۆل، ڤۆرارلبێرگ، لیختنشتاین و ئه‌لپه کانی باڤاریا هه‌یه.
کێڵگه، منداڵ و ئافره‌تانی ته‌زه‌بووک: فێنگن مندال و ئافره‌تانی ته‌زه‌بووک ده‌رباز ده‌که‌ن، مندالی گۆڕاوه جێ ده‌هێڵن و له هه‌ندێ شوێن وه‌ک خزمه‌تکارێکی به‌هێز کار ده‌که‌ن.
ئافره‌تانی دارستانی گەورە و به‌ته‌واوی خواڵه‌مووک به جامه‌ی قاڵنج و خواڵه‌مووک، به ده‌مێکی له گوێ بۆ گوێ؛ نێرینه‌کان پاڵه‌وانانی دارستانین که به خواڵه‌مووکه داپۆشراون.
دارستان و کێڵگه: پەیوه‌سته به داره‌کان، له‌گه‌ڵ دار ده‌مرن؛ مه‌ترسیدار وه‌ک منداڵخۆر، یارمه‌تیدەر وه‌ک خزمه‌تکارێکی به‌هێز.
ئامرازی مسیحی: خاچ، که نه‌توانرێت لێی بپه‌رنه‌وه، زنگی کلیسا، مه‌لائیکه‌ی پارێزه‌ر و ئاوهنی مسیحی، هه‌روه‌ها فێڵبازی پۆلیفیموس به‌ناوی «خۆم کردووی».
گه‌لانی وحشی و پیاوی وحشی، Moosweiblein و Saligen؛ هه‌روه‌ها Basajaun ی باسکی له‌گه‌ڵ Basandere هه‌روه‌ها پان و فاون.
له زینگه‌رله تا ڤۆنبون: گه‌لانی وحشی تیرۆل
ریشه‌ناسی ناوه‌که ناکۆک و نادروسته. گریم گمانی خستووه ده‌رباره‌ی Funke یان fangen، به‌ره‌وپه‌راوی وه‌ک گمان؛ نزیکترین بەڵگه نزیکبونه‌وه‌یه له‌گه‌ل Fank یان Fankerl، شه‌یتان یان دژمن. ده‌رئه‌نجامگرتنی گشتگیر له fauna یان Faun له لایه‌که‌ی ترەوه بێ بەڵگه‌یه و تەنها گمانه.
له روانگه‌ی ناوه‌رۆکه‌وه، فێنگن جۆرێکی ناوچه‌یی له گه‌لانی وحشین: بەڵگه‌ی له تیرۆل، ڤۆرارلبێرگ، لیختنشتاین و ئه‌لپه کانی باڤاریا هه‌یه، که لای زینگه‌رله، ئه‌لپن‌بورگ و ڤۆنبون کۆکراونه‌ته‌وه. به‌رچاوترین ته‌ما پەیوه‌ندی به دارانیانه: فێنگن پەیوه‌سته‌ن به داره‌کان و له‌گه‌ڵ دار ده‌مرن، تایبه‌تمه‌ندییه‌ک که زۆر به‌قوڵی ده‌یانخه‌ته ناو سرووشتی دارستان و له ته‌نها پاڵه‌وان جیایان ده‌که‌ته‌وه.
توێژینه‌وه‌ی ئه‌فسانه و شیکردنه‌وه
فێنگن به‌شێکی جێگیرن له توێژینه‌وه‌ی ئه‌فسانه‌یی تیرۆل و ڤۆرارلبێرگ و میتۆلۆژیای به‌راوردکاری.
له روانگه‌ی زانستی ئایینه‌وه، فێنگن دوپشتین، به‌ڵام زۆرترین جار به ڕاستی مه‌ترسیدار، منداڵخۆر و گەوره‌ن، و زۆر مه‌ترسیدارترن له Saligen. ڕوونکردنه‌وه‌ی گرنگ: نابێت له‌گه‌ڵ Saligen ی به‌خشنده تێکه‌ڵ بکرێن. هه‌میشه گەورە نین، به پێی ناوچه یا گەورەن یا بچوک وه‌ک کۆتی. ریشه‌ناسی fauna یان Faun بێ بەڵگه‌یه. و ته‌مای نانی زیره (Kümmelbrot) بۆ فێنگن دروست نییه، بۆ Moosweiblein بەڵگه‌ی هه‌یه و تەنها به گواسته.
خاچ، زنگ و فێڵبازی پۆلیفیموس
ئامرازی مسیحی بەڵگه‌یانه: خاچ، که فێنگن نه‌توانن لێی بپه‌رنه‌وه، زنگی کلیسا، مه‌لائیکه‌ی پارێزه‌ر و ئاوهنی مسیحی. هه‌روه‌ها فێڵبازی پۆلیفیموس هه‌یه: ئه‌وه‌ی به‌ناوی «خۆم کردووی» خۆی ناسبکات و ده‌ستی Fangga بگیرێت، ده‌رباز ده‌بێت، چونکه که‌سیک بەگریانی سه‌یر ناکات. له لایه‌که‌ی ترەوه، ته‌مای نانی زیره بۆ Moosweiblein بەڵگه‌ی هه‌یه، بۆ فێنگن دروست نییه و تەنها به گواسته.
گه‌لانی وحشی، Saligen و Basajaun
فێنگن له‌گه‌ڵ گه‌لانی وحشی و پیاوی وحشی، Moosweiblein و Saligen جێگیرن، که ته‌مای بزنی کێویان له‌گه‌ڵ به‌شن؛ به‌ڵام دیاره لە Saligen ی به‌خشنده جیایان ده‌که‌ته‌وه. خزمن Basajaun ی باسکی و Basandere هه‌روه‌ها پان و فاون. له ناوچه‌ی ئه‌لپیشدا، Nörgelی بچووک و Dellermännle سه‌ر به هه‌مان دونیای ئه‌فسانه‌ن، هه‌رچه‌نده له سه‌ری تری ئه‌مه.
پرسیاره باوه‌کان ده‌رباره‌ی فێنگن
فێنگن چییه؟
گەلی کێوی وحشی و دوپشتی ئه‌لپ، ئافره‌تانی دارستانی وحشی و گەورە.
ئایا مه‌ترسیدارن؟
زۆرترین جار به‌ڵێ: منداڵخۆر ناسراون، به‌تایبه‌ت به‌رانبه‌ر منداڵان، به‌ڵام ده‌توانن یارمه‌تیش بده‌ن.
ئایا هه‌مان شتن له‌گه‌ڵ Saligen؟
نه‌خێر. هه‌ردووکیان زنجیره‌یه‌ک له به‌خشنده‌یی تا وحشی پێک ده‌هێنن، به‌ڵام یه‌کسان نین.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ژنی موقەددەس (Salige Frau) – هەڤاڵی چاکەخواز و بەرامبەری فێنگن
- نۆرگل (Nörgel)، دێلەرمانلە (Dellermännle) – ڕۆحی بچووکی هەمان ناوچەی ئەفسانەیی
- ئاسن، تیلیسم، خوێ – ئامرازی پارێزەری میراتگیراو
- قوتوپاسی پاراستن – ڕوانگەیەکی گشتی بۆ ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی بنچینەیی زیاتر لە پێرستی ئەدەبیات.
وەک گەلی وەحشی چیاکان کە لە دارستانەکان دەژین، یاخود وەک کچانی وەحشی ئەلپ کە وەک خزمەتکاری بەهێز لە کێڵگەکان کار دەکەن، فێنگن هەردوو ڕوخساری سروشتی وەحشی لەخۆ کۆدەکاتەوە، بەڵام ڕوخساری مەترسیدارتر زیاتر زاڵە.
