جیهانی روحی تایلەندی، باوەڕی فی و خانووی روحی سان فرا فوم

فی لە زمانی تای، ناوی بنەڕەتییە بۆ هەموو جۆرەکانی روح، لە باوباپیران تا روحی سرووشت و ڕۆحی مردووان. مرۆڤناسی کۆمەلایەتی ستانلی جی. تامبیا لە لێکۆڵینەوەکەیدا Buddhism and the Spirit Cults in North-East Thailand (1970) نیشانی دا کە باوەڕی فی و بودایی لە پرکتیکی ژیانیدا نابنە دووانی بەرامبەر، بەڵکو سیستەمێکی کۆسمۆلۆژیی هاوبەشن، کە تێیدا ڕاهیبان و ناسراوانی روحی ئەرکی جیاواز و تەواوکەر بەردەگرن.

فۆلکلۆرناسی تایلەندی فیا ئانومان راجادۆن لە نیوەی یەکەمی سەدەی 20 زۆر بیرۆکەی فی تۆمار کرد و بەمە بناغەیەکی داڕشت بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی-دینی داهاتوو.

ئەم پەیوەندییە توندە لە نێوان باوەڕی روحی فی و بودایی بە ڕوونی لە خانووچکەکانی روحی سان فرا فومی هەرلایدا دیارە.

سان فرا فوم خانووچکەیەکی روحییە، زۆر جار بە دیزاینێکی وردکاری، کە دەبێت شوێنی روحی زەوییەکە تێیدا نیشتەجێ بێت. پێش دروستکردنی هەر بینایەک، تایلەندییان بەشێوەی نەریتی لەگەڵ ئەم روحە دەدوێن بۆ شوێنێکی گونجاو بۆ خانووەکەی، زۆربەی کات لە دەرەوەی سیبەری بینای سەرەکی. پێشکەشکراوی ڕۆژانە، گوڵ، خواردنەوە و بخوور، دەبن بۆ دڵنیایی و ڕازیبووندنی روحی شوێنەکە.

لەگەڵ روحی شوێنەکە، لە زۆرێک لە دووکانی تایلەندی وێنەی نانگ کوواکیش هەیە، شێوەیەکی بەختەوەری کە بە دەست ماچکردن کڕیار و بەخت بۆ خۆی بانگ دەکات.

لە چوارچێوەی چەمکی گشتی نانگ مای، بە واتای وشەیی خاتووی درەخت، نەریتی تایلەندی چەند روحی مێینەی درەختی کۆدەکاتەوە. بەپێی چیرۆک، نانگ تانی لە دارگەلای کێویی مووزەکان نیشتەجێیە و لە کاتی ئێواران وەک کچێکی گەنج دەردەکەوێت. نانگ تاخیان بە روحێکی بەهێز بۆ درەختی تاخیان دادەنرێت، بۆیە داربڕان بەپێی نەریت تەنها دوای کردنی ئایینەکانی گونجاو دارەکەیان بەکاردەهێنا.

بودایی تیرافادا، کە لە تایلەند زاڵترین شێوازە، باوەڕی فی چوارچێوە دەداتێ، بەبێ ئەوەی جێی بگرێتەوە. ڕاهیبانی بودایی بەردەوام داوایان لێدەکرێت خانووی نوێ، دووکان یان تەنانەت خانووچکەی روحی، بە ئاوی پیرۆز و بەندی پەمبووی پیرۆزکراو کە پێی دەوترێت سای سین، بەرەکەت پێبدەن، بۆ لابردنی بەختناڕەحمی و دڵنیابوون لە ڕازیبووندنی روحەکانی شوێنەکە.

چەمکی بودایی کردار خواز، تامبون، لە مامەڵەکردن لەگەڵ فییەکانی ئاسوودەنبووش ڕۆلێکی هەیە: کەسوکاران کردار خواز بۆ مردووان دەگوازنەوە بۆ ئاسانکردنی گواستنەوەیان و بۆ ئەوەی نەبنە دیمەنی روحێکی مەترسیدار وەک فی تای هۆنگ. جگە لە ڕاهیبان، ناسراوانی روحی سەربەخۆیش هەن، کە پرکتیکیان لە پرکتیکی دینی ئایینی جیاوازە، وەک مرۆڤناسی کۆمەلایەتی ستانلی جی. تامبیا وردکارییان کردووە.

فایا ناگا (Phaya Naga)، بوونەوەرێکی شاهانەی شێوە شێلانی، لە نەریتی بودایی تایلەند و لە پانتاییەکی گشتیتری باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیادا وەک پاسەوانی بودا و گەورەی ئاوەکان، بەتایبەتی ڕووباری میکۆنگ، دەناسرێت. لە کۆتایی ڕۆژووی بودایی، باوەڕداران لە کەناری ڕووبارەکە هەواڵی ئەوە دەدەن کە بە گۆڵەئاگری ناگا ناسراوە، دیاردەیەکی تا ئێستا موباحەسەکراو کە لە ناوچەی نۆنگ خای بە شێوەیەکی دینی لێک دەدرێتەوە.

یەکێک لە بوونەوەرە ترسناکترەکان کراسوو (Krasue)یە، سەرێکی شەوانە فرۆکەیی کە هەناوی لێی هەڵواسراوە و باوەڕ کراوە بە ڕۆژ لە ناو ژنێکی ئاسایی شاردراوەتەوە، دیاردەیەکی هاوشێوە کە لە شێوەی خۆیدا لە وڵاتانی دراوسێی ناوچەکەشدا ناسراوە. پی پۆپ (Phi Pop)، کە بەتایبەتی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی تایلەند و لاووس ترسناکە، پێدەچێت خانووبەرەیەکی مرۆیی بگرێتەوە و هەناوی چیو بخوات، لەبەر ئەمە کارلێکراوان لە هەندێک گوندی جاران دووریان لێدەکرا.

پی کراهانگ (Phi Krahang) وەک لایەنی نێرینەی هاوتای ئەو دەناسرێت، جادووگەرێکی سیاهی فرۆکەیی شەوانە. پی ئام (Phi Am) پەیوەندی بە بێهزیی خەوەوە هەیە، هەستێکی پرشوپشتی لەسەر سنگ لە کاتی خەوتندا.

بەپێی باوەڕی خەلک، ئەوەی مردنێکی کتوپڕ، توندوتیژ یا ناسروشتی بەسەریدا هاتبێت، دەبێتە پی تای هۆنگ (Phi Tai Hong)، ڕۆحێک کە بە تووڕە و مەترسیدار دەناسرێت، چونکە نەریتەکانی گونجاوی داشتنی مردووی بۆ هێمنکردنی نەبووە. ناسراوترین چیرۆک لەم بابەتەدا چیرۆکی مای ناک (Mae Nak)ە لە گەڕەکی فرا خانۆنگی بانگکۆک، کە بۆتەوە پاش مردنی لە کاتی منداڵبووندا هەروەک زیندووان بۆ مێردەکەی دەردەکەوت؛ پیرۆزگاکەی لە وات مەهابووت تا ئێستاش لەلایەن باوەڕدارانەوە سەردانی دەکرێت کە داوای بەخت یا بەدیهاتنی خواستەکانیان دەکەن.