روحی بیابان، جن و بوونەوەرانی بیابان لە جیهاندا

جۆر: روح پۆل: روحی بیابان بڵاوبووەوە: بەسەر کولتوردا (خۆرناوا، باکووری ئەفریقا، ئاسیای ناوەڕاست، ئوسترالیا) تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: بەستراوەیی بە بیابان، مێرگ یان هەورەتاس، تایبەتمەندی خەیاڵ و فێڵبازی، مەترسی بۆ گەڕۆکان، شێوەی گۆڕان لۆپۆلی خزمایەتی: جن، ڕوحی هەورەتاس، بوونەوەرانی مێرگ، شەیاتینی بیابان

چەمکی روحی بیابان بۆ بوونەوەرێک بەکاردێت کە بە بیابان، مێرگ یان هەورەتاس وەکو ژینگەی خۆیدا بەستراوەتەوە و کارکردنی زۆربەی کات پەیوەندیدارە بە مەترسییەکانی فراوانییەکەوە، وەک ون بوون، خەیاڵی چاو، ماندووبوون و وشکیی. جیاوازە لە روحی چیاکان کە بە لوتکە و بەرد بەستراوەتەوە، هەروەها لە روحی با کە کارکردنیان بەشێوەیەکی تایبەت بە زەوی وشک نییە.

یانی عەرەبی و هین لە هەندێک نەریتدا وەکو خزمی کۆن یان وحشیتری جن دانراون، کە بە ناوچە بیابانی نیشتەجێنەبووەوە بەستراوەن نەک بە شار و خانووبەرە. هەورەتاس خۆی لە زۆر کولتوردا وەکو کارکردنی روحێک لێکدراوەتەوە، نەک تەنها دیاردەیەکی کەشوهەوایی.

لە نەریتی عەرەبیدا، یان و هین وەکو خزمانی وحشی و بەسەختی چاودێری کراوی جنی شار دانراون، کە زیاتر شەو و لە ناوچە بیابانی بێ کەس لێی دەترسران. کاروانی گەڕۆک بەنەریت خۆیان بە فۆرمول و ئایین دەپاراست پێش ئەوەی بچوونە ناوچەی نیشتەجێنەبوو.

لە مەغریب باس لە عیشە قەندیشا دەکرێت، بوونەوەرێکی ژنانەی بەهێز خاوەن پێی بزن، کە پیاوانی تاک و تەنیا لە بیرگە و شوێنی ئاوی ناوچە وشکەکاندا ژێر کۆنترۆل رادەگرێت. لە پێنسولاي عەرەبیدا، چیرۆکی ئوم ئەلدوایس ئاگاداری لە ژنێکی بێگانەی جوان دەدات کە خۆی بۆ گەڕۆکان لە چۆڵگە وەکو شێوەیەکی مەرگ دەردەخات، و غەدار گەڕۆکان بە دەنگی ئاشنا لە ڕێگای سەلامەت لادەدات.

لە میسری کۆن، لای بیابان وەکو ماڵی هێزی دوژمنکاری ژیان دانرابوو. پاخێتی سەرشێری فەرمانڕەوایی شیوەکانی بیابان لەسەر کەناری نیل دەکرد، لە کاتێکدا سۆپدو وەکو چاودێری سنووری بیابانی ڕۆژهەلات دژ بە بەدەوی و کاریگەری بیانی بانگ دەکرا. لە میزۆپۆتامیا، شەیتانی ئاساگ هێزی وێرانکاری وشکی و زەوی چۆڵکراو دەردەخست.

نەریتی جولەکە سیعیریم دەناسێت، روحی بیابانی وەک بزن لە پیرۆزنامەی عیبری، هەروەها کێتێو مێریری، بوونەوەرێکی ترسناک کە بە گەرمی نیوەڕۆی بیابان بەستراوەتەوە. لە دیمۆنۆلۆجیای عەرەبی-فارسی، قوتروب وەکو ڕوحی شەوانەی گۆڕستانی بیابان کاردەکات.

لە باشووری ڕۆژاوای ئەمریکای باکوور، دینێ (ناڤاجۆ) بە ڕێز چیرۆکی چیندی دەگێڕنەوە، ئاسپێکتی ماوەی کەسێکی مردوو لە دیمەنی بیابان، لە کاتێکدا نەریتی کاهویلای کالیفۆرنیا روحی چاودێری تاهکویتز بە چیایەکی دیاریکراوی بیابان دەبەستێتەوە. لە بیابانی گۆبی لە ئاسیای ناوەڕاست، نەریتی مۆنگۆلی ئاگاداری لە ئۆلگۆی-خۆرخۆی دەدات، بوونەوەرێکی وەک کرم کە هێزی مەرگ لە دوورەوە پێدەبەسترێت.

نەریتی جن بە قورئان، ئەدەبیاتی حەدیس و شیعری عەرەبی پێش ئیسلام بەڵگەداری کراوە، و لە ئەسەری سەردەمی ناوینی وەک چیرۆکی هەزار و یەک شەو بەشێوەی ئەدەبی پێکهاتووە. شەیاتینی بیابانی میزۆپۆتامیا وەک ئاساگ، بە دەقی خەت بزماری، بەتایبەت ئیپۆسی لوگال-ی، بەڵگەدارکراون، خواکانی بیابانی میسری بە پرمی پەرستگا و نووسینی گۆڕ.

بۆ نەریتی ئەمریکای باکوور و ئوسترالیا، سەرەکی توێژینەوەی زانستی ئیتنۆگرافی سەدەی 19 و 20 و توێژینەوەی نوێتر کە بە هاوکاری کۆمەڵگاکانی پەیوەندیدار پێکهاتووە، بەردەستن. ئەم دۆخی سەرچاوانە بەبنچینەیی جیاوازە لە نەریتی نووسراوی خۆرناوا و پێویستی پێشکەشکردنێکی وریا و کۆتاکردنەوەی ڕەخنەگرانەی سەرچاوەیی هەیە.

ئەسەرەکانی بنەڕەتی زیاتر لە پێرستی سەرچاوەکاندان.