نگایورنانگالکو، بونەوەرەکانی باپیران لەژێر دەریاچە خوێییەکە
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
نگایورنانگالکو روحی داب‌وونەریتی خەڵکی بنەڕەتی ئوسترالیان.
مرۆڤخۆرەکان، ئەوانەی ناوەکەیان خۆی ئاگادارکردنەوەیەکە. نگایورنانگالکو بونەوەرەکانی باپیران لەژێر دەریاچە خوێییەکە و مرۆڤخۆرەکانی دەریاچە خوێییەکە دەگرێتەوە.
نگایورنانگالکو بونەوەرانی باپیرانی مرۆڤخۆرن کە سەر بە گەلی مارتون و لەژێر دەریاچە خوێییەکەی کومپوپینتیل دەژین، کە پێشتر بە لەیک دیسئەپۆینتمێنت ناسرابوو، لە ئوسترالیای ڕۆژاوا. ناوەکەیان بە واتای «دەمخۆن» یان شتێکی وەک ئەوە دێت، و ناوەکە خۆی ئاگادارکردنەوەیەکە.
لە لۆژیکی نائاسادی سەردەمی خەون‌بینینەکە (Traumzeit)، هەتا ئێستا لەژێر دەریاچەکە بەردەوامن، بۆیە مارتو بەشێوەیەکی نەریتی لە دەریاچەکە خۆیان دوور دەگرت. دەریاچەکە بەڕاستیش دژی ژیانە؛ باوەڕەکە ئەم مەترسییە دەگوازێتەوە.
جۆر: بونەوەرانی باپیرانی مرۆڤخۆر
سەرچاوە: داب‌وونەریتی مارتو لە سەردەمی خەون‌بینین
دەقەکان: بەڵگەنامەی ئیتنۆگرافی، بەتایبەتی تۆنکینسون
ماوە: داب‌وونەریتی سەردەمی خەون‌بینین، هەتا ئێستا زیندووە
دیمەن: مرۆڤ‌شێوە، ددانی گەورە، پەنجەی وەک چنگ
پێناسەی ڕوایەت
سەردەمی دەقەکان
ئەم داب‌وونەریتییە سەر بە سەردەمی خەون‌بینینی مارتوە و هەتا ئێستا زیندووە؛ بەشێوەیەکی ئیتنۆگرافی بەتایبەتی لەلایەن ڕۆبێرت تۆنکینسونەوە تۆمار کراوە.
بواری باڵاوبوونەوە
لای ڕۆژاوای بیابانی گیبسون لە هەرێمی پیلبارای ئوسترالیای ڕۆژاوا؛ خاکی نەریتی مارتو دەوری دەریاچە خوێییەکەی کومپوپینتیل دەگرێت.
دۆخی سەرچاوەکان
بۆ مۆنسترێکی بیابانی، بەشێوەیەکی نائاسایی باش بەڵگەدار کراوە: بە شێوازی کارلێکردنی مێزراکردنی تۆنکینسون لەگەڵ مارتو، هەروەها بە خۆی لەلایەن هونەرمەندانی مارتو.
ناو و شێوازەکان
مارتو (زمانی بیابانی ڕۆژاوا): ngayurnangalku, بە واتای «ئەوان دەمخۆن»، دروستکراوە لەسەر کردەی خواردنی گۆشت. ناوەکە بونەوەرەکە باس نەکردووە، بەڵکو مەترسییەکە لە ڕوانگەی مرۆڤەوە باس دەکات؛ خۆی ئاگادارکردنەوەیەکە.
دیمەن و ڕەفتار
دیمەن
نگایورنانگالکو مرۆڤخۆرانی باپیرانن کە شێوەیان لە مرۆڤ دەچێت، ددانی گەورە و پەنجەی درێژ و چڵکاوی وەک چنگ هەیانە کە بەیانەوە قوربانییانیان دەگرن، هەندێکیشیان قووڵن. لە جیهانی خۆیان لەژێر دەریاچەکەدا دەژین.
کارتێکردن
دەردەکەون بۆ ئەوەی ئەو کەسانەی تێدەپەڕن بگرن. لە سەردەمی خەون‌بینین لە دەریاچەکە کۆبوونەوە و بوونە دوو کۆمەڵ، یەکێکیان لە مرۆڤخۆری وازیان هێنا و یەکێکیان بەردەوام بوون. وەک بونەوەرانی باپیران، لە لۆژیکی نائاسادی سەردەمی خەون‌بینینەکە هەتا ئێستا لەژێر دەریاچەکە بەردەوامن.
پاسپۆرت: نگایورنانگالکو
سەرەکیترین لایەنەکانی بونەوەرانی دەریاچە خوێییەکە بە یەک تیشکدانێک.
داب‌وونەریتی سەردەمی خەون‌بینینی مارتو لای ڕۆژاوای بیابانی گیبسون؛ بەشێک لە کۆمپلێکسی مرۆڤخۆرانی بیابانی ڕۆژاوا.
ئەو کەسانەی تێدەپەڕن: هەرکەس دەروازەیەکی خوێی بکاتەوە یان لە دەریاچەکە نزیک ببێتەوە، بەمەترسیدار دادەنرێت.
مرۆڤ‌شێوە، بە ددانی گەورە و پەنجەی درێژ و چڵکاوی چنگی، هەندێکیان قووڵن؛ نیشتەجێی جیهانێکی خۆیان لەژێر دەریاچەکەن.
ئەم داب‌وونەریتییە مەترسیی ڕاستەقینەی دژی ژیانبووندنی دەریاچە خوێییەکە دەگوازێتەوە؛ ناوەکە خۆی ئاگادارکردنەوەیەک دەکات.
خۆپارینی تەواوی دەریاچەکە؛ ئەوانەی پێویستە لە نزیکییەوە تێبپەڕن، بەخێرایی تێدەپەڕن. گەشتیاران زەنگی ئاژەڵەکانیان کز دەکردەوە بۆ ئەوەی بونەوەرەکان ئاگادار نەکەن.
پانگکارلانگو و مامو لە کۆمپلێکسی مرۆڤخۆرانی بیابانی ڕۆژاوا.
دابەشبوونی سەردەمی خەون‌بینین و تابووی خۆپاراستن
نگایورنانگالکو وشەیەکی مارتوە لە زمانی بیابانی ڕۆژاوا و بە واتای «ئەوان دەمخۆن» دێت. ئەم داب‌وونەریتییە لەلایەن مارتو لای ڕۆژاوای بیابانی گیبسون لە هەرێمی پیلبارا هەڵدەگیرێت، کە خاکی نەریتیشیان دەوری دەریاچە خوێییەکە دەگرێت. لە سەردەمی خەون‌بینین، نگایورنانگالکوکان لە دەریاچەکە کۆبوونەوە و بوونە دوو کۆمەڵ: یەکێکیان لە مرۆڤخۆری وازیان هێنا، یەکێکیان بەردەوام بوون.
لەبەر ئەوەی سەردەمی خەون‌بینین بەشێوەیەکی خێزی نییە، ئەم بونەوەرانە هەتا ئێستا لەژێر دەریاچەکەدا بەردەوامن، بۆیە مارتو لە دەریاچەکە دوور دەکەونەوە. دەریاچەکە هەروەها بەڕاستیش دژی ژیانە، و باوەڕەکە ئەم مەترسییە دەگوازێتەوە؛ مۆزاکار و زانستی خاک لێرەدا بە هۆکاری جیاواز شتی هەمانیان دەڵێن.
لە مێزراکردنی زانستی بۆ گۆرینی ناوی دەریاچەکە
نگایورنانگالکو بابەتی سەرەکی هونەرمەندانی مارتومیلین، بەتایبەتی یونکورا بیلی ئاتکینز و لە فیلمی ئانیمەیشنی Cannibal Story ساڵی 2012. دەریاچەکە لە 11ی نوامبری 2020 بەرەسمی گۆردرا بۆ کومپوپینتیل لەیک، بەداواکاری خاوەنانی نەریتی مارتو.
لە بوارەوانی زانستی ئایین، نگایورنانگالکو بونەوەرانی باپیرانی مرۆڤخۆرن. ڕوونکردنەوەی گرنگ: ڕۆبێرت تۆنکینسون تایبەت لەگەڵ مارتو لە دەوری ئەم دەریاچەیە توێژینەوەی کردووە و تابووی خۆپاراستنی تۆمار کردووە. بۆ مۆنسترێکی بیابانی، ئەم بونەوەرە بەشێوەیەکی نائاسایی باش بەڵگەدار کراوە، هەم لە زانستی و هەم لەلایەن هونەرمەندانی مارتوەوە. ناوەکەش خۆی ئاگادارکردنەوەیەکە.
تابووی خۆپاراستن لە کومپوپینتیل
مارتو بەشێوەیەکی نەریتی بەتەواوی لە دەریاچەکە دوور دەکەونەوە، خۆیان لە دەروازەی خوێی نایانخەن و کاتێک پێویستە لە نزیکییەوە تێبپەڕن، بەخێرایی تێدەپەڕن. وردەکارییەکی زۆر باسکراو ئەوەیە کە گەشتیاران زەنگی ئاژەڵەکانیان کز دەکردەوە بۆ ئەوەی نگایورنانگالکوکان ئاگادار نەکەن. پەیوەندی لەگەڵ ئەم بونەوەرانە لە ڕێوڕەسمی خۆپاراستن نییە، بەڵکو لە دوورخستنەوەیە.
بەراورد لەگەڵ مرۆڤخۆرانی بیابانی ڕۆژاوا
نگایورنانگالکو سەر بە کۆمپلێکسی مرۆڤخۆرانی بیابانی ڕۆژاوان، کە پانگکارلانگوی وارلپیری و هێزی ڕوحی ماموی ئانانگویش پێکردنیانە. ئێما موتیفێکی ئەخلاقی تایبەت دابەشبوونی چاک-خراپە لە ئەفسانەی سەرەتاییدا: بەشێک لە بونەوەرەکان لە مرۆڤخۆری وازیان هێنا، بەشێکی دیکە نا.
پرسیارە دووبارە کراوەکان دەربارەی نگایورنانگالکو
نگایورنانگالکو چییە؟
بونەوەرانی باپیرانی مرۆڤخۆری مارتون کە لەژێر دەریاچە خوێییەکەی کومپوپینتیل لە ئوسترالیای ڕۆژاوا دەژین.
ناوەکە چی واتایە؟
بە واتای «ئەوان دەمخۆن»؛ ناوەکە خۆی ئاگادارکردنەوەیەکە.
بۆچی مارتو لە دەریاچەکە دوور دەکەونەوە؟
چونکە نگایورنانگالکوکان لەوێ لە لۆژیکی نائاسادی سەردەمی خەون‌بینینەکە هەتا ئێستا بەردەوامن؛ هەروەها دەریاچەکە بەڕاستیش دژی ژیانە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- پانگکارلانگو – ئۆگری منداڵخۆری وارلپیری
- مامو – هێزی ڕوحی خراپی ئانانگو
- خوێ, تیلسم, بخوورکردن – ئامرازی خۆپاراستنی داب‌وونەریتی
- قوتوپاسی خۆپاراستن – ئامرازی خۆپاراستن بە کۆتایی
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنەڕەتی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
ڕنگایورنانگالکو (Ngayurnangalku) کە هەم مرۆڤخۆرێکی مارتوو و هەم بوونەوەرێکی دەریاچە خوێییەکانن، نموونەیەکن بۆ ئەوەی چۆن میتۆس و زانستی خاک لە بیابانی ڕۆژاوا (Western Desert) بە توندی تێکەڵ بوونە: ئاگادارییەکردنە لە دەریاچەی دژە ژیان لە ناوەکەیدا خۆی نواندووە.
