هه‌واو باگه‌لان، بوونه‌وه‌ره‌ باو باگه‌ل له‌سه‌ر جیهان

جۆر: ڕۆحی سروشتی پۆل: هه‌واو باگه‌لان بڵاوبوونه‌وه‌: به‌رزنه‌رۆکی چاند (ئه‌وروپا، ئاسیا، ئۆسیانیا، ئه‌مریکا، ئه‌فریقا) تایبه‌تمه‌ندییه‌کان سه‌ره‌کییه‌کان: پابه‌ندبوون به ئاراسته (باکانی چوار ئاراسته)، هێزی باگه‌ل و کاژاوه‌، نه‌بینراوی، شێوه‌ی باڵ یان کوێله‌ گروپه‌ لاوه‌کییه‌ خۆشه‌ویسته‌کان: خواکانی با، شه‌یتانه‌کانی باگه‌ل، ئه‌له‌مێنتاره‌کانی هه‌وا، بوونه‌وه‌ره‌ کوێله‌کان

باگه‌لان جیاوازیان له خواکانی کاوایی تیشکه و ده‌نگی هه‌وره‌ به‌ ته‌نها ئه‌وه‌ده‌بینرێت که کاریگه‌رییه‌که‌یان بۆ ئاراسته‌یه‌کی دیاریکراو پابه‌ند کراوه‌: باگه‌ی باکور، باشوور، ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژاوا له چه‌ندین چاندا وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی سه‌ربه‌خۆ سه‌یر ده‌کرێن که زۆر جار له‌ ڕوانگه‌ی سیفاته‌وه‌ به‌ره‌نگاری یه‌کترن، نه‌ک وه‌کوو جۆرێک له خوایه‌کی بای یه‌کگرتوو.

ئانێمۆیی گرێکی هه‌ر ئه‌م نمونه‌یه‌ ده‌گرێته‌وه‌: بۆره‌اس (Boreas) وه‌کوو باگه‌ی باکوری سازگار، نۆتۆس (Notos) وه‌کوو باگه‌ی باشووری تر، زه‌فیرۆس (Zephyros) وه‌کوو باگه‌ی ڕۆژاوای نه‌رم و ئه‌ۆرۆس (Euros) وه‌کوو باگه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی نه‌زانراو، هه‌ریه‌ک به سیفاتی خۆی، ره‌چه‌ڵه‌کی خۆی و ئایینی خۆی.

ئانێمۆی گرێکییه‌کان (Anemoi) کۆمه‌ڵه‌یه‌کی خواکانی با ده‌پێکن که به‌باشی سیستمه‌کراون له سه‌رده‌می کۆن: هێزیۆد و نووسه‌رانی دواتر هه‌ریه‌ک له چوار باگه‌ سه‌ره‌کییه‌کان جێگه‌یه‌کی جێگیر له قوللی باگه‌کان له ئاته‌ن ده‌ده‌نێ، له‌وانه بۆره‌اس (Boreas) و زه‌فیرۆس (Zephyros). باوکیان ئایۆلۆس (Aiolos) له هۆمێروسدا وه‌کوو پارێزه‌ری هه‌موو باگه‌کان سه‌یر ده‌کرا، که له گوداڵێکدا گیریان ده‌گرت، شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌تایی نووسینی مۆتیفی «باگه‌ی ژیرکراو».

ڤایو (Vayu)ی وێدی جێگه‌یه‌کی تایبه‌ت له پانتیۆنی هیندییدا داگیر ده‌کات: وه‌کوو هه‌ناسه‌ی جیهان (پرانا) با له هێزی ژیانه‌وه ده‌به‌ستێته‌وه، به‌ستنه‌وه‌یه‌ک که به شێوه‌یه‌کی پێکهاته‌یی له بیرکردنه‌وه‌ی چینی سه‌رباره‌ی چی (qi) و پنیومای گرێکی (pneuma) دووباره‌ ده‌بێته‌وه، بێ ئه‌وه‌ی بتوانرێت به‌ستنه‌وه‌یه‌کی مێژوویی ڕاست بسه‌لمێنرێت.

نه‌ریتی مه‌سۆئه‌مریکی دوو خوای باگه‌ری کاریگه‌ری هه‌یه‌: ئێهه‌کاتل (Ehecatl)، شێوه‌یه‌کی باگه‌ری کوه‌تسه‌لکۆئاتل، و هوره‌کان (Hurakan)، خوای کاژاوه‌ی مایا که ناوه‌که‌ی به ڕێگه‌ی ئیسپانی چووه ناو وشه‌ی ئه‌ڵمانی «هوریکان». چاندی تائینوی کارایبی له گواباننسه‌کس (Guabancex) خوایه‌کی کاژاوه‌یان ده‌په‌رست، که تووڕه‌ییه‌که‌ی به‌ڕوباری ئاژاوه‌ ده‌ره‌وه ده‌ده‌رچوو و دوو نامه‌به‌ر (گواتاۆبا و کۆئاتریسکییه‌) پێش ده‌که‌وتن.

فه‌ی لیان (Fei Lian)ی چینی (Fei Lian) زۆرجار وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی تێکه‌ل شێوه‌ی کوێله‌ یان ئاسک به دوماخی مار وه‌سف ده‌کرێت، خوای ئاسته‌کی تیزکاتلیپۆکا (Tezcatlipoca) له یه‌کێک له چوار شێوازه‌ کانی نمایشیدا شێوه‌ی باگه‌ری وه‌رده‌گرێت. مائۆرییه‌کانی نیوزیلاند له تاویریماته‌ئا (Tawhirimatea) خوای کاژاوه‌کان ناسیوه‌، که وه‌ک ڕوایه‌ت له دژی برایانی خۆی جه‌نگاوه چونکه ئه‌وان ڕازیبوون به جیاکردنه‌وه‌ی ئاسمان و زه‌وی.

ئانێمۆی گرێکییه‌کان له تیۆگۆنیای هێزیۆد (نزیکه‌ی 700 پ.ز) و قوللی باگه‌کانی ئاندرۆنیکۆسی کوره‌سییه‌وه (سه‌ده‌ی 1ه‌می پ.ز، به وه‌سفی ڕیلیفی هه‌موو هه‌شت باگه‌کان) به‌رده‌وام دۆکومێنتکراون. ڤایوی وێدی پێشتر له ریگ‌وێدا (نزیکه‌ی 1500 هه‌تا 1200 پ.ز) وه‌کوو خوایه‌کی سه‌ربه‌خۆ به چه‌ندین سترانی ئایینی ده‌رده‌که‌وێت.

خواکانی باگه‌ری مه‌سۆئه‌مریکی به‌ڕێگه‌ی کۆدیکسه‌کان (کۆدیکسی بۆربۆنیکووس، کۆدیکسی ڤاتیکانووس) و کرۆنیکه‌ کاتۆلیکییه‌کانی سپانی سه‌ده‌ی 16ه‌م ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زانیاریه‌کان به‌هۆی داگیرکارییه‌وه به‌ توندی پاڵێوراوه‌. بوونه‌وه‌ره‌ باگه‌ریه‌کانی ئه‌مریکای باکور وه‌کوو نیلتسی و گائۆه‌ زۆربه‌یان له ڕوایه‌تی زارییه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرن، که ته‌نها له سه‌ده‌ی 19ه‌م و 20ه‌مدا له لایه‌ن ئه‌سنۆگرافه‌کانه‌وه به نووسین تۆمارکراوه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێویسته زیاتر وریایی مه‌توودی له لێکدانه‌وه‌یاندا هه‌بێت.

زانیاریی زیاتری سەرچاوە لە لیستی سەرچاوەکان دەدۆزرێتەوە.