هه‌واو باگه‌لان، بوونه‌وه‌ره باو باگه‌ل له‌سه‌ر جیهان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
بوونه‌وه‌رانێک که با ڕێبه‌ری ده‌که‌ن، باگه‌ل به‌رهه‌م ده‌هێنن یان وه‌کوو ئه‌له‌مێنتاره‌کانی هه‌وای گوزه‌رگه‌ر بیر لێده‌کرێن: له خواکانی گرێکی ئانێمۆی (Anemoi) هه‌تا خوای باگه‌ری وێدی ڤایو (Vayu) و شه‌یتانه‌کانی باگه‌ل له کارایب و ئۆسیانیا.
با له نزیکه‌ی هه‌موو چاندی ده‌ریاوانی و کشتوکاڵی وه‌کوو هێزێک سه‌یر ده‌کرا که چاره‌نووسی دروێنه و گه‌شت ده‌سه‌پێنێت، بۆیه زۆر که‌م جار وه‌کوو دیارده‌یه‌کی کاوایی ته‌نها لێک ده‌درا، به‌ڵکو زۆربه‌ی کات وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی خۆویست و کارگه‌ر لێک ده‌درا. خواکانی با و شه‌یتانه‌کانی باگه‌ل له‌گه‌ڵ ئه‌له‌مێنتاره‌کانی هه‌وا و بوونه‌وه‌ره کوێله‌کان چوار جۆری سه‌ره‌کی ئه‌م گروپه بوونه‌وه‌ره پێک ده‌هێنن.
کاتێک با ناوێکی هه‌یه. ئه‌م به‌شه بوونه‌وه‌ره باو باگه‌له‌کانی سه‌رتاسه‌ری جیهان کۆده‌که‌نه‌وه و ده‌یخه‌نه چوار جۆری سه‌ره‌کی ئه‌م گروپه بوونه‌وه‌ره. کۆبینینه‌وه‌یه‌کی گشتی لەسەر بوونه‌وه‌رانی با و باگه‌ل دەخرێتە ڕوو.
پوختەیەکی خێرا (لیستی پێناسەکان)
جۆر: ڕۆحی سروشتی پۆل: هه‌واو باگه‌لان بڵاوبوونه‌وه: به‌رزنه‌رۆکی چاند (ئه‌وروپا، ئاسیا، ئۆسیانیا، ئه‌مریکا، ئه‌فریقا) تایبه‌تمه‌ندییه‌کان سه‌ره‌کییه‌کان: پابه‌ندبوون به ئاراسته (باکانی چوار ئاراسته)، هێزی باگه‌ل و کاژاوه، نه‌بینراوی، شێوه‌ی باڵ یان کوێله گروپه لاوه‌کییه خۆشه‌ویسته‌کان: خواکانی با، شه‌یتانه‌کانی باگه‌ل، ئه‌له‌مێنتاره‌کانی هه‌وا، بوونه‌وه‌ره کوێله‌کان
چەمک و جیاکردنەوە
باگه‌لان جیاوازیان له خواکانی کاوایی تیشکه و ده‌نگی هه‌وره به ته‌نها ئه‌وه‌ده‌بینرێت که کاریگه‌رییه‌که‌یان بۆ ئاراسته‌یه‌کی دیاریکراو پابه‌ند کراوه: باگه‌ی باکور، باشوور، ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژاوا له چه‌ندین چاندا وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی سه‌ربه‌خۆ سه‌یر ده‌کرێن که زۆر جار له ڕوانگه‌ی سیفاته‌وه به‌ره‌نگاری یه‌کترن، نه‌ک وه‌کوو جۆرێک له خوایه‌کی بای یه‌کگرتوو.
ئانێمۆیی گرێکی هه‌ر ئه‌م نمونه‌یه ده‌گرێته‌وه: بۆره‌اس (Boreas) وه‌کوو باگه‌ی باکوری سازگار، نۆتۆس (Notos) وه‌کوو باگه‌ی باشووری تر، زه‌فیرۆس (Zephyros) وه‌کوو باگه‌ی ڕۆژاوای نه‌رم و ئه‌ۆرۆس (Euros) وه‌کوو باگه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی نه‌زانراو، هه‌ریه‌ک به سیفاتی خۆی، ره‌چه‌ڵه‌کی خۆی و ئایینی خۆی.
پۆلێنکردن
هه‌واو باگه‌لان له پۆلێنکردنی iWell Guard پۆله لاوه‌کییه‌کانی ڕۆحه سروشتییه‌کانن که پابه‌ند به توخمی هه‌وا و دیارده‌ی بان، و وه‌کوو هه‌موو گروپه بوونه‌وه‌ره‌کانی ئه‌م فه‌رهه‌نگه ده‌که‌ونه ژێر پۆله گشتییه‌که‌ی ڕۆحه‌کان.
ئه‌وان جیاوازن له خواکانی ئاسمانی خاوێن (ڕێکخستنی گشتی گه‌ردونی بێ تایبه‌تمه‌ندی بۆ با) و له خواکانی هه‌وره به مانای توند (تیشک و ده‌نگ نه‌ک جوڵه‌ی هه‌وا). له ناو گروپه‌که‌دا توێژینه‌وه جیاوازی ده‌کات له نێوان خواکانی با به شوێنی ئایینی جێگیر، شه‌یتانه‌کانی باگه‌ل بێ ئاراسته‌ی دیاریکراو، بوونه‌وه‌ره توخمییه‌کانی هه‌وا له فه‌لسه‌فه‌ی سروشتی سه‌ره‌تای سه‌رده‌می نوێ (سیلفه‌کان) و بوونه‌وه‌ره کوێله‌کان که فڕیانیان با ده‌که‌ن به دیار.
نموونەی کولتوورمێژووی
ئانێمۆی گرێکییه‌کان (Anemoi) کۆمه‌ڵه‌یه‌کی خواکانی با ده‌پێکن که به‌باشی سیستمه‌کراون له سه‌رده‌می کۆن: قوللی باگه‌کان له ئاته‌ن (سه‌ده‌ی ١ی پێش زایین) هه‌شت باگه نیشان ده‌دات، له‌وانه بۆره‌اس (Boreas) و زه‌فیرۆس (Zephyros). به‌پێی هێزیۆد (تیۆگۆنیا ٣٧٨ تا ٣٨٠) ئاستڕایۆس و ئێئۆس دایک و باوکیانن؛ ئایۆلۆس (Aiolos) له هۆمێروسدا (ئۆدیسە ١٠) وه‌کوو به‌ڕێوه‌به‌ری هه‌موو باگه‌کان سه‌یر ده‌کرا، که له گوداڵێکدا گیریان ده‌گرت، شێوه‌یه‌کی سه‌ره‌تایی نووسینی مۆتیفی «باگه‌ی ژیرکراو».
ڤایو (Vayu)ی وێدی جێگه‌یه‌کی تایبه‌ت له پانتیۆنی هیندییدا داگیر ده‌کات: وه‌کوو هه‌ناسه‌ی جیهان (پرانا) با له هێزی ژیانه‌وه ده‌به‌ستێته‌وه، به‌ستنه‌وه‌یه‌ک که به شێوه‌یه‌کی پێکهاته‌یی له بیرکردنه‌وه‌ی چینی سه‌رباره‌ی چی (qi) و پنیومای گرێکی (pneuma) دووباره ده‌بێته‌وه، بێ ئه‌وه‌ی بتوانرێت به‌ستنه‌وه‌یه‌کی مێژوویی ڕاست بسه‌لمێنرێت.
نه‌ریتی مه‌سۆئه‌مریکی دوو خوای باگه‌ری کاریگه‌ری هه‌یه: ئێهه‌کاتل (Ehecatl)، شێوه‌یه‌کی باگه‌ری کوه‌تسه‌لکۆئاتل، و هوره‌کان (Hurakan)، خوای کاژاوه‌ی مایا که ناوه‌که‌ی به ڕێگه‌ی ئیسپانی چووه ناو وشه‌ی ئه‌ڵمانی «هوریکان». چاندی تائینوی کارایبی له گواباننسه‌کس (Guabancex) خوایه‌کی کاژاوه‌یان ده‌په‌رست، که تووڕه‌ییه‌که‌ی به‌ڕوباری ئاژاوه ده‌ره‌وه ده‌ده‌رچوو و دوو نامه‌به‌ر (گواتاۆبا و کۆئاتریسکییه) پێش ده‌که‌وتن.
فه‌ی لیان (Fei Lian)ی چینی (Fei Lian) زۆرجار وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی تێکه‌ل شێوه‌ی کوێله یان ئاسک به دوماخی مار وه‌سف ده‌کرێت، خوای ئاسته‌کی تیزکاتلیپۆکا (Tezcatlipoca) له یه‌کێک له چوار شێوازه کانی نمایشیدا شێوه‌ی باگه‌ری وه‌رده‌گرێت. مائۆرییه‌کانی نیوزیلاند له تاویریماته‌ئا (Tawhirimatea) خوای کاژاوه‌کان ناسیوه، که وه‌ک ڕوایه‌ت له دژی برایانی خۆی جه‌نگاوه چونکه ئه‌وان ڕازیبوون به جیاکردنه‌وه‌ی ئاسمان و زه‌وی.
نمونه له نه‌ریته‌کانی جیاواز
نه‌ریته‌کانی ئه‌مریکای باکور چه‌ندین بوونه‌وه‌ری باگه‌ری سه‌ربه‌خۆیان هه‌یه: ڕۆحی باگه‌ری نافاجۆ نیلتسی (Niltsi) وه‌کوو نامه‌به‌رێک سه‌یر ده‌کرێت که نامه له نێوان جیهانه‌کان ده‌گوازێته‌وه، له کاتێکدا ئیرۆکوازی گائۆه (Gaoh) چوار باگه سه‌ره‌کییه‌کان وه‌کوو چوار شێوه‌ی ئاژه‌ڵ (بۆچی، پیلینگ، وه‌شکه، به‌چکه‌ئاسک) به‌ڕێوه ده‌به‌رێت.
خوای باگه‌ری چینی فێنگ پۆ پۆ (Feng Po Po) زۆرجار وه‌کوو سواره‌یه‌ک به‌سه‌ر پیلینگدا و به کیسه‌یه‌کی با نمایش ده‌کرێت. له بنه‌ما توخمییه‌کانی ئه‌وروپای سه‌ره‌تای سه‌رده‌می نوێدا (پاراسه‌لسوس، سه‌ده‌ی 16ه‌م)، سیلفه (Sylphe) وه‌کوو بوونه‌وه‌رێکی هه‌وایی بێ جه‌سته ده‌رده‌که‌وێت، سیستمکردنێک که زۆر له دوایین ئه‌و خواکانی باگه‌ره کۆنه که لێره کۆکراونه‌ته‌وه، به‌ڵام هه‌تا ئه‌ده‌بی خه‌یاڵاوی ئه‌مڕۆ کاریگه‌ری خۆی ده‌رده‌خستووه.
دۆخی سەرچاوەکان
ئانێمۆی گرێکییه‌کان له تیۆگۆنیای هێزیۆد (نزیکه‌ی 700 پ.ز) و قوللی باگه‌کانی ئاندرۆنیکۆسی کوره‌سییه‌وه (سه‌ده‌ی 1ه‌می پ.ز، به وه‌سفی ڕیلیفی هه‌موو هه‌شت باگه‌کان) به‌رده‌وام دۆکومێنتکراون. ڤایوی وێدی پێشتر له ریگ‌وێدا (نزیکه‌ی 1500 هه‌تا 1200 پ.ز) وه‌کوو خوایه‌کی سه‌ربه‌خۆ به چه‌ندین سترانی ئایینی ده‌رده‌که‌وێت.
خواکانی باگه‌ری مه‌سۆئه‌مریکی به‌ڕێگه‌ی کۆدیکسه‌کان (کۆدیکسی بۆربۆنیکووس، کۆدیکسی ڤاتیکانووس) و کرۆنیکه کاتۆلیکییه‌کانی سپانی سه‌ده‌ی 16ه‌م ده‌گه‌ڕێنه‌وه، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زانیاریه‌کان به‌هۆی داگیرکارییه‌وه به توندی پاڵێوراوه. بوونه‌وه‌ره باگه‌ریه‌کانی ئه‌مریکای باکور وه‌کوو نیلتسی و گائۆه زۆربه‌یان له ڕوایه‌تی زارییه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرن، که ته‌نها له سه‌ده‌ی 19ه‌م و 20ه‌مدا له لایه‌ن ئه‌سنۆگرافه‌کانه‌وه به نووسین تۆمارکراوه، له‌به‌ر ئه‌وه پێویسته زیاتر وریایی مه‌توودی له لێکدانه‌وه‌یاندا هه‌بێت.
واتای ئەمڕۆیی / بوونەوەرانی پەیوەندیدار
ڕۆحی هەوا و با لە بۆشایی پاراستنی iWell Guard
ڕۆحی هەوا و با لەژێر چینی پاراستنی ٢ی زیکری iWell Guard دەکەونەوە (بڕوانە پوختەی کارکردن). کاریگەریی هەوایی زۆرەملێ و ئاژاوەگێر لەلایەن قەڵغانی پاراستنەوە وەک کاریگەریی بارگاوی پۆل دەکرێت.
بۆچوونی iWell Guard شوێنی چاودێریی مێژوویی دەکەوێت کە بوونەوەرانی با لە زۆربەی کولتوورەکان بە دوو ڕوانگە لێک دەدرێنەوە: وەک هەناسەیەکی بەخشەری ژیان و لەهەمان کاتدا وەک گەردەلوولێکی وێرانکەر. بیرۆکەی پاراستن بەرەو لایەنی ئاژاوەگێری بایە، نەک بەرەو لایەنی بەخشەری ژیانی.
زانیاریی زیاتری سەرچاوە لە لیستی سەرچاوەکان دەدۆزرێتەوە.
iWell Guard و تەقالیدی پاراستن
بیرۆکەکانی ڕۆحی با کە لێرە تۆمارکراون، شیکردنەوەی زانستیانەن بۆ بیرۆکەی نێوان کولتوورەکاندا هاوبەشن.
زۆر کولتوور دژی زریانی داهاتوو و بوونەوەرانی هەوایی ئاژاوەگێر ئامرازی دەنگی و ئایینیان بەکارهێناوە: زەنگزنانی زەنگ دژی تیشک و باران و برووسکە، ئاوی پیرۆز بۆ سرینی سەر ماڵ و کێڵگە، هەروەها دوعای ووتراو پێش ڕۆیشتن بۆ کێڵگە. قوتوی پاراستن ئەم نەریتانە لە بەراوردی نێوان کولتوورەکاندا پۆل دەکات.
iWell Guard لەم هێڵەی ئامرازی پاراستنی هەڵگیراودایە، لە ئەڵمانیا دروستکراوە و خاوەنی پێکهاتەی مادیی بەڵگەکراوە (٤١ چین، زێڕی ڕاستەقینە، پلاتین، زیو، مافی گەڕاندنەوە بۆ ٣٠ ڕۆژ).
هیچ کەرەستەیەکی پزیشکی نییە. هیچ بەڵێنی چاکبوونەوەیەک نییە. هەستکردنی کەسیی جیاواز دەبن.
پوختەیەک لە ڕۆحی هەوا و با
