ناختکراپ، باڵندەی ڕەشی زەردەخەنە
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ناختکراپ ڕۆحی نەریتی ناوچەی ئاڵپییە.
باڵندەی ڕەش کە منداڵانی نائاسایی دەبردنە ناو شەو. ناختکراپ بە باڵندەی ترسناکی داستانەکانی ئاڵپ دادەنرێت، کە باوەڕ کراوە منداڵان بۆ ناو تاریکی ڕادەکێشێت.
ناختکراپ کارەکتەرێکی ترسناکی منداڵانە لە ناوچەی پێش‌چیایی باشووری ئەڵمانیا و ئوستریا: باڵندەیەکی زۆر گەورە و ڕەشی ڕەش کە شەوانە بە ناو تاریکیدا دەفڕێت و منداڵانی کە دوای شەو هێشتا لە دەرەوەن، دەبردنێت. لە پشت ئەم کارەکتەرە ترسناکییەوە بەرزتر لە بوونەوەرێکی سەربەخۆ خاوەن مەبەست، یاسایەکی سادەی ڕەفتار بۆ منداڵان هەیە.
بەپێی ناوچە، وێنەکردنی جیاوازیی زۆر هەیە، لە باڵندەیەکی کوشتاردۆست تا شێوەیەکی نەرم کە تەنها منداڵانی نائاسایی دەخەوێنێت. ئەم کارەکتەرە لە باڤاریا، شواڤن، فرانکن و ئوستریا باڵاوە، بە نووسراوی سەرەکی لە سەردەمی سەدەی 19 لە فەرهەنگ و کۆکردنەوەی فۆلکلۆرییەکاندا دیارە.
جۆر: کارەکتەری ترساندنی منداڵان، باڵندەیەکی زۆر گەورەی ڕەش
سەرچاوە: ناوچەی پێش‌چیایی باشووری ئەڵمانیا و ئوستریا، بە درێژکردنەوە بۆ تورینگیای ناوەند و بورگنلاند
دەقەکان: فەرهەنگی ئەڵمانی گریم، فەرهەنگی بچووکی خورافاتی ئەڵمانی
سەردەم: بە دەم گێڕانەوە زیاتر کۆنترە، بە نووسین بەتایبەت لە سەردەمی سەدەی 19
دەرکەوتن: باڵندەیەکی زۆر گەورە و ڕەشی ڕەش، کەمتر تەنها وەک سیبەرێک لێک دەدرێتەوە
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
بە دەم گێڕانەوە زیاتر کۆنترە، بە نووسین بەتایبەت لە سەردەمی سەدەی 19 لە فەرهەنگ و کۆکردنەوەی فۆلکلۆرییەکاندا دیارە.
بواری باڵاوبوونەوە
باڤاریا، شواڤن، فرانکن و ئوستریا، بە درێژکردنەوە بۆ تورینگیای ناوەند و بورگنلاند.
دۆخی سەرچاوەکان
بەتایبەت لە فەرهەنگ‌نامەکان بوونیان سەلمێنراوە، وەک فەرهەنگی گریم و فەرهەنگی بچووکی خورافاتی ئەڵمانی، هەروەها لایەنگرییەکی ناوچەیی، بەڵام کۆکردنەوەیەکی داستانی کۆن و تەواو نییە.
ناو و شێوازەکان
ئەڵمانی سەرووی: وشەی سنووردار کراب، هەروەها کراپ، کرابە یان گرابە، لە ئەڵمانی کۆن هرابن سەرچاوەی وەرگرتووە و لە زاراوەکانی ئەڵمانی سەرووی مانای قەلەڕەش یان باڵندەکانی خزمی قەلەڕەش دەگەیەنێت. سەرچاوەی ڕاستەقینەی خودی کارەکتەرە داستانییەکە لە توێژینەوەدا بە تەواوی ڕوون نەکراوەتەوە. لە فرانکن شێوەی لاوەکیی ناختگیگەر بوونی سەلمێنراوە، لە بورگنلاند ڕوایەت ناختکراپی چاکتری نەرمتر ناسراوە.
شێوەی دەرکەوتن
دەرکەوتن
ناختکراپ وەک باڵندەیەکی زۆر گەورە و ڕەشی ڕەش بە باڵگرتنی فراوان دەردەکەوێت، هەندێک جار تەنها وەک سیبەرێکی ڕەش کە لە ئاسمانی شەودا دەبیسترێت بێ ئەوەی بە ڕوونی بدرێت. لە ڕوایەتی باشووری شواڤن جانتایەک هەڵدەگرێت کە تێیدا منداڵانی بردووی دەبردنێت، لە شێوازەکانی ئوستریا بەکراوەیی پێی دەدرێت کە منداڵان قووت دەدەن.
کاریگەری
ناختکراپ کارا دەبێت هەر کە زەردەخەنە دادێت و منداڵان هێشتا نەگەڕاوەنەتەوە ماڵ. بەرزی نزم دەفڕێت و ئەوانەی مانەوە دەگرێت، لە شێوازە توندترەکاندا بۆ ئەوەی بیانخوات، لە شێوازە نەرمترەکاندا بۆ ئەوەی تا بەیانی بیانگرێت یان تەنها بیانخەوێنێت. کاریگەرییەکە لە پراکتیکدا نەبووە لە هێرشێکی داواکراودا، بەڵکوو لە ڕەفتاری پێشگیرانەیدا کە گێڕانەوەکە دروستی کردووە.
پاسپۆرت: ناختکراپ
گرنگترین لایەنەکانی باڵندە ترسناکەکە بە کوێرکییەک.
کارەکتەری ترساندنی منداڵانی ناوچەی پێش‌چیایی باشووری ئەڵمانیا و ئوستریا، بەتایبەت لە فەرهەنگ‌نامەکان سەلمێنراوە، بێ کۆکردنەوەیەکی داستانی کۆنی سەربەخۆ.
منداڵانێک کە دوای دابەزینی تاریکی هێشتا لە دەرەون: بانگی ناختکراپ ئارەزوو دەکرێت بە کاتی خۆیانەوە بیانخنکاندنە ماڵ.
باڵندەیەکی زۆر گەورە و ڕەشی ڕەش بە باڵگرتنی فراوان، کەمتر تەنها وەک سیبەرێکی تاریک لە ئاسمانی شەودا لێک دەدرێتەوە.
لە شێوازی توندی ئوستریای کە منداڵان قووت دەدەن، تا شێوازی نەرمی بورگنلاندی کە تەنها دەیانخەوێنێت.
نە جادووی پاراستنە، بەڵکوو خودی یاسای ڕەفتارە: بەکاتی خۆیەوە گەڕانەوە بۆ ماڵی باوکان، هەر کە زەردەخەنە دەست پێ دەکات.
بۆگارتی ئینگلیزی وەک کارەکتەرێکی هاندەرەوەی هاوشێوە، ناترامنی سکاندیناوی وەک باوەڕێکی سەربەخۆ بە باڵندەی قەلەڕەشی شەوانە.
لە وشەی قەلەڕەش بەرەو کارەکتەری ترسناکی زەردەخەنە
وشەی سنووردار کراب، هەروەها کراپ، کرابە یان گرابە، لە ئەڵمانی کۆن هرابن سەرچاوەی وەرگرتووە و لە زاراوەکانی ئەڵمانی سەرووی مانای قەلەڕەش یان باڵندەکانی خزمی قەلەڕەش دەگەیەنێت؛ سەرچاوەی ڕاستەقینەی کارەکتەرە داستانییەکە لە توێژینەوەدا بە تەواوی ڕوون نەکراوەتەوە. ناختکراپ بەتایبەت لە ڕێگەی بەڵگەنامەکردنی زماندا دیارە: فەرهەنگی گریم وشەکە تۆمار کردووە هەروەها فەرهەنگی بچووکی خورافاتی ئەڵمانی، بەڵام کۆکردنەوەیەکی داستانی کۆنی سەربەخۆ بۆ ناختکراپ بوونی نییە.
ئەم کارەکتەرە لە باڤاریا، شواڤن، فرانکن و ئوستریا باڵاوە؛ لە فرانکن شێوەی لاوەکیی ناختگیگەر بوونی سەلمێنراوە، لە تورینگیای ناوەند ناختراب بە کۆمەڵ دەردەکەون. لە بورگنلاند ڕوایەت ناختکراپی چاک ناسراوە، کە منداڵانی نائاسایی نابردنێت، بەڵکوو تەنها بە نەرمی دەیانخەوێنێت، ئاماژەیەک بۆ ئەوەی چۆن کارەکتەرەکە بە توانای ناوچەیی لەنێوان هەڕەشە و تەنها ئاگادارکردنەوەدا جولە دەکات. لە مورهاردت کارەکتەرە داستانییەکە لەگەڵ نموونەیەکی ڕاستەقینە تێکەڵ دەبێت: ناختکرابی کە لەوێ وەک کارەکتەری کارنیوال نمایش دەکرێت، تایبەتمەندییەکانی والدراپ لەخۆ دەگرێت، باڵندەیەکی ئیبیسی پەڕوباڵ تاریک بە ڕووی سووری ڕووت، کە کۆمەڵگاکانیان بە مێژووی لە ناوچەکەدا سەلمێنراوە.
کاریگەری دوواتر و شیکردنەوە
ناختکراپ (Nachtkrapp) هێشتا لە داب‌ونەریتی ناوچەیی زیندووە، بۆ نموونە لە کاراکتەری کارنیوالی موراهارت (Murrhardt) بە ناوی ناخت‌کراب (Nachtkrabb)، کە لە مۆزەخانەی کارل-شوایتسەری (Carl-Schweizer-Museum) لەو شارۆچکەیە بەڵگەنامەکراوە. لە ئەدەبی هەمدەم، هایدەرۆزە کێسڵرینگ (Heiderose Kesselring) ئەم کاراکتەرەی وەرگرت بۆ کتێبێکی منداڵانی هەمان ناو، بەڵام ناسراوییەکەی هەر لە چوارچێوەی ناوچەییدا ماوەتەوە و زیاتر لە ڕێگەی گواستنەوەی زارەکی لەناو خێزانەکاندا بەردەوامە.
لە ڕوانگەی زانستی دین، ناختکراپ سەر بە جۆرێکی بەرباڵاوی کاراکتەری ترسێنەری منداڵانە، کە یاسایەکی هەڵسوکەوت دەگوێزێتەوە بۆ شێوەیەکی گێڕانەوەیی. جیاواز لە ئەو بوونەوەرانەی خۆیان پەرستن یان ئایینی جێگیریان هەیە، ئەو نە پەرستنی هەیە و نە جادوویەکی بەرگری، تەنها بەهۆی ترسی لە تاڕیکیدا کاردەکات کە خۆی نوێنەری ئەوە. نزیکبوونەوەی لە وێنەی کۆنتری قەلەڕەش وەک باڵندەی بەدبەختی و مردن، ئەوە دەردەخات کە چۆن سەیرکردنی ڕاستەقینەی سرووشت و مەبەستی پەروەردەیی ئاخلاقی لە یەک کاراکتەردا دەبنە یەک.
گەڕانەوە بۆ ماڵ پێش تاریک هەڵگیرینی ڕۆژ وەک تاکە پارێزراوی
گێڕانەوەی نەریتی هیچ جادویەکی بەرگری لە دژی ناختکراپ نییە، تەنها ئەو یاسای هەڵسوکەوتەیە کە ئەو خۆی دەیهەوێت جێبەجێ بکات: منداڵان دەبێت لە کاتی هاتنی تاریکیدا لە ماڵەوە بن. لە گێڕانەوەکاندا، ماڵی باوک وباپیر بە دەرگای داخراو تاکە شوێنی سەلامەت دادەنرێت؛ چرایەکی هەڵگیراو لە پەنجەرەدا نیشانەی ئەو شوێنەیە و لەهەمان کاتدا منداڵان بۆ گەڕانەوە بانگ دەکات. لەو شوێنانەی زەنگ بۆ بانگی ئێواران بەکاردەهات، ئەوانیش وەک نیشانەیەکی بیستراو خزمەتیان کرد بۆ ئەوەی پێش تاریک هەڵگیرین ڕێگای گەڕانەوە بگیرێتەبەر. هیچ بەرگرییەکی جادووی سەربەخۆ بۆ ناختکراپ لە سەرچاوەکاندا بەڵگەدار نییە.
بەراوردی باڵندە و کاراکتەرە ترسێنەرەکانی شەو
وەک کارەکتەرێکی تەنها بۆ ترساندنی منداڵان، ناختکراپ لە تەنیشت بۆگارت (Boggart)ی ئینگلیزیدا ڕادەوەستێت، کە ئەویش بۆ ئاگادارکردنەوە و ترساندن لە ماڵ و حەوشەدا بەکارهاتووە، هەرچەندە بواری کاریگەرییەکەی فراوانتر بووە. لاسایکردنەوەیەکی سستتر لەلایەن بلاک شاک (Black Shuck)ی ئینگلیزییەوە دەردەکەوێت، ڕۆحێکی ئاژەڵی شەوانەی مژدەدەری بەڵا، کە ئەویش تاریکایی خۆی بە شێوەیەکی ترسناک پڕ دەکاتەوە. لە ناوچەی زمانی سکاندیناڤیدا، بڕوایەکی سەربەخۆ بە باڵندەیەکی کوورەوی شەوانە بەناوی «ناتراڤن» (nattramn یان nattravn) هەیە، کە هەرچەندە هەمان بنەمای وێنەیی لەگەڵ ناخت‌کراپدا هاوبەشە، بەڵام بە شێوەیەکی جیاواز لە نەریتی باشووری ئەڵمانی-ئوستریاییەوە گەیشتووەتە ئێمە. لە ناو ناوچەی چیاکانی ئاڵپیشدا، ناختکراپ لە نزیک کارەکتەرەکانی کرامپوس (Krampus) بە دەربڕینی وحشیانەی خۆی و هابەرگایس (Habergeiss) بە دەنگۆزانییەکەیدا دەوەستێت، کە هەردووکیان لە کارەکتەرەکانی تری ترساندن و ئاگادارکردنەوەی سەردەمی Rauhnächte، هەرچەندە ئەمانە بە کاتی دیاریکراو بەند کراون نەک بە تۆزاوی هەموو ڕۆژانە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ناختکراپ
ئایا ناختکراپ بەڕاستی منداڵ دەخوات؟
لە وەشانە توندترەکانی ئوسترییا، ئەوە پێی دەگوترێت، بەڵام لە وەشانە نەرمتریندا، بۆ نموونە لە بورگنلاند، تەنها منداڵانی نافیرمان دەخوێنێت بۆ ناخۆشی. ئەم فراوانییە دەردەخات کە کاراکتەرێکی پەروەردەیی ئاگادارکردنەوەیە، کە توندی و نەرمییەکەی بەگوێرەی گێڕەرەوە و ناوچە جیاواز دیارییان کردووە.
ناوی ناختکراپ لەکوێوە هاتووە؟
وشەی بنەڕەتی «کراب» لە وشەی گەرمانی کۆن بۆ قەلەرەش وەرگیراوە و لە زاراوەکانی ئاڵمانی باشوور بەگشتی بۆ باڵندە-قەلەرەشەکان بەکاردێت. سەرچاوەی کاراکتەرە ئەفسانەییەکە خۆی بەتەواوی ڕوون نەکراوەتەوە.
ئایا ئاژەڵێکی ڕاستەقینە پشتی ئەفسانەکەوەیە؟
بۆ کاراکتەری کارنیوالی موراهارت، والدراپ (Waldrapp) کە باڵندەیەکی ئیبیسی پەڕوباڵ ڕەش و ڕووی سووری هەیە، وەک نموونەیەکی گەڕان دانراوە. بۆ کاراکتەری ئەفسانەیی بەگشتی ناتوانرێت بەم شێوەیە گشتی بکرێت، چونکە زیاتر لە دەنگدانەوە و فڕینی شەوانەی باڵندە گەورەکانەوە سەرچاوەی گرتووە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ناوچەی ئاڵپ – هەموو بوونەوەرەکانی جیهانی ئەفسانەیی ئاڵپ
- کرامپوس، هابەرگایس – کاراکتەرەکانی تری ترس و ئاگادارکردنەوەی کاتی Rauhnächte
- پیاوی وحشی، ئاڵپ – کاراکتەرە ئەفسانەییە خزمەکانی ئاڵپ
- مۆمی پارێزەر، زەنگ، پارێزگاری ماڵ – شێوازە نەریتییەکانی پارێزگاری
- قوتوپاسی پارێزگاری – کۆبینەوەیەک لە ئامرازەکانی پارێزگاری
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنەڕەتییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
جا باسمان لە ئەفسانەی ناختکراپ بکرێت یان بە سادەیی لە ناختکراپ وەک ترسێنەری منداڵان: هەمیشە مەبەست هەمان کاراکتەری پەروەردەیی ئاگادارکردنەوەیە لە فۆلکلۆری منداڵانی ئاڵمانی باشوور-ئوسترییا، کە لە دەنگی باڵندەیەکی شەوانە یاسایەکی کارامدی بۆ گەڕانەوەی ماڵ پێش تاریک هەڵگیرین دروستکردووە.
