ئیلمارینن، کوترەکەری ئاسمان و سامپو
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ئیلمارینن خودایە لە نەریتی فینلاندی.
کوترەکەرەکە کە تاقی ئاسمانی بەبێ شوێنی چەکوش دروستکرد.
ئیلمارینن لە ئەفسانەی فینلاندیدا کوترەکەری ئاسمان و هەواکانە، کە تاقی ئاسمان و شتی سەرسوڕهێنەری سامپوی داوێن. ناوی وا دیاری دەکات کە بوونەوەرێکی هەوا و ئاسمانییە، بەڵام لە ڕوانگەی حماسیدا سەرەکی پاڵەوانی کوترەکەرییە.
سەرچاوەی سەرەکی حماسەی نەتەوایەتی کالێڤالایە، کە ئیلیاس لۆنروت لە ساڵانی ١٨٣٥ و ١٨٤٩ لە نەریتی هۆنراوەی زارەکی کۆیکردەوە، هەروەها گۆرانی جادوویی و نزاکردنی کۆنتریش، کە تێیاندا ئیلمارینن بۆ نموونە وەک دامەزرێنەری ئاسن و ئاگر بانگ دەکرێت.
جۆر: کوترەکەری ئاسمان و هەوا، سەرەتاییش خودای هەوا و کەشوهەوا
سەرچاوە: فینلاند و کارێلیا
دەقەکان: کالێڤالا (١٨٣٥ و ١٨٤٩)، هۆنراوەی کۆن و گۆرانی جادوویی
کاتەکان: دەستکاریکردنی کالێڤالا لەگەڵ نەریتی زارەکی کۆنتر
دیمەن: کوترەکەری مایسترۆ، هەمیشە چەکوشلێدەر
پێناسەی ڕوایەت
سەردەمی دەقەکان
کالێڤالای ساڵی ١٨٣٥ و ١٨٤٩ سەرچاوەی سەرەکییە، لەپاشیشیدا هۆنراوەی کۆن و گۆرانی جادوویی و نزاکردن هەن.
بواری باڵاوبوونەوە
فینلاند و کارێلیا، ناوچەی سەرەکی هۆنراوەی زارەکی، کە لۆنروت کۆکردنەوەکەی خۆیان لێ دروستکرد.
دۆخی سەرچاوەکان
باشە: کالێڤالا و گۆرانییە جادووییەکان؛ هەروەها توێژینەوەی ئەفسانەناسیی فینلاندی لە هاڤیۆ تا سیکالا.
ناو و شێوازەکان
فینلاندی: ناوەکە هەڵدەکشێت لە ilmaـوە، واتا هەوا، کەشوهەوا و ئاسمان؛ بە بۆچوونی نۆژەنکراوەوە ئیلماری دەکەوێتەوە، بوونەوەرێکی هەوا یان ئاسمان، لەگەڵ شێوەی بچووککراوی کالێڤالا ئیلمارینن. تەنانەت ناوەکەیش ئاسمانی لە خۆی گرتووە، ئەو ئاسمانەی کوترەکەرەکە خۆی لە حماسەکەدا دروستی دەکات.
کەسایەتی و کارکرد
دیمەن
ئیلمارینن کوترەکەری مایسترۆیە، هەمیشە چەکوشلێدەر؛ لە کالێڤالادا پاڵەوانێکی شێوەی مرۆیی، وەک خودای کۆنتری کەشوهەوا و هەوا بەبێ وێنەیەکی جێگیر.
کاریگەری
ئیلمارینن تاقی ئاسمانی بەشێوەیەکی وا هونەرمەندانە کوترەکرد کە هیچ شوێنی چەکوش یان گیرەیەک نەبینرێت، هەروەها سامپوی داوێن، ئاشێکی سەرسوڕهێنەر و هێنەری بەخت. ڕیشەناسی و چینی کۆنتر ئاماژە دەدەن کە خواوەندێکی هەوا و ئاسمانە، دروستکەری ئاسمان؛ لە کۆنترۆڵکردنی کەشوهەوادا بەشێوەیەک لەلایەن ئوکۆی خودای هەورەتریشقە و کەشوهەواوە تێکەڵ کراوە. بەڵام بەشێوەی سەرەکی پاڵەوانی کوترەکەرییە.
پرۆفایل: ئیلمارینن
گرنگترین لایەنەکانی کوترەکەری ئاسمان بە یەک تێڕوانین.
کەسایەتیی ناوەندی شێعرناسیی فینلاندی: پاڵەوانی کوترەکەری کالێڤالا لەگەڵ چینێکی کۆنتر وەک خودای هەوا و ئاسمان.
کوترەکردنی شتی نەگەڕاوە: تاقی ئاسمان و سامپو؛ لە جادووی چاکردنەوەدا بە دامەزرێنەری ئاسن و ئاگر دادەنرێت.
کوترەکەری مایسترۆ لەسەر ئاگردانەکە، هەمیشە چەکوشلێدەر؛ وەک خودای کۆنتری کەشوهەوا و هەوا بەبێ وێنەیەکی جێگیر.
دروستکەری کولتوورهێنەر: ئاسمان، سامپو و کاری کوترەکەری؛ کۆنتڕۆڵی کەشوهەوا لەبەردەم ئوکۆ کشایەوە.
بانگکردن لە گۆرانی نزاکردندا، وەک لە جادووی چاکردنەوەی سووتاندن؛ ئایینێکی ڕاستەقینە بەڵگەیی نییە.
لە ڕووی جۆرەوە هفایستۆس، ڤولکانوس و ویلاند وەک کوترەکەر؛ ئیلماریینی ئێستۆنی وەک هاوتای ڕاستەوخۆ؛ هەروەها کچی با توئتار.
لە بوونەوەری هەوا ئیلماری بۆ پاڵەوانی کوترەکەری کالێڤالا
ناوەکە هەڵدەکشێت لە فینلاندی ilmaـوە، واتا هەوا، کەشوهەوا و ئاسمان؛ بە بۆچوونی نۆژەنکراوەوە ئیلماری دەکەوێتەوە، بوونەوەرێکی هەوا یان ئاسمان، لەگەڵ شێوەی بچووککراوی کالێڤالا ئیلمارینن. سەرچاوەی سەرەکی حماسەی نەتەوایەتی کالێڤالایە، کە ئیلیاس لۆنروت لە ساڵانی ١٨٣٥ و ١٨٤٩ لە نەریتی هۆنراوەی زارەکی کۆیکردەوە، هەروەها گۆرانی جادوویی و نزاکردنی کۆنتریش.
لەم چینبەندییەدا کلیلی کەسایەتییەکە هەیە: چینی ڕیشەناسی-کۆن خودای هەوا و ئاسمان دەردەخات، دروستکەری ئاسمان؛ حماسەکە کوترەکەری مایسترۆ دەردەخات، ئەوەی تاقی ئاسمانی بەو شێوەیە هونەرمەندانە دروستکرد کە هیچ شوێنی چەکوش یان گیرەیەک نەبینرێت، و ئەوەی سامپوی دروستکرد، ئاشێکی سەرسوڕهێنەر و هێنەری بەخت. لە کۆنترۆڵکردنی کەشوهەوادا ئیلمارینن بەشێوەیەک لەلایەن ئوکۆی خودای هەورەتریشقە و کەشوهەواوە تێکەڵ کراوە.
دواژیان لە هۆشیاری نەتەوایەتی فینلاندی
ئیلمارینن ناوبەخشی چەندین کەشتی جەنگی فینلاندی، کۆمپانیا و کۆمپانیایەکی مووچەیی موستەفیدییە و بە باشی لە هۆشیاری نەتەوایەتی فینلاندیدا جێگیر بووە.
لە ڕوانگەی زانستی-ئایینییەوە ئیلمارینن کولتوورهێنەر-دروستکەرە، بەبێ لایەنێکی ترسناک. سێ ڕوونکردنەوە گرنگن: ئەو سەرەتا خودای با نییە، لایەنی هەوا چینی ڕیشەناسی-کۆنە، لە ڕوانگەی حماسیدا کوترەکەر زاڵترە. کالێڤالا کارێکی دەستکاریی لۆنروتە، نەک دەقێکی یەکگرتووی سەرەکی. هەروەها نابێت لەگەڵ کچی هەوا ئیلماتار تێکەڵ بکرێت.
بانگکردن لە جادووی چاکردنەوەدا لەجیاتی ئایینی پەرستگا
لە گۆرانی نزاکردندا ئیلمارینن بانگ دەکرێت، بۆ نموونە وەک دامەزرێنەری ئاسن و ئاگر لە جادووی چاکردنەوەی سووتاندندا. ئایینێکی ڕاستەقینە بەڵگەیی نییە؛ باڵاوکردنەوەکە شێعری-جادووییە، نەک دامودەزگایی-ئایینی. ئەوەی کوترەکەرەکەی بانگ دەکرد، شوێنی دەرگای پەرستگای نەدەگەڕا، بەڵکو هێزی وشە لە گۆرانی جادووییدا دەگەڕا.
بەراوردی کوترەکەران و خودایانی ئاسمان
وەک کوترەکەر، ئیلمارینن لە ڕووی جۆرەوە خۆی لەگەڵ هفایستۆس و ڤولکانوس و هەروەها ویلاند دەبینێتەوە؛ وەک دروستکەری ئاسمان لەگەڵ خودایانی ئاسمانی هیندو-ئەورووپی. ئیلماریینی ئێستۆنی هاوتای ڕاستەوخۆیەتی. لەناو باڵاوکردنەوەی فینلاندیدا لەگەڵ بوونەوەرانی با لە دەوری توئتاردا دەوەستێت، کە بۆشایی هاوبەشی هەوا پەیوەندیانی پێکەوە دەبەستێتەوە، نەک ئەرکەکە.
پرسیارە دووبارەکراوەکان دەربارەی ئیلمارینن
ناوی ئیلمارینن چی مانایە؟
هەڵدەکشێت لە ilmaـوە، واتا هەوا، کەشوهەوا و ئاسمان؛ ئیلمارینن بوونەوەرێکی هەوا و ئاسمانە.
ئایا ئیلمارینن سەرەتا خودای بایە؟
نەخێر. لایەنی هەوا چینی کۆنە؛ لە ڕوانگەی حماسیدا سەرەکی کوترەکەری مایسترۆیە.
ئەو چی کوترەکرد؟
تاقی ئاسمان، بەو شێوەیە هونەرمەندانە کە هیچ شوێنی چەکوشیک نەبینرێت، و سامپو، ئاشێکی سەرسوڕهێنەر و هێنەری بەخت.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- تووئه‌تار (Tuuletar) – کچی با له گۆرانی جادوویی فینلاندی
- ئاسن – ئه‌و کانزایه‌ی که ئاسنگه‌ر له جادووی چاکردنه‌وه‌دا دروستکاری ئه‌وه‌یه
- مۆمی پاڕاستن، تیلیسم – ئامرازی پاڕاستنی نه‌ریتی
- قوتوبنمای پاڕاستن – ڕوانگه‌یه‌کی گشتی بۆ ئامرازی پاڕاستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سه‌رچاوه‌ی زیاتر له لیستی سه‌رچاوه‌کان.
وه‌ک ئاسنگه‌ری ئاسمانی فینلاندی، ئیلمارینن (Ilmarinen) یه‌که‌م جار پاڵه‌وانی لای کوورسییه‌که‌یه‌تی، هه‌روه‌ها وه‌ک خودای هه‌واکه‌وتی که‌واته‌ی نه‌ریتی کاله‌ڤالا، ناوی به‌رده‌وام یادگاری ئه‌و ئاسمانه‌ی که خۆی له ئه‌فسانه‌که‌دا دروستی کردووه، پاڕاستووه.
