تاپیۆ، پاشای زێڕینی دارستان

تاپیۆ خودایەکەی نەریتی فینلاندی.

پاشای دارستان کە شکاری ڕاوکردن دەبەخشێت یان ڕەتی دەکاتەوە. تەنانەت ناونیشانەکەشی جێگای تاپیۆ وەک خودای دارستانی فینلاندی و پاشای تاپیۆلا دیاری دەکات.

خودافینلاند

تاپیۆ

تاپیۆ پاشای دارستانە (metsän kuningas) و خاوەنی شانشینی دارستانی تاپیۆلا. پێش هەر ڕاوکردنێک ڕاوچییان لێی داوای شکار دەکرد، چونکە بەبێ ڕازیبوونی ئەو دارستان وەک داخراو دانرا؛ ناوی ئەو تاکو ئێستا لە زمانی فینلاندیدا بە مانای هێمای دارستان بەخۆیی بەکاردێت.

لەوپەڕی لیستی خواوەندانی میکائیل ئاگریکۆلا لە ساڵی ۱۵۵۱، تاپیۆ وەک خودای دارستان لە نەریتی نووسراودا هاتووە، لەو کاتەدا وەک بەخشەرێکی شکاری ڕاوکردن لە هەرێمی هامە. کالێڤالا ئەوی کرد بە سەرۆکی خێزانێکی تەواوی دارستان: هاوسەرەکەی میئیلیکی (Mielikki)یە، منداڵانیشی نۆریکی (Nyyrikki)، تلێرڤۆ (Tellervo) و تولیکی (Tuulikki)ن.

بە یەک نەزەر: تاپیۆ

جۆر: خودای دارستان، پاشای دارستان و خاوەنی تاپیۆلا
سەرچاوە: فینلاند و کارێلیا
دەقەکان: ئاگریکۆلا ١٥٥١، گانانێر ١٧٨٩، حەماسەکانی ڕوونی (SKVR)، کالێڤالا ١٨٣٥/١٨٤٩
سەردەم: یەکەم باسکردن ١٥٥١، سەرچاوەی سەرەکی سەدەی ١٨ و ١٩
دیمەن: پیرەمێردێکی دارستان بە بسکی مۆس، برۆی مۆس و کڵاوی دار سنەوبەر

مێژووی دەق

سەردەمی دەقەکان

یەکەم باسکردن لە ساڵی ١٥٥١ لە پیشەکی زەبووری میکائیل ئاگریکۆلاوە هاتووە؛ کۆمەڵە سەرچاوەکانی ڕاستەقینە لە حەماسەکانی ڕوونی سەدەی ١٨ و ١٩ و لە کالێڤالای ١٨٣٥/١٨٤٩دا هەن.

بواری باڵاوبوونەوە

فینلاند و کارێلیا. بەپێی ناوچە، خاوەنی دارستان بە ناوی جیاواز دەناسرێت، لەوانە کویپانا، هیپا و هیلی.

دۆخی سەرچاوەکان

باش: ئاگریکۆلا ١٥٥١، میتۆلۆژیا فێنیکای گانانێر لە ساڵی ١٧٨٩، کۆکراوەی حەماسەکانی گەلی فینلاندی (Suomen Kansan Vanhat Runot) و کالێڤالا.

ناو و شێوازەکان

فینلاندی: تاپیۆ. سەبارەت بە ڕەچەڵەکی ناوەکە چەند لێکدانەوەیەک هەیە: مارتی هاڤیۆ tapa بە بەخت و چارە بەندی کرد و تاپیۆی بە بەخشەری بەختی ڕاوکردن دانا، ئێمیل ئاووستی تونکێلۆ بیری لە داوی داماوی ڕاوکردن کردەوە، کارلێ کرۆهن و ئونۆ هارڤا خودای ڕاوکردنی کۆلاسامی تاڤاژ (Tavaj)یان بەراورد کرد. لە حەماسەکانی ڕوونیدا وشەی tapio بەسادەیی مانای دارستان دەگرێت، هەندێک جاریش تەنانەت مانای خاوەن ژنی دارستان دەدا.

شێوە و کاریگەری

دیمەن

گۆرانی چواردەیەمی کالێڤالا وێنەی دیاریکراو دەکێشێت: تاپیۆ پیرەمێردی دارستانە بە ڕیشی سپی، کڵاوی دار سنەوبەر (havuhattu) و کورتەکێکی لە مۆسی دار (naavaturkki)، هەروەها پاشای زێڕینی دارستان. حەوشەکانی لە قوڵایی دارستاندا هەن، پەنجەرەکانیان بە ڕنگی زێڕین لە ناو زۆزاندا دەبریسکێنەوە. جێگای سەرنجە کە زۆرێک لە ناوە بەرزەکانی لە حەماسەکانی ڕوونیدا مانای وەرچەشکەیش دەدەن؛ لە بەرەکەتی مەرگی گۆرانی سی و دووەمدا وەرچەشکە بەڕاستی وەک کوچک یان کوڕی تاپیۆ دەردەکەوێت.

کاردانەوە

تاپیۆ شکار دەبەخشێت و ڕەتی دەکاتەوە. لە گۆرانی چواردەیەمدا لێمینکاینن داوا دەکات: «نەرم بە، دارستان، سستبە، دارستانی چۆل، بدە، تاپیۆی تاکەوتاک.» ئەگەر بەخشندەیی نەبێت، ڕاوچی بەبێ بەهرە دەگەڕێتەوە. لایەنە تاریکەکە لە metsänpeitto دیاردەیی دارستان دەردەکەوێت: دارستان مرۆڤ یان ئاژەڵ دەشارێتەوە، کەسانی تووشبوو زەوی ئاشکراش نەناسنەوە دەکەن، و گەڕان بەدوایاندا بەبێ بینینیان تێدەپەڕن.

پرۆفایل: تاپیۆ

گرنگترین ڕوخسارەکانی پاشای دارستان بە یەک نەزەر.

کۆنتێکستی کەلتووری

بەرزترین خاوەنی دارستان لە نەریتی فینلاندی-کارێلیایی؛ لە کالێڤالادا سەرۆکی خێزانێکە لەگەڵ کۆمەڵگای شانشینی دارستانی تاپیۆلا، کە بە مێتسۆلاشی دەناسرێت.

بەرپرسیارە بۆ

ڕاوکردن و لەوەڕگای دارستان: ڕاوچی، داونەرەکان و خاوەن ئاژەڵان داوای شکار و گەڕانەوەی سەلامەتی ئاژەڵیانیان لە شانشینی ئەو دەکرد.

دەرکەوتن

پیرەمێردێکی دارستان بە ڕیشی مۆسی گەرمز، برۆی مۆس، کڵاوی دار سنەوبەر و کورتەکێکی مۆس؛ لەشی بەدەگمەن لە دار جیاکراوەتەوە.

کارکرد

ئەو کۆگای دارستان دەکاتەوە یان دادەخات؛ ئەوەی دارستان زیانی پێبگەیەنێت شکاری لێ ڕەت دەکرێتەوە، و گەلی دارستان دەتوانن لە metsänpeitto دا بیشارنەوە.

پەرستن

شوێنی کولت تاپیۆنپۆیتا (Tapionpöytä) بوو، دارێکی سنەوبەری بەبێ سەرەوە گەشەکردوو کە ڕاوچی خۆیانی یەکەم دیاری دانا لەسەری؛ گێرانی بە کڵاو لە دەست و نوێژی گۆرانیوار تیایدا باس کراوە.

شتی هاوشێوە

وەک نزیک‌ترین هاوتا، لێشی (Leshy) سلاڤیی لێشی، هەروەها جۆرە خاوەن-ئاژەڵە کێوییەکان لە دەوروبەری کێرنونۆس و ڤێلێس، لەگەڵ دیانا کە خاوەنی ڕاوە.

لە لیستی خواوەندانی ئاگریکۆلا بۆ پاشای کالێڤالا

ئاڤاندنەوەکار میکائیل ئاگریکۆلا لە ساڵی ١٥٥١ لە پیشەکی زەبووری فینلاندییەکەیدا تاپیۆی بەناو دەبات لەنێو خودایانی هەرێمی هامە: تاپیۆ شکاری ڕاوکردنی لە دارستان دەبەخشی؛ وەک هاوتای کارێلیایی، ئاگریکۆلا هیسی (Hiisi) دیاری دەکات. کریستفرید گانانێر لە ساڵی ١٧٨٩ ئەوی بەناو دەبات وەک خودای ڕاوکردن و ئاژەڵداری، کە کۆلەکەیان بۆ سەربراوە. کۆمەڵە سەرچاوەکانی ڕاستەقینە لە حەماسەکانی ڕوونی سەدەی ١٨ و ١٩دان، کە تیایاندا خاوەنی دارستان بەپێی ناوچە کویپانا، هیپا یان هیلی ناودێر کراوە.

ئێلیاس لۆننرۆت ئەم نەریتەی لە کالێڤالادا کۆکردەوە بۆ کەسایەتییەکی جێگیر لەگەڵ کۆمەڵگای شانشین: تاپیۆ لە تاپیۆلا یان مێتسۆلا نیشتەجێیە، هاوسەرەکەی میئیلیکی (Mielikki)یە، منداڵانیشی نۆریکی (Nyyrikki)، تلێرڤۆ (Tellervo) و تولیکی (Tuulikki)ن. پێش ڕاوکردنی وەرچەشکە لە گۆرانی چل و شەشەمدا، ڤاینامۆینن داوا لە دارستان دەکات کە ئەوی «بۆ نێو پیاوانی خۆی وەربگرێت»: دارستان شانشینێکی سەربەخۆیە بە ڕێساکانی خۆی، دەرگاکانی تەنها بۆ ئەوانە دەکرێتەوە کە بە شاراوەیی لێی دەدەن.

دواماوە و لێکدانەوە

یان سیبێلیوس لە ساڵی ١٩٢٦ بە شیعری مۆسیقایی تاپیۆلا op. 112 یادگارییەکی بۆ شانشینی دارستان دانا. گەڕەکی تاپیۆلا لە ئێسپۆ و شارۆچکەی تاپیۆلا لە میشیگان بەم ناوە ناسراون، هەروەها زۆر پیاوی فینلاندی بە ناوی تاپیۆ. کارل ئێنیاس شۆستراند لە ساڵی ١٨٩٨ پەیکەری «تاپیۆ لەگەڵ گەلەکەی» دروستکرد؛ لە بزاڤی مۆسیقای مێتاڵی فینلاندیشدا لەلایەن ناچیوایش و کۆرپیکلانی بەکارهاتووە.

توێژینەوە هێشتا ناکۆکن لەسەر ئەوەی ئایا تاپیۆ خودایەکی سەربەخۆیە یان کەسایەتیکردنی دارستانە: کارل ئێکسل گۆتلوند و کارلێ کرۆهن کەسایەتیکردنیان دانا، ئونۆ هارڤا جەختی لەسەر بەکارهێنانی euphemistic ی tapio وەک وشەی داپۆشەر بۆ دارستان و وەرچەشکە کردەوە، مارتی هاڤیۆ هەموو ڕوخسارەکانی ڕاوکردنی خێزانەکەی وەک دابەشکەری بەخت، واتا بەختی ڕاوکردن لێکدایەوە. دڵنیایی هەیە کە: خێزانی خودایی داخراو ڕێکخستنی ئەدەبی لۆننرۆتە بۆ نەریتێکی هالتیجا (Haltija)یی زۆر ناڕێکوپێک لە هەرێمی جیاواز.

مێزی تاپیۆ: دیاری لە جێی بەرگری

پەیوەندی بەجێماوی لەگەڵ تاپیۆ (Tapio) پیرۆزکردنە، نەک دووربوونەوە. شوێنی پەرستنی تاپیۆنپویتا (Tapionpöytä) بوو، مێزی تاپیۆ: دار سنووبەرێکی بێ سەری کە بەدرێژایی گەشەکردووە، کە ڕاوچییان لێی دیاری یەکەم بەرهەمی ڕاویان دادانا، لەوانە بیرا لە شۆربای یەکەم نێچیر، کولێرەی چاودار بچووک (Tapion kakkarat)، زیو و عەرەق. هەروەها هاتووە باسکردنی سووڕدانەوە بەگیرفانی دار بە کاسکەت لە دەست و دوعایەکی گۆرانیوانی؛ هەرکەسێک چووبووەتە دارستان، سلاوی لێدەکرد، وەک بەشی چواردەیەم پیشانی دەدات. بۆ بەرەنگاربوونەوەی داپۆشینی دارستان، ئەنجێری خەڵک زانیبووی گۆڕینی جامەکانی بۆ نایاسا، ڕشتنی ئاو لەناو شوێن پێی خۆیانی، و هەڵگرتنی پۆڵا؛ داناکان (tietäjät) لەگەڵ خەڵکی دارستان دانوستان دەکردن بۆ ئازادکردنی شت شاراوەکراوەکان.

خاوەن‌دارستانەکانی کولتوورەکانی تر

خاوەن دارستانی سلاڤی لێشی نزیک‌ترین هاوتایە: خاوەنی ئاژەڵی کێوی و ڕێگاکانە، پەیمان لە شوانەکان وەردەگرێت و ئەوانەی بێ ڕێزن گومڕا دەکات. کێرنونۆسی کێلتی وەک خاوەنی ئاژەڵان لە نزیکەوە دەچێتە پاڵی، هەروەها ڤێلێسی سلاڤی وەک بەرپرسی مەڕوماڵات و دارستانی کێوی. تاپیۆ ڕۆڵی خاوەن-ڕاو لەگەڵ دیانای ڕۆمانی هاوبەشە، بەڵام گێڕانەوەی فینلەندی زیاتر چاوەڕوانی دیارییەکان لە لایەنی مێینەی دارستانەوە دەکات، لە میێلیکی (Mielikki).

پرسیارە باوەکان دەربارەی تاپیۆ

ئایا تاپیۆ خودایەکە یان ڕۆحی سرووشتی؟

هەردووکیان لەگەڵ سەرچاوەکان دەگونجێن. کۆنترین بەڵگەکان وەکوو خوای ڕاوچییان لەگەڵی مامەڵە دەکەن، بەشەکانی ڕوونی وەرزی زۆربەی جار وەکوو بەرزترین haltija ی دارستان، واتە وەکوو پاسەوانی شوێنێک. تەنها کالێڤالای لۆنروت (Lönnrot) بووە بۆ پادشایەکی خاوەن خێزان و کۆشک؛ بۆ پراکتیکی گۆرانیبژان، جیاوازییەکە کەم گرنگی هەبووە.

تاپیۆلا چییە؟

تاپیۆلا، هەروەها مێتسۆلا، شانشینی تاپیۆیە: دارستان وەکوو ماڵداری تایبەت خۆی بە کۆشک و کۆگا و خزمەتکار. لە کالێڤالادا، لێمینکاینن دەبینێت پەنجەرەکانی زێڕینی کۆشکەکانی تاپیۆ لەناو زۆنگاواوەکانەوە دەبرقێننەوە. ناوەکە دواتر گواستراوەتەوە بۆ ناوچەی ئێسپۆ و بۆ کاری مۆسیقایی سیبێلیۆس.

چۆن خۆیان لە داپۆشینی دارستان (metsänpeitto) پاراست؟

نەقلی خەڵک پێشنیاری دەکرد جامەکان بگۆردرێن بۆ نایاسا، ئاو بڕژێنرێت لەناو شوێن پێی خۆیان، یا پۆڵا هەڵبگیرێت. لەپێشوەخت، سلاو و دیاری بۆ دارستان باشترین چاودێری دەژمێردرا، چونکە بەگوێرەی چیرۆکەکان داپۆشین زیاتر بێ ئیحتیرامانی دەگرت.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:

میئلیکی (Mielikki) – خاوەنی دارستان لەتەنیشت تاپیۆ
نیریکی (Nyyrikki)، تێلێرڤۆ (Tellervo)، تولیکی (Tuulikki) – منداڵانی کۆشکی دارستان
لێشی (Leshy) – خاوەن‌دارستانی سلاڤی وەکوو نزیک‌ترین هاوتا
ئارچە، بخوور‌کردن، خوێ، ئاسن، زەنگ – شتی پاراستنی بەجێماوی
قوتبنمای پاراستن – کۆکراوەیەک لە شتی پاراستن

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

سەرچاوەی زیاتری بنچینەیی لە لیستی سەرچاوەکان.

لەگەڵ تاپیۆ، ئەفسانەی فینلاندی خودای دارستان و دارستان بە یەک شێوە دەناسێت: خاوەنی دارستان تاپیۆلا سلاوی ڕاوچی وەردەگرێت، نێچیر دەبەخشێت، و چاودێری یاسای ماڵداری شانشینی سەوزی خۆی دەکات.