تاته، باوکی خانەی بایەکان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
تاته خوداوەندێکە لە داستانی لاکۆتا.
ئەو خودی با و باوکی چوار ئاراستەکانی بایە.
تاته لای لاکۆتاکان با و باوکی چوار ئاراستەکانی بایە. لە سیکڵی بەدیهێنانی واکەر، ئەو هاوڕێی سکان و باوکی خانەی بایەکانە؛ کوڕەکانی دەنێردرێن بۆ دیاریکردنی چوار لایەکانی ئاسمان، کە لەوانەوە ئاراستە و وەرزەکان دەردەکەون.
تاتێ (Tȟaté) بە سادەیی واتا با دەگەیەنێت و بایە بە خۆی کەسایەتیکراو دەکات. ئەم کەسایەتییە لە سیکڵی بەدیهێنانی جیمس ئار. واکەر بنەڕەتییە، کە لە کۆکراوەی The Sons of the Wind بەناوبانگ بووە؛ هێڵی چیرۆکی داخراو بەم شێوەی خڕییەوە بەشێوەیەکی سەرەکی بەرهەمی ئەدەبی واکەرە.
جۆر: خوداوەندی با، باوکی چوار ئاراستەکانی بایە
سەرچاوە: لاکۆتا، پلاینزی باکوور
دەقەکان: سیکڵی واکەر، بەناوبانگ بووە لە The Sons of the Wind
سەردەم: داستانی لاکۆتا، تۆمارکراوە نزیکەی ساڵی ۱۹۰۰
دیمەن: زۆربەی کات بێ شێوەیەکی دیاریکراو، هاوڕێی سکان
مێژووی دەق
سەردەمی دەقەکان
داستانی لاکۆتا لە سیکڵی واکەردا، تۆمارکراوە نزیکەی ساڵی ۱۹۰۰ و بەشێوەیەکی بەشیی بە شێوەی ئەدەبی بازسازکراوە؛ لە ساڵی ۱۹۸۴ لە The Sons of the Wind بەناوبانگ بووە.
بواری باڵاوبوونەوە
لاکۆتاکانی پلاینزی باکوور؛ تاته بەشێکە لە کۆسمۆلۆژیا و ڕیتوال، بەتایبەتی لە بانگهێشتی چوار ئاراستەکان.
دۆخی سەرچاوەکان
مامناوەند: سەرچاوە سەرەکییەکان لە واکەرەوە دێن (Lakota Myth, Lakota Belief and Ritual)، لەگەڵ چاپی The Sons of the Wind.
ناو و شێوازەکان
لاکۆتا: تاتێ (Tȟaté) واتا با دەگەیەنێت. ئەم ناوە بایە بە خۆی کەسایەتیکراو دەکات، بەبێ ناوی تری زیاتر؛ کوڕەکانی با ناوی تایبەتی خۆیان بۆ چوار ئاراستەکان هەیانە.
دیمەن و ڕەفتار
دیمەن
تاته زۆربەی کات شێوەیەکی دیاریکراوی نییە؛ لای واکەر ئەو بەشێکی هاوڕێی بەدیهێنراوی سکان و باوکی خانەی بایەکانە. ئەو بایە وەک بنەمایەکی ڕێکخەر دەردەخات.
کاریگەری
تاته باوکی چوار کوڕی گەورەتری بایە: یاتا لە باکوور، ئێیا لە ڕۆژئاوا، یانپا لە ڕۆژهەڵات و ئۆکاگا لە باشوور، سەرباری بچووکترینیان، یووم یان یوومنی، بایە گەردەلوول. ژنی ئیتە یان ئانۆگ ئیتەیە، دەموچاوی دوانەیی. کوڕەکان دەنێردرێن بۆ دیاریکردنی چوار لایەکانی ئاسمان؛ لەوانەوە ئاراستە و وەرزەکان دەردەکەون.
پرۆفایل: تاته
گرنگترین لایەنەکانی باوکی با بە یەک تیرۆژنێک.
خوداوەندی بای کۆسمۆلۆژیای لاکۆتا، لە سیکڵی واکەر هاوڕێی سکان و باوکی خانەی بایەکانە؛ لە سەروویدا هێزی ئاسمان و جوڵەی سکان هەیە.
با و ڕێکخستنی چوار لایەکانی ئاسمان: کوڕەکانی نێردراوی چوار ئاراستە دیاری دەکەن، کە لەوانەوە وەرزەکان دەردەکەون.
زۆربەی کات بێ شێوەیەکی دیاریکراو؛ تاته وەک باوکی خانە دەبینرێت، کە پێنج کوڕی بایەکانن و ژنی ئیتەیە، دەموچاوی دوانەیی.
بنەمای ڕێکخەری با: باوکی یاتا، ئێیا، یانپا و ئۆکاگا لەگەڵ بای گەردەلوول یووم، کە هیچ ئاراستەیەکی تایبەتی نییە.
هیچ شێوەی پاراستنی تایبەتی تاته بوونی نییە؛ ئەو لە بانگهێشتی خزمەتی چوار ئاراستەکان بەردەوامە. وردەکارییەکان لەبەر ڕێزلێنان جێی خۆیان دانراوە.
لە ڕوانگەی جۆرناسی نزیکە لە گائۆهی ئایرۆکووازی، کە چوار بای ئاژەڵی ڕێک دەخات؛ لە سەروو تاتەدا تاکۆ سکانسکان هەیە.
سیکڵی بەدیهێنان لەسەر تاته و کوڕەکانی
تاتێ (Tȟaté) واتا با دەگەیەنێت و بایە بە خۆی کەسایەتیکراو دەکات. تاته بنەڕەتی سیکڵی بەدیهێنانی جیمس ئار. واکەرە، کە لە کۆکراوەی The Sons of the Wind بەناوبانگ بووە: لەوێدا ئەو هاوڕێی بەدیهێنراوی سکان و باوکی خانەی بایەکانە، هاوسەرگیری کردووە لەگەڵ ئیتە یان ئانۆگ ئیتە، دەموچاوی دوانەیی.
کوڕەکانی، یاتا لە باکوور، ئێیا لە ڕۆژئاوا، یانپا لە ڕۆژهەڵات، ئۆکاگا لە باشوور و بچووکترینیان بای گەردەلوول یووم، دەنێردرێن بۆ دیاریکردنی چوار لایەکانی ئاسمان؛ لەوانەوە ئاراستە و وەرزەکان دەردەکەون. گرنگ ماوەتەوە ڕەخنەی سەرچاوەیی: هێڵی چیرۆکی داخراو لەسەر تاته، ژنی ئیتە و چوار بایەکان بەم شێوەی خڕییەوە بەشێوەیەکی سەرەکی سیکڵی ئەدەبی واکەرە.
کاریگەری دواتر و ڕەخنەی سەرچاوەیی
لە ڕێگەی کۆکراوەی The Sons of the Wind تاته زۆر باوبووە، زۆر جار بەبێ لێکدانەوەی سەرچاوەی واکەری.
لە ڕوانگەی زانستی-ئایینیدا، تاته با دەردەخات وەک باوکی ڕێکخەری چوار لایەکانی ئاسمان. ڕوونکردنەوەیەکی گرنگ: سیکڵی خڕی میتۆلۆژیایی تاته-ئیتە میتۆسیکی کۆنی یەکگرتوو نییە؛ ئێلا دیلۆریا شێوازی تێکەڵکردنی واکەری بۆ داستان و ڕاستی خستەڕوو، و دەستکارکارانی چاپەکە ئەو بەشانەی دیاری کردووە کە تایبەت بە واکەر خۆیانە.
بانگهێشتی چوار ئاراستەکان
هیچ شێوەی پاراستنی تایبەتی تاته بوونی نییە؛ ئەو لە بانگهێشتی خزمەتی چوار ئاراستەکان بەردەوامە. لەبەر ڕێزلێنان لە زانیاری ڕیتوالی لاکۆتا، ئەمە بە وریاییەوە باس دەکرێت. ئەوەی خودی ئاراستەکان دەگەڕێنرێنەوە بۆ کوڕەکانی بای نێردراو، تاته دەکات بە خاڵی خۆڵساوی ئەم پرۆسەیە، بەبێ ئەوەی ئایینێکی تایبەتی خۆی هەبێت.
بەراوردی باوکانی با و خێزانەکانی با
تاته باوکی خێزانێکی چوار ئاراستەی بایە و بەم شێوەیە لە ڕوانگەی جۆرناسییەوە نزیکە لە گائۆهی ئایرۆکووازی، کە چوار بای ئاژەڵی ڕێک دەخات. لە سەرووی ئەودا هێزی ئاسمان و جوڵەی تاکۆ سکانسکان هەیە، لەنێو کوڕەکانیدا بای گەردەلوول یووم لە پێکهاتەی ڕێکخراو دەردەچێت. جاژنی گەورەی بای باکوور وازیا هەر جیهانی داستانییەکییان دەگرێتەوە، بەڵام کەسایەتییەکی سیستانی سەربەخۆیە و نییە بای کوڕ.
پرسیارە باوەکان لەسەر تاته
تاته کێیە؟
با و باوکی چوار ئاراستەکانی بایی لاکۆتاکانن؛ لە سیکڵی بەدیهێنانی واکەر هاوڕێی سکان و باوکی خانەی بایەکانە.
ناوی چوار کوڕی با چییە؟
یاتا لە باکوور، ئێیا لە ڕۆژئاوا، یانپا لە ڕۆژهەڵات و ئۆکاگا لە باشوور، سەرباری بچووکترینیان بای گەردەلوول یووم.
ئایا سیکڵی تاته کۆنە؟
هێڵی خڕی چیرۆکی بەشێوەیەکی سەرەکی سیکڵی ئەدەبی واکەرە، نەک میتۆسیکی کۆنی یەکگرتوو؛ ئێلا دیلۆریا تێکەڵکردنی داستان و ڕاستی ڕەخنە کرد.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- تاکۆ سکانسکان – هێزی ئاسمان و جوڵە لە سەرووی تاتەدا
- یووم – بای گەردەلوول، بچووکترین لە پێنج مناڵی بایەکان
- وازیا – جاژنی گەورەی بای باکوور لە هەمان داستان
- سالڤیا، تاووسکراو، کاندیلی پاراستن – نیشانەی ڕەفتاری ڕێزدارانە
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
لە دووبارە باسکردنەوەکاندا، تاتە هەروەک هەمیشە باوکی بایی لاکۆتاوە دەمێنێتەوە: باوکی چوار بایەکان، کە کوڕەکانی نێردراوی ئەو ئاراستەکانی ئاسمانیان بۆ دیاری کردن، هەروەها کەسایەتییەکە کە شێوازی گێڕانەوەی گشتگیرەکەی تەنها بە پێنووسی واکەر (Walker) دروست کراوە.
