ئالا، دیوی تەرزەی بەلکان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ئالا دیوێکی مێیە لە نەریتی سلاڤەکانی باشوور.
هەوری تەرزە کە دروێنە وێران دەکات و خۆر و مانگ هەڵدەلووشێت. ناسنامەکە وەک دیوی تەرزەی بەلکان ڕێزی لێدەگرێت. وەک دیوی ڕەشەبا و تەرزەی سلاڤەکانی باشوور، ئالا لە ناونیشانەکەشدا دەناسرێنرێت.
ئالا، بە بولگاریی هالا، لە باوەڕی گەلی سلاڤەکانی باشوور دیوێکی مێی ڕەشەبا و تەرزەیە. ئەو هەورەکانی تەرزە و ڕەشەبا بەسەر کێڵگەکاندا دەگوازێتەوە، دروێنە وێران دەکات و خۆر و مانگ هەڵدەلووشێت، کە بەم شێوەیە گێڵراوەکان تیشکگیرکردنی خۆر و مانگ ڕوون دەکەنەوە.
بەرامبەرەکەی ئەژدیهای چاکە، ئا زماج، پاسەوانی دروێنە. جەنگی ئەو لە دژی ئالا گرمە و بروسکە ڕوون دەکاتەوە. لە وەشانی مسیحیبووەوە، پیرۆز ئیلیاس ڕۆڵی ئەژدیها وەردەگرێت. ئەم بوونەوەرە لە سربیا، بولگاریا و باکوور مەکدۆنیا باوە.
جۆر: دیوی مێی ڕەشەبا و تەرزە، دیوی کەشوهەوا و لووشدان
سەرچاوە: باوەڕی گەلی سلاڤەکانی باشوور
دەقەکان: کۆکراوەی ئیتنۆگرافی زەچێڤیچ، ڕادنکۆڤیچ و گیۆرگیێڤا
ماوە: بە ئیتنۆگرافی لە سەدەی 19 و 20 تۆمارکراوە
دەرکەوتن: گەردابێکی ڕەش یا بوونەوەرێکی مارماننەی چەند سەری
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
ئالا سەر بە باوەڕی گەلی سلاڤەکانی باشوورە؛ تۆمارکردنی سەرەکی لە ئیتنۆگرافیای سەدەی 19 و 20 هاتووە.
بواری باڵاوبوونەوە
سربیا، بولگاریا و باکوور مەکدۆنیا. ئالا هەموو سلاڤی نییە، بەڵکو تەنها لەم ناوچە باشوور سلاڤییەدا سنووردار کراوە.
دۆخی سەرچاوەکان
باش بەڵگەکراوە: کارەکانی سلۆبۆدان زەچێڤیچ، لیوبینکۆ ڕادنکۆڤیچ و ئیڤانیچکا گیۆرگیێڤا بنەمای توێژینەوەکە پێک دەهێنن.
ناو و شێوازەکان
سلاڤی باشوور: ala، بە بولگاریی hala. ڕەچەڵەکی وشەیی ناکۆکە: بڵاوکردنەوەی دابنانی توركی لە ala، مار، ڕەتکراوەتەوە، چونکە شێوەی سەرەتایی پیتی h لە سەرەتاوە هەبووە. زیاتر باشتر دانراوە یۆنانی chálaza، تەرزە، یا سلاڤی کۆن xala، هەڵچوونی توخمە سرووشتییەکان.
شێوە و کاریگەری
دەرکەوتن
ئالا نادیار و بەپێی ناوچە زۆر جۆراوجۆرە: وەک گەردابێکی ڕەش، بوونەوەرێکی مارماننەی گەورەی چەند سەری، ئەژدیهایەکی مێ، لەشی مار لەگەڵ سەری ئەسپ یا وەک قەلەڕەش؛ لە بولگاریا باڵدار لەگەڵ کلکێکی وەک شمشێر. ئەم جۆراوجۆرییە بەڵگە دانراوە بۆ سەرچاوەی تێکەڵاوی (سینکرێتیک)ی ئەو.
کاریگەری
ئالا هەورەکانی تەرزە و ڕەشەبا بەسەر کێڵگەکاندا دەگوازێتەوە، دروێنە وێران و دەخواتەوە و بۆ گوندێکی تر دەبات. زۆر چاواحاوکارە، منداڵان دەخوات و خۆر و مانگ هەڵدەلووشێت، ئەمەش دەبووەتە هۆی تیشکگیرکردن؛ ئەگەر بتوانێت بەتەواوی هەڵیانلووشێت، ئەوا کۆتایی جیهان دەبووایە. هەروەها دەتوانێت بچووزێتە ناو مرۆڤ.
ناسنامە: ئالا
گرنگترین لایەنەکانی دیوی تەرزە بە یەک تیشکدان.
دیوی کەشوهەوای سلاڤی باشوور، بەپێی زەچێڤیچ تێکەڵاوێکە لە دیوێکی هەواوردی خراپی سلاڤی لەگەڵ دیوێکی پێش‌سلاڤی بەلکانی.
کێڵگە، دروێنە و دیارددەی ئاسمانی: ئالا گەنم وێران دەکات و خۆر و مانگ دەترسێنێت، تیشکگیرکردنیانیش پێوە هەڵدەبەسترێت.
گەردابێکی ڕەش، بوونەوەرێکی مارماننەی چەند سەری، ئەژدیهایەکی مێ، لەشی مار لەگەڵ سەری ئەسپ یا قەلەڕەش؛ لە بولگاریا باڵدار لەگەڵ کلکێکی وەک شمشێر.
تەرزە و کەشوهەوای خراپ، وێرانکردنی دروێنە، تیشکگیرکردن؛ هەروەها توانای چووزین بۆ ناو مرۆڤ.
مێزی بەربەستکاری لەگەڵ نان، خوێ، چەقۆیەکی دەستەڕەش و تەور؛ وردەگۆتەی بەربەستکاری بۆ دژی هەور؛ لە کاتی تیشکگیرکردن تفەنگ لادان و لێدانی زەنگ.
ئەژدیهای چاکە زماج وەک دوژمنی سەرەکی، خزم بۆی ئاژدایا، لامیا و ڤلڤای ڕومانی؛ لە لایەنی پۆڵەندییەوە ڤیێترجیتسا.
تێکەڵاوێک لە دوو جیهانی دیو
تەنانەت ناوەکەشی دەبات بۆ گفتوگۆی توێژینەوەیی: ڕەچەڵەکی توركی کە زۆر باو بووە لە ala، مار، ڕەتکراوەتەوە، چونکە شێوەی سەرەتایی پیتی h هەبووە. ئێستا زیاتر باشتر دانراوە یۆنانی chálaza، تەرزە، یا سلاڤی کۆن xala، هەڵچوونی توخمە سرووشتییەکان. ئالا لەلایەن سلۆبۆدان زەچێڤیچ، لیوبینکۆ ڕادنکۆڤیچ و ئیڤانیچکا گیۆرگیێڤاوە بەڵگەکراوە.
زەچێڤیچ ئەم بوونەوەرە وەک تێکەڵاوێک لە دیوێکی هەواوردی خراپی سلاڤی لەگەڵ دیوێکی پێش‌سلاڤی بەلکانی گێڕاوەتەوە؛ جۆراوجۆرییە دیارەکەی شێوەکانی دەرکەوتنی وەک بەڵگە بۆ ئەم سەرچاوە تێکەڵاوییە (سینکرێتیک) دانراوە. بەڵام ڕۆڵی ئەو لە جەنگی کەشوهەوادا چەسپاوە: ئەژدیهای چاکە زماج دروێنە لە بەرامبەری ئالا پاسەوانی دەکات، و ململانێی ئەو لەگەڵ ئالا گرمە و بروسکە ڕوون دەکاتەوە. لە وەشانی مسیحیبووەوە، پیرۆز ئیلیاس لە جێی ئەژدیهادا دادەنرێت؛ لەگەڵ ئەوەشدا مرۆڤ-ئەژدیهاکان، ئا ئالۆڤیتی یا زماجیڤیتی لیوجی، ئەم جەنگە بەڕێوە دەبن.
میراتی زمانی و لێکدانەوە
دەربڕینەکانی وەک ئالا بەهێزە و چاواحاوکار، alav، هێشتا لە زمانی ڕۆژانەدا بەکاردەهێنرێن. ئالا لە خەیاڵبازیی هانبردراو لە سلاڤ و لە بلۆگی فۆلکلۆردا بەردەستە؛ نەقشێک لە مانگای ڤیسۆکی دێچانی هەلۆیەک پیشان دەدات کە ئالایەکی گرتووە.
لە زانستی ئایینیدا، ئالا نموونەیەکی نیشانگرە بۆ دیوی وێرانکەری کەشوهەوا کە دروێنە، خۆر و مانگ دەترسێنێت. سێ ڕوونکردنەوە: ڕەچەڵەکی توركی ڕەتکراوەتەوە. ئالا دیوی خراپی کەشوهەوایە، ئەژدیهاش بەرامبەرەکەی چاکی ئەوە. هەروەها ئەو سلاڤی نییە، بەڵکو تەنها لە سربی-بولگاری-مەکدۆنی سنووردارکراوە.
مێزی بەربەستکاری لە دژی هەوری تەرزە
لە کاتی نزیکبووەنەوەی هەوری تەرزە، مێزێکیان دادەنا لەبەردەم خانووەکە لەگەڵ نان، خوێ، چەقۆیەکی دەستەڕەش و تەورێک کە تیژییەکەی ڕوو لە ئاسمان بوو. وردەگۆتەکانی بەربەستکاری لەلایەن زانایەکی ژووریانی جادووگەرییەوە ڕاستەوخۆ لە دژی هەورەکە دەگوترانەوە. ئەگەر ئالا خۆر یا مانگی هەڵلووشیبا، بە تفەنگ لادان، لێدانی زەنگ و پارووگوتنەوە دەریاندەدا: هاژەهاژی گوند لە بەرامبەر ئەو لووشدەرەی ئاسماندا دادەوەستا.
ئەژدیها، ئاژدایا و مرۆڤ-کەشوهەواییەکان
دوژمنی سەرەکی ئالا ئەژدیهای چاکە زماجە، پاسەوانی دروێنە؛ لە وەشانی مسیحیبووەوە، پیرۆز ئیلیاس ڕۆڵی ئەژدیها وەردەگرێت. خزم بۆیان ئاژدایا، لامیا و ڤلڤای ڕومانین. جەنگی ئالاش لە ڕێگەی مرۆڤ-ئەژدیهاکانەوە بەڕێوە دەچێت، ئا ئالۆڤیتی یا زماجیڤیتی لیوجی، کە تێیدا لەگەڵ زدوهاچ شێوەیان هەیە. وەک بایەکی زیانبەخش، ڤیێترجیتسای پۆڵەندی نزیکن لێی؛ لەنێو بایەکانی یۆنانی، کایکیاس وەک بوونەوەرێکی خزم دانراوە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ئالا
ئالا (Ala) چییە؟
دیمۆنێکی ڕەشەبا و تەرزەی سلاڤی باشوورە کە دروێنە وێران دەکات و خۆر و مانگ هەڵدەلوقێنێت، ئەمەش تاریکایی خۆر و مانگ ڕوون دەکاتەوە.
کێ دەیبات؟
ئەژدیهای چاک، زمای (zmaj)، و لە دوای مەسیحیکردنیشدا، ئیلیاسی پیرۆز، هەروەها مرۆڤ-ئەژدیهاکان، aloviti یاخود zmajeviti ljudi.
ئایا ڕەگەزناسیی تورکی ڕاستە؟
نەخێر. پەیوەندیکردنی بە وشەی تورکی ala، مانای مار، بەهۆی ئەوەی سەرەتا دەنگی h لە سەرەتاوە هەبووە پووچەڵکراوەتەوە؛ لەبری ئەوە پەسەند دەکرێت پەیوەندیدانی بە chálaza (مانای تەرزە) یاخود بە وشەی سلاڤیی کۆن xala.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- سلاڤی – هەموو بوونەوەرەکانی نەقڵکراوی سلاڤی
- زدوهاچ (Zduhać) – کەسی کەشووهەوا، ئەوەی دژی هێزەکانی تەرزە شەڕ دەکات
- ویترجیتسا (Wietrzyca)، کایکیاس (Kaikias) – شێوازی ڕەشەباییی خزمایەتی
- ئاسن، خوێ، تیلیسم – ئامرازی پاراستنی نەقڵکراو
- قوتوپاسی پاراستن – ڕوانگەیەکی گشتی بۆ ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنچینەییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک دیمۆنێکی کەشووهەوای سلاڤی باشوور، ئالا دوو ڕۆڵی تۆقێنەر لە یەک شێوەدا کۆدەکاتەوە، هێنەری تەرزە و بەربەستکاری ڕووناکی: ئەو دروێنە لە کێڵگەی گوند دەستەبەر دەکات و ڕووناکیش لە ئاسمان دەبات، و بەرگری نەقڵکراو تایبەت بەرامبەر بەم هەردوو هەڕەشەیە ڕاستەوخۆ ئاراستە کرابوو.
