تاوهیریماتیا، تووڕەیی لەنێوان ئاسمان و زەوی
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
تاوهیریماتیا خودایەکە لە ڕیوایەتی مائۆریدا.
خودای بۆران، ئەوەی لە دژی برایانی جەنگ دەکات. ڕیوایەتەکە تووڕەیی ئەو لەنێوان ئاسمان و زەویدا دەخاتە پێش. تاوهیریماتیا لەلای مائۆریان خودای هەورتریشقە و بۆرانە.
تاوهیریماتیا خودای مائۆری بۆران، با و کەشوهەوایە، کوڕی ڕانگینووی باوکی ئاسمان و پاپاتووئانووکووی دایکی زەوییە. ئەو تاکە کوڕەیە کە بەرهەڵستی جیابونەوەی دایک و باوکی کرد، و لەبەر تووڕەیی جەنگ لە دژی برایانی دەکات.
مناڵانی بایان دەنێرێتە ناو چوار لای گیرفان، و هەڵچوونی بە یەکسانی دار و دەریا و بەروبوومی زیندووان دەکات. تەنها مرۆڤ، تووماتاوێنگا، بەرگری لێی دەکات. لە کۆسمۆلۆجیای مائۆریدا، تاوهیریماتیا کەسایەتییەکی سەرەکییە کە هەتا ئێستاش زۆر بەهێز و بەرچاوە.
جۆر: خودای بۆران، با و کەشوهەوا
سەرچاوە: ڕیوایەتی مائۆری، کوڕی ڕانگینووی و پاپاتووئانووکو
دەقەکان: گرێی ١٨٥٥، بێست ١٩٢٤
ماوەی زەمانی: ڕیوایەتی مائۆری، بەلگەکراو لە سەدەی ١٩ی ز. بەدواوە
دیمەن: ناوسانی نییە، بۆران، بایەکی توند و هەور
مێژووی دەق
سەردەمی دەقەکان
ڕیوایەتی مائۆری، زۆر باش بەلگەکراوە: کارە سەرەکییەکان بریتین لە Polynesian Mythology ی جۆرج گرێی لە ساڵی ١٨٥٥ و کارەکانی ئێلسدۆن بێست لە ساڵی ١٩٢٤.
بواری باڵاوبوونەوە
نیوزیلاند: تاوهیریماتیا بەشێکە لە بنەمای کۆسمۆلۆجیای مائۆری لە ئاۆتیئاڕوا و کاریگەری لەسەر کەشوهەوا و دەریاوانی هەیە.
دۆخی سەرچاوەکان
باش: تاوهیریماتیا بە فراوانی بەلگەکراوە، لەنێوان کارەکانی گرێی، بێست و ئینسایکلۆپیدیای ئۆربێل لەبارەی میتۆلۆجیای مائۆری.
ناو و شێوازەکان
مائۆری: ناوەکە پۆشتیوانی tawhiri دەگرێتەوە، بە واتای شپرزە کردن یا بانگهێشتکردن، بە مانای بایەکی هەڵمژراو. تاوهیریماتیا بەم شێوەیە تەنانەت لە ناویشیدا خودای ئاسمانی جوڵانەوەیە.
شێوە و کاریگەری
دیمەن
تاوهیریماتیا شێوەیەکی مرۆڤاسایی جێگیر نییە؛ ئەو بەرچاوە وەک بۆران، بایەکی توند، هەور و با لە هەموو لایەکەوە. مناڵانی بایانی ناوی چوار لای گیرفان لەخۆ گرتووە: تووئاراکی لە باکوور، تۆنگا لە باشوور، مارانگای لە ڕۆژهەڵات و هاوائوروو لە ڕۆژئاوا.
کاریگەری
لەبەر تووڕەیی و خەمی خەمگینی بۆ ئازاری دایک و باوک، تاوهیریماتیا لەدوای باوکی ڕانگی بۆ ئاسمان دەچێت و جەنگ لە دژی برایانی دەکات: لە دژی تانە-ماهووتا، کە دارستانەکانی دەشکێنێت، لە دژی تانگاڕووا، دەریاکە، کە بە شەپۆل ڕایدەگرێت، لە دژی ڕۆنگۆ و هاومیا-تیکیتیکی، خواردنی چاندراو و کێوی، کە پاپاتووئانووکو دەیشارێتەوە، و لە دژی تووماتاوێنگا، مرۆڤەکە، کە تەنها ئەو بەرگری دەکات.
پرۆفایل: تاوهیریماتیا
گرنگترین ڕووەکانی خودای بۆران بە کۆتاییەکی سادە.
خودای سەرەکی کۆسمۆلۆجیای مائۆری: کوڕی ئاسمان و زەوی، تاکە دژبەری جیابونەوەیان، ڕابردووی جەنگ لە دژی برایانی خۆی.
کەشوهەوا و دەریاوانی: بۆران، بایەکی توند، هەور و با لە هەموو لایەکەوە، نێردراو بە مناڵانی بایانی لە چوار لای گیرفان.
شێوەی مرۆڤاسایی جێگیر نییە: تاوهیریماتیا وەک بۆران، بایەکی توند و هەور دەردەکەوێت، نەک وەک وێنە یا پەیکەر.
بۆران، با و کەشوهەوا؛ جەنگی زیان بە دار، دەریا و خواردن دەگەیەنێت، تەنها مرۆڤ تووماتاوێنگا بەرگری دەکات.
ترس و ڕێزلێنان: نوێژی کاراکیا، بۆ کەشوهەوا و گەشتیاری ئاراستەی ئەو دەکرێت یا پارێزگاری لێی دەخوازرێت؛ کولتێکی قوربانی ڕێکخراو بە شێوەیەکی بەرچاو بەلگە نەکراوە.
ڕاکا-مائوماۆ، خودای بایانی ئاسایی، وەک لای بەرامبەری؛ لە ڕووی نۆعیدا لەگەڵ وایوو (Vayu) و ئایۆلۆس (Aiolos) بەراوردکراوە.
کوڕەکە کە جیابونەوەکەی لێبووردنی نەکرد
ناوەکە پۆشتیوانی tawhiri دەگرێتەوە، بە واتای شپرزە کردن یا بانگهێشتکردن، بە مانای بایەکی هەڵمژراو. تاوهیریماتیا زۆر باش بەلگەکراوە، لەنێوان کارەکانی جۆرج گرێی و ئێلسدۆن بێست. کاتێک مناڵانی ڕانگی و پاپا بڕیاریان دا کە دایک و باوکی بەیەکەوە گیرۆدراویان جیا بکەنەوە، و تانە بە قاچی خۆی جیایان کردنەوە، تاوهیریماتیا تاکە کەسی بەرگری کرد.
لەم بەرگرییەوە جەنگەکەی سەرچاوە دەگرێت: ئەو دوای باوکی بۆ ئاسمان دەچێت و برایانی بە بۆران سزا دەدەت، دارستانەکانی تانە-ماهووتا دەشکێنێت، دەریای تانگاڕووا ڕایدەگرێت و خودایانی خواردن ڕۆنگۆ و هاومیا-تیکیتیکی ناچار دەکات لە پارێزگاری دایکی زەوی پەنا بگرن. تەنها تووماتاوێنگا، مرۆڤ، بەرگری دەکات. بەم شێوەیە میتۆسەکە هەردوو شت ڕوون دەکاتەوە: بۆچی مرۆڤ دەتوانێت بەرامبەر کەشوهەوا خۆڕاگر بێت، بەڵام هەرگیز تێکی نەشکێنێت.
ماتاریکی و ژیانی دواتر
تاوهیریماتیا کەسایەتییەکی سەرەکییە لە کۆسمۆلۆجیای مائۆری و ئێستاش زۆر بەرچاوە. لە ڕیوایەتێکی باڵاودا، لەبەر تووڕەیی و خەمگینی چاوانی هەلکێشا و فڕێیدانە ئاسمان، جێگەیان بوونە ئەستێرەکانی ماتاریکی، پلیادس. ناوی ئەو بەکاردەهێنرێت بۆ ناودانی پەیوەندییەکانی کەشوهەوا و ژینگە لە ئاۆتیئاڕوا.
لە ڕوانگەی زانستی دینەوە، تاوهیریماتیا خودایەکی بۆرانی وێرانکەرە کە بەجدییەوە جەنگ لە دژی برایانی خۆی دەکات، مەترسییەکی بەرز بەڵام نەک ئاپۆکالیپسی، چونکە تووماتاوێنگا بەرگری دەکات. ڕوونکردنەوەیانی گرنگ: تاکە کەسی بەرگری جیابونەوەکە بووە، نەک پشتیوانی؛ ژمارە و ڕیزبەندی مناڵانی ڕانگی-پاپا بەگوێرەی ئیوی جیاواز دەبێت؛ و بەشی چاوی ماتاریکی وردەیەکی باڵاوە، نەک تاکە جۆر.
ترس، ڕێزلێنان و کاراکیا
وەک هێزێکی سرووشتی، تاوهیریماتیا زیاتر پێی دەترسرێت و ڕێزی لێدەگیرێت؛ نوێژەکانی کاراکیا بۆ کەشوهەوا و گەشتیاری ئاراستەی ئەو دەکرێن یا پارێزگاری لێی دەخوازرێن. کولتێکی قوربانی ڕێکخراو بە شێوەیەکی بەرچاو بەلگە نەکراوە؛ ئەو کەسایەتیی ڕوونکردنەوە و ترسناکی خواوەندییە. هەڵسوکەوت لەگەڵ خودای بۆران کەمتر بریتی بووە لە ئامرازی ئایینی و زیاتر بریتی بووە لە بەرگە: بەرامبەر کەشوهەوا بە ڕێزەوە هەڵسوکەوت بکرێت.
خودایانی بۆران لەتەنیشت بایانی ڕۆژانە
تاوهیریماتیا لە بەرامبەر ڕاکا-مائوماۆ، خودای بایانی ئاسایی، ڕادەوەستێت، بۆران لە بەرامبەر بای ڕۆژانە. لە ڕووی نۆعیدا لەگەڵ خودایانی بۆرانی کولتوورەکانی تر بەراوردکراوە، وەک وایووی وێدی وایوو (Vayu) و ئایۆلۆسی یۆنانی ئایۆلۆس (Aiolos). هاوتاکەی دۆستانەی لە ڕیوایەتی خۆیدا هینی-توو-فینووا (Hine-Tu-Whenua)یە، خواژنی بای گەشتی خۆش.
پرسیارە باوەکان لەبارەی تاوهیریماتیا
تاوهیریماته‌آ کێیە؟
خودای مائۆری بۆرانی گەردەلوول، با و کەشوهەوا، کوڕی ڕانگینوی باوکی ئاسمان و پاپاتووانووکوی دایکی زەوی.
بۆچی دژی برایانی جەنگ ڕادەگرێت؟
ئەو تاکە کەسە بووە کە بەرهەڵستی جیاکردنەوەی دایک و باوکی کرد، و لە ڕووی تووڕەیی و خەمباریدا برایانی بە گەردەلوول تووش دەکات.
پەیوەندی لەگەڵ ماتاریکی چییە؟
لە وەشانێکی باڵاودا، ئەو چاوانی خۆی کێشایەوە و بەرەو ئاسمانی فڕێدا، جێگایان بووە بە ئەستێرەکانی ماتاریکی، کۆمەڵ ئەستێرەکانی پلێیادز.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- تانه-ماهووتا – خودای دارستان، کە با دارستانەکانی تێکدەشکێنێت
- هینه-تو-وهه‌نووا – ڕوخسارە دۆستانەیە لەنێو خواکانی با
- لاماۆماۆ – خودای بای پۆلینیزی لە هاوایی
- تیلیسم، خوێ، مۆمی پارێزەر – ئامرازی پارێزەری میراتگیراو
- قوتوپاسی پاراستن – کۆبینەیەکی گشتی لە ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە پێرستی سەرچاوەکان.
وەک خودای با و کەشوهەوا، تاوهیریماته‌آی خودای گەردەلوولی مائۆری هەتا ئێستاش بنەڕەتیی کۆسمۆلۆژیای ئاوتیاروئایە: کوڕێک کە هەرگیز لە جیاکردنەوەی ئاسمان و زەوی تێنەپەڕیوە و تووڕەیی ئەو لە گەردەلوولدا هەتا ئێستا بەردەوامە.
