لیپس، ئەوەی دواوەی کەشتی دەگرێت
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
لیپس خوداوەندی نەریتی یۆنانییە.
باشوور‌رۆژاوایی کە بەخێرایی هەور دەهێنێت و کەشتییان بۆ ماڵەوە دەبات. لیپس لای یۆنانییان خوداوەندی بایەکی باشووری ڕۆژاوایە.
لیپس، کە بە لاتینی ئافریکوس ناسراوە، خوداوەندی یۆنانی بای باشوور‌رۆژاوایە. لەسەر قوللەی بایەکان لە ئەسینا دواوەی کەشتییەکی گرتووە؛ بەخێرایی هەور و باران دەهێنێت، بەڵام هەروەها ڕووناکبوونەوەیەکی خێرا.
لە میثانا، لیپس بە زیانبەخش بۆ چرۆی مێو دانراوە بووە، و لەوێدا تەنها جارێک ڕێوڕەسمێکی کۆنکرێتی دووربخستنەوە تۆمار کراوە: ڕێوڕەسمی کۆترەی سپی کە پاوسانیاس باسی دەکات. بەمشێوەیە لیپس باشتر لە زۆربەی بایە لاوەکییەکانی یۆنانی دەردەکەوێت.
جۆر: خوداوەندی بای باشوور‌رۆژاوا
سەرچاوە: بۆشایی کولتووری یۆنانی، گوڵگوڵانی بای زانستی ئاکاری کۆن
دەقەکان: ئێوینۆسی پاروسی، ئەریستۆتلیس (میتیۆرۆلۆژیکا)، پاوسانیاس
سەردەم: لە ئێوینۆس و ئەریستۆتلیس تا سەردەمی ئیمپراتۆری
دیمەن: پیاوێکی باڵدار لەگەڵ دواوەی کەشتیێک
بەڵگەی کۆن
سەردەمی دەقەکان
بەڵگەکان لە ئێوینۆسی پاروسی و ئەریستۆتلیس دەست پێدەکەن و تا سەردەمی ئیمپراتۆری دەبەن؛ پاوسانیاس لە سەدەی ٢ی زایینی ڕێوڕەسمی ناوخۆیی میثانا دەخاتەڕوو.
بواری باڵاوبوونەوە
بۆشایی کولتووری یۆنانی، لەگەڵ ئەسینا و قوللەی بایەکان و میثانا، کە ڕێوڕەسمی دووربخستنەوەی بایی زیانبەخش بۆ مێو لەوێ جێگیر بووە.
دۆخی سەرچاوەکان
بۆ بایەکی لاوەکی باشە: ئێوینۆس، ئەریستۆتلیس و پاوسانیاس، لەگەڵ تایبەتمەندییەکی ڕوونی قوللە و ڕێوڕەسمێکی ناوخۆیی ڕوون باسکراو.
ناو و شێوازەکان
یۆنانی: ناوی لیپس بەگوێرەی وا لە leíbō، واتە ڕژاندن، وەرگیراوە: بایەکە کە شێ دەڕژێنێت؛ بەڵام ئەمە نادروستە. بە لاتینی ئافریکوس ناسراوە، بای لە بەرەی ئۆستانی ئافریکا.
کەسایەتی و کارکرد
دیمەن
لەسەر قوللەی بایەکان، لیپس پیاوێکی باڵدارە کە دواوە یان کۆتایی کەشتییەک دەگرێت، بەناوی ئافلاستۆن. ئەم وێنەیە ئاماژە بەو کەشتییانە دەکات کە بای باشوور‌رۆژاوا بۆ پیرایۆس دەبات.
کاردانەوە
لیپس بەخێرایی هەور و باران دەهێنێت، بەڵام هەروەها ڕووناکبوونەوەیەکی خێرا. بەگوێرەی پاوسانیاس، بۆ چرۆی مێو لە میثانا زیانبەخشە؛ بەڵام هەمان با بۆ دەریاسواران دەیانتوانی بۆ گەڕانەوەیەکی خێرا یارمەتی بدەت.
کارتی ناسنامە: لیپس
گرنگترین لایەنەکانی بای باشوور‌رۆژاوا بە یەک نەزەر.
بایەکی لاوەکی گوڵگوڵانی بایی کۆن لەگەڵ شوێنیکی جێگیر لە باشوور‌رۆژاوا؛ لەبەر ئێوینۆس و ڕێوڕەسمی میثانا باشتر لە زۆربەی هاوجۆرەکانی دەردەکەوێت.
دەریاسواران کە کەشتییانی بۆ پیرایۆس دەبات، و بۆرینەگرانی مێو کە چرۆیانی لە میثانا دەسووتێنێت.
پیاوێکی باڵدار لەگەڵ ئافلاستۆن، دواوە یان کۆتایی کەشتییەک؛ بەم شێوەیە لەسەر لای باشوور‌رۆژاوای قوللەی بایەکان.
هەورو بارانی بەخێرایی سازبوو، هەروەها ڕووناکبوونەوەیەکی خێرا؛ لە میثانا وەک زیانبەخشی چرۆی مێو دانراوە.
لە میثانا، بەگوێرەی پاوسانیاس، دوو پیاو کۆترەیەکی تەواو سپی پارچەپارچە دەکەن و هەریەکە بە نیوەیەک بەپێچەوانە بەدەوری مێوان دەسوورێنەوە.
لەگەڵ نۆتۆس وەک بای باشووری باران‌هێنەر بەرابەر کراوە، خوشکی لیبۆنۆتۆس؛ بە لاتینی ئافریکوس، لە زمانی ئیتالی وەک لیبێچیۆ ماوەتەوە.
ئێوینۆس، ئەریستۆتلیس و ئافلاستۆن
هەروا ئێوینۆسی پاروسی لیپس بەناوی هێنەری هەور و ئاسمانی ڕوون ناودەبات: بایێکی دووچەهرەیی. ئەریستۆتلیس لە میتیۆرۆلۆژیکادا لەنێوان نۆتۆس و زیفیرۆس شوێنی دەداتەوە؛ لەسەر قوللەی بایەکان لەسەر لای باشوور‌رۆژاواوە وایە.
ناوەکە بەگوێرەی وا لە leíbō، واتە ڕژاندن، وەرگیراوە، بایەکە کە شێ دەڕژێنێت، بەڵام سەرچاوەی وشەکە نادروستە. تایبەتمەندی جێبەجێی ئافلاستۆنە، دواوەی کەشتییەک، نیشانەی ئەو کەشتییانەی بای باشوور‌رۆژاوا بۆ پیرایۆس دەیانبات. بە لاتینی ئافریکوس ناسراوە، بەناونانی بەرەی ئۆستانی ئافریکا.
لە لیپس بۆ لیبێچیۆ
ناوەکە لە زمانی ئیتالی وەک لیبێچیۆ ماوەتەوە، بای باشوور‌رۆژاوا کە ڕاستەوخۆ لە لیپس یان لیبس وەرگیراوە. لیپس بەشێکی جێگیری گوڵگوڵانی بایی کۆنی یۆنانییە.
لە ڕوانگەی زانستی ئایین: لیپس لەبەر ڕێوڕەسمی میثانا و ئێوینۆس باشتر لە زۆربەی بایە لاوەکییەکان دەردەکەوێت، بەڵام چیرۆکی ئەفسانەیی خۆی نییە. تایبەتمەندی بەتایبەتی ئافلاستۆنە، دواوەی کەشتی، نەک کەشتییەکی تەواو؛ شوێنی هەمیشە جێگیرە لە باشوور‌رۆژاوا.
کۆترەی سپی میثانا
بۆ لیپس بەجۆرێکی نایاب ڕێوڕەسمێکی کشتوکاڵی دووربخستنەوە تۆمار کراوە، نەک پەرستنی پەرستگا: لە میثانا، بەگوێرەی پاوسانیاس، دوو پیاو کۆترەیەکی تەواو سپی پارچەپارچە دەکەن و هەریەکە بە نیوەیەک بەپێچەوانە بەدەوری مێوان دەسوورێنەوە، بۆ دووربخستنەوەی لیپسی سووتێنەر. ئەم نەریتە بۆ پاراستنی چرۆی مێو بووە و یەکێکە لە کەمترین ڕێوڕەسمەکانی دووربخستنی با کە بەوردی لە دەقەکانی یۆنانی کۆن باس کراوە.
نۆتۆس، ئافریکوس و لیبۆنۆتۆس
وەک بایێکی باشووری باران‌هێنەر، لیپس لەگەڵ نۆتۆس بەرابەر کراوە و خوشکی لیبۆنۆتۆسی باشوور‌باشوور‌رۆژاوایە؛ بە لاتینی هاوتای ئافریکوسە. لە گوڵگوڵانی بایدا سنووری لەگەڵ زیفیرۆس، بای رۆژاوا، هەیە، و بەرامبەرەکەی وشکی لە باکوور‌رۆژاوا سکیرۆنە. ڕێوڕەسمی دووربخستنەوە دەربەرامبەر بایی زیانبەخش، بیرمان دەخاتەوە بە نەریتەکانی دووربخستنی با لە کولتوورەکانی دیکە.
پرسیارە زووزووکراوەکان دەربارەی لیپس
لیپس کام باییە؟
بای باشوور‌رۆژاوا، بە لاتینی ئافریکوس، کە بەخێرایی هەور و باران دەهێنێت.
لەسەر قوللەی بایەکان چی هەڵدەگرێت؟
دواوەی کەشتییەک، ئافلاستۆن، وەک نیشانەی کەشتییانی بۆ بەندەر دراوە.
چۆن دووربخرابووە؟
لە میثانا دوو پیاو کۆترەیەکی سپییان پارچەپارچە کرد و بەپێچەوانە بەدەوری مێوان سوورانەوە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- یۆنان – هەموو وەسانەکانی ئەفسانەی یۆنانی
- نۆتۆس، زیفیرۆس، سکیرۆن – دراوسێکان لە گوڵگوڵانی با
- تیلیسم، خوێ، مۆمی پاراستن – ئامرازی پاراستنی تۆمارکراو
- قوتوی پاراستن – نەزەرێکی گشتی بۆ ئامرازی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
باشتر لە کارە ستانداردەکان لە لیستی سەرچاوەکان.
لیپس، وەک بایەکی باشووری‌ڕۆژاوای یۆنانی، دوو ڕۆڵ لە یەک کۆدەکاتەوە: ئەو بای پاشەوەی کەشتییە کە دەریاوانان بەرەو پیرایۆس دەبات، هەروەها دوژمنی گەروویی چرۆی ترێیشە، ئەوەی کە میثانا کەڵەشێری سپی خۆیدا بۆ قوربانی کرد تاکو خۆی لێی بپارێزێت.
