سعیریم، ددوانەکانی بزنی بیابان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
سعیریم ددوانن لە نەریتی جولەکەیی.
دانیشتووانی بزن-شێوەی بیابان، کێڵگە و کاولگە. سعیریم ددوانەکانی بزنی بیابانن.
سعیریم ددوانانی مووداری بزن-شێوە و بوکە-شێوەی کتێبی پیرۆزی عیبری‌ن. لە بیابان، کێڵگەی کراوە و کاولگە دەژین، بۆشایی سەرلێشیوی دەرەوەی ڕێکخستنی مرۆڤانە.
بۆ ماوەیەک ئامانجی کولتێکی کێڵگە بوون کە یاسای کتێبی پیرۆز بە توندی ڕەتی کردەوە: لاویتیکس ١٧:٧ قەدەغەی دەکات کە هیچ قوربانییەکی سووتاندن پێشکەشی ئەوان بکرێت. لە پێغەمبەرایەتیدا دەبن بە هێمای ئەدەبی بۆ فرووچوونی شارستانییەت بۆ چۆڵەوانی.
جۆر: ددوانانی کێڵگە و بیابانی بزن-شێوە
سەرچاوە: کتێبی پیرۆزی عیبری، چەندین توێی دەق
دەقەکان: یاسای پیرۆزی (لاویتیکس)، بەرهەمی کرۆنیستی، ئیشایا ١٣ و ٣٤
ماوە: سەردەمی کتێبی تا مێژووی وەرگرتنی
دەرکەوتن: مووداری، بزن-شێوە و بوکە-شێوە
چوارچێوەی کتێبی پیرۆز
سەردەمی دەقەکان
بەڵگەکان بەسەر چەند توێی کتێبی پیرۆزی عیبریدا دابەش بوون: یاسای پیرۆزی، بەرهەمی کرۆنیستی و پێغەمبەرایەتی.
بواری باڵاوبوونەوە
ئیسرائیلی کۆن و لیڤانت؛ بیابان، کێڵگەی کراوە و شوێنی کاولبووی وەک شوێنی نیشتەجێبوونی سعیریم دەژمێردرێن.
دۆخی سەرچاوەکان
باش لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە: خودی بەڵگە کتێبییەکان و هەروەها فەرهەنگی پیشەیی، بەتایبەتی Dictionary of Deities and Demons in the Bible.
ناو و شێوازەکان
عیبری: بە یەکە sa’ir، لە ڕەگەزی sa’ar، بە واتای گشکەڵ یان مووداربوون. ئەم وشەیە سێ واتای هەڵدەگرێت: پێوەندی (سیفەت) گشکەڵ، وشەی ستاندارد بۆ نێری بزن، و واتای ساتیر یان جنۆکەی بزنشێوە. ئەم سێ‌لاییەتییە ڕەگی هەموو کێشەکانی وەرگێڕانە.
دەرکەوتن و شوێنی نیشتەجێبوون
دەرکەوتن
سعیریم بوونەوەرانی بزن-شێوە و بوکە-شێوەی موودارن. لە بیابان، کێڵگەی کراوە و کاولگە دەژین، بۆشایی سەرلێشیوی دەرەوەی ڕێکخستن؛ یەکتریان بانگ دەکەن و سەما دەکەن. کێشەیەکی ماوە: ئایا بزنی ڕاستەقینەی چۆلن یا بوونەوەرانی سەرسرووشتین.
کاریگەری
لە لاویتیکس ١٧:٧ و لە کرۆنیک، سعیریم ئامانجی قوربانی ئایینین، نەک تەنها ئاژەڵ. لە ئیشایا ١٣ و ٣٤ دەبن بە هێمای ئەدەبی بۆ فرووچوونی شارستانییەت بۆ چۆڵەوانی.
پرۆفایل: سعیریم
سەرەکیترین لایەنەکانی ددوانانی بزن بە یەک نیگا.
ددوانانی کتێبی پیرۆزی عیبری کە لە وەرگێڕان و وەرگرتنیدا بەردەوامیان هەیە، لە کولتی کێڵگە تا شیکردنەوەی ساتیر.
کولتی کێڵگەی دانیشتووانی گوند و شوێنەکانی فرووچوون: بیابان، کێڵگەی کراوە و شوێنی کاولبوو.
سیمای مووداری بزن-شێوە و بوکە-شێوە، کە یەکتریان بانگ دەکەن و لە کاولگەکاندا سەما دەکەن.
وەرگری قوربانی قەدەغەکراو لە کولتی کێڵگە؛ لە پێغەمبەرایەتیدا هێمای شاری فرووچوو بۆ چۆڵەوانی.
لاویتیکس ١٧:٧ کولتی قوربانی وەک یاسایەکی هەتاهەتایی قەدەغە دەکات و وەک زینای ڕۆحی داغی لێدەکات؛ کرۆنیک باسی کاهینانی تایبەتی یاروبعامیش دەکات.
ساتیرەکانی یۆنانی و پان وەک نزیکبوونەوەی وەرگێڕان؛ لە ئیشایا ٣٤:١٤ سعیریم لەگەڵ لیلیت هاتوون.
لە لاویتیکس تا ئیشایا: بەڵگە کتێبییەکان
یەکەی sa’ir لە ڕەگەزی sa’ar دێت، بە واتای گشکەڵ یان مووداربوون، و سێ واتای هەڵدەگرێت: گشکەڵ، نێری بزن، جنۆکەی بزنشێوە. سەرچاوەکان لە چەندین چینی دەقی جیاواز هاتوون: لە یاسای پیرۆزیی، لە کاری نووسەری کرۆنیکەکان، و لە پێغەمبەرایەتی.
لێڤیتیکۆس ١٧:٧ قەدەغە دەکات کە پێشکەشکردنی سەربڕین بۆ سه‌عیریم بەردەوام بێت، ئەوانەی خەڵکی وەک لادان لەگەڵیاندا دەکەن، وەک فەرمانێکی هەتاهەتایی، و ئایینەکەیان وەک زینای ڕۆحی مۆر دەکاتەوە. کرۆنیکەکان ڕایدەگەیەنن کە یارۆڤعام کاهینی بۆ نزرگەکانی بەرزایی و سه‌عیریم دانا. لە ئیشایا ١٣ و ٣٤ سه‌عیریم شارە وێرانبووەکانی بابل و ئەدۆم پڕ دەکەن: لەوێ کە شارستانیەت کۆتایی دێت، پاشایەتییان دەست پێدەکات.
مێژووی وەرگێڕان و شیکردنەوە
هیچ وەرگێڕانێکی گەورە لە خۆیدا یەکگرتوو نییە: لە چوارچێوەی کولتیدا زیاتر وەک ددوان یا شەیتان وەردەگێردرێت، لە چوارچێوەی بیابانیدا زیاتر وەک موودار یا ساتیر. سێپتواگینت لاویتیکس ١٧:٧ وەک شتی هیچوپووچ وەردەگێڕێت، پیرۆزنامەی کینگ جەیمس satyrs بەکاردەهێنێت، لوتەر Feldteufel و Feldgeister.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینەکانەوە، سعیریم ددوانانی کێڵگە و بیابانی بزن-شێوەن. سێ ڕوونکردنەوە: شیکردنەوەیان وەک ساتیری هەوەسناکی یۆنانی مێژووی وەرگرتنە، نەک دۆزینەوەیەکی ڕۆژهەلاتی کۆن. وشەکە دووڕوونییان هەیە، بە جوانی ددوان نییە. یەکخستنیان لەگەڵ ئازازێل ڕازامەندی گشتی توێژینەوە نییە.
قەدەغەی کولت و دەرەنجامەکانی
مامەڵە لەگەڵ سعیریم لە کتێبی پیرۆزدا ڕێوڕەسمی چاودێری نییە، بەڵکوو قەدەغەیەکە: لاویتیکس ١٧:٧ وەک یاسایەکی هەتاهەتایی قەدەغە دەکات کە قوربانی سووتاندن پێشکەشیان بکرێت، و کولتی کێڵگە وەک زینای ڕۆحی لێک دەداتەوە. ئەوەی کرۆنیک بە تایبەتی ڕایدەگەیەنێت کە یاروبعام کاهینانی بۆ بەرزاییەکان و سعیریم دانا، دەریدەخات کە ئەم کولتە چەند ڕاستەقینە بووە لەبەرچاوی نووسەرانی کتێبی پیرۆز. بۆیە بەرگری لە ددوانانی بزن کێشەیەکی پاکی ئایینی بووە، نەک سیحر.
بوک، ساتیر و لیلیت: هاوشێوەیی
هەردوو بوکی ڕۆژی چاکسازی پێیان دەوترێت سعیریم، کە بانگهێشتنامەیە بۆ یەکخستن لەگەڵ ئازازێل؛ بەڵام توێژینەوەی نوێتر هەردووکیان لێک جیا دەکاتەوە، چونکە ئازازێل هیچ قوربانییەک وەرنەگرتووە. لە ڕێگەی شێوەی بزنەکەوە، نزیکبوونەوەی وەرگێڕان لەگەڵ ساتیرەکانی یۆنانی و پان دروست بووە. لە ئیشایا ٣٤:١٤ سعیریم لەگەڵ لیلیت، بەناوبانگترین دیمەنی شەوی نەریتی جولەکەیی، هاتوون. وتارەکانی تایبەت باسی کێتێڤ مریری و ئەگرات بات مەحلات دەکەن.
پرسیارە باوەکان دەربارەی سعیریم
سه‌عیریم چین؟
ئه‌و شێتانانه‌ی بیابان و کێڵگه‌ن که موورخوار و بوکه‌شێوه‌ن، له کتێبی پیرۆزی جولەکە هاتووه، له بیابان و کێڵگه و کاولگاکاندا نیشتەجێن و بۆ ماوەیەک تایبەت به خۆیان ئایینی قوربانیدانیان هەبووە.
بۆچی وەک ساتیر وەرگێردران؟
لەبەر شێوەی بوکه. ئه‌م چه‌سپاندنه به‌شێکه له مێژووی وه‌رگرتن، نه‌ک دۆزینه‌وه‌یه‌ک له سه‌رچاوه ڕەسه‌نەکانی ڕۆژهەڵاتی کۆن.
ئایا ئه‌مانه هه‌مان عزازیل نین؟
نا. توێژینه‌وه‌ی نوێتر ئه‌م دووانه له یه‌کتری جیا ده‌که‌وه، چونکه عزازیل هیچ قوربانیه‌ک وه‌رنه‌ده‌گرێت؛ یه‌کسانی ناوی بوکه‌کانی ڕۆژی کارگه‌ری (یۆم کیپور) ڕاست نییه و ده‌بێته هۆی هه‌ڵه.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- جولەکایەتی – هه‌موو وه‌سه‌کانی نه‌ریتی جولەکە
- لیلیث – وه‌سه‌ی شه‌وانه له ئیشایا ۳۴
- عزازیل – شێتانی بیابانی ڕۆژی کارگه‌ری
- ئاوی پیرۆزکراو, ئامولێت, خوێ – ئامرازی پاراستنی نه‌ریتی
- کەتیڤ مریری, ئاگرات بەت مەحلات – شێتانی تری نه‌ریتی جولەکە
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کی تر له لیستی سه‌رچاوه‌کان.
وه‌ک شێتانی بیابانی و شێتانی بوکه‌ی کتێبی پیرۆز، سه‌عیریم ئه‌و سنووره نیشان ده‌ده‌ن که تیایدا جیهانی ڕێکخراوی کتێبی پیرۆز ده‌گوازرێته‌وه بۆ چۆله‌وانی، هه‌ر له‌و شوێنه‌شدا ڕوایه‌ت نیشته‌جێی کردوون.
