غددار، بێباوەرەکە لە کۆسمۆگرافیای ئەلقەزوینی
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
غددار دەمومەلایەکی نەریتی عەرەبییە.
بێباوەرەکە، ئەوەی گەڕۆکان ڕادەکێشێت و پەلاماریان دەدات. غددار لە ڕوایەتە عەرەبییەکاندا وەک دەمومەلای بەیانوی بێباوەری بیابان ناسراوە.
غددار (Ghaddar)، واتا «بێ‌ئیمان»، دیوێکی دڵڕەقی بیابانە لە نەقڵی کلاسیکی عەرەبیدا. جێگیریی لە یەمەن و لە ناوچە کەنارییەکانی میسردا هەیە، پیشەکەشی هێرشکردنە: گەڕۆکان ڕادەکێشێت و پاشان پەلاماریان دەدات.
هەروەها ئەم بوونەوەرە بنەمایەکی سەرچاوەیی تەسکی هەیە. یەکەم ئاماژە لای قەزوینی (al-Qazwini) لە سەدەی ١٣ەم هاتووە، و لە بنەڕەتدا هەموو ئەوەی دواتر هاتووە پشتی بەم بەشە کورتەیە بەستووە. ئەوەی باسی غددار دەکات، بەڵام لە ڕاستیدا زیاتر باسی ئەو شتانە دەکات کە نەقڵ ڕوونی نەکردووەتەوە.
جۆر: دەمومەلای دڕندەی بیابان، جۆرێکی لاوەکی جنۆکەی بەدکار
سەرچاوە: کۆسمۆگرافیای کلاسیکی عەرەبی
دەقەکان: ئەلقەزوینی (عەجائب المخلوقات)، بە ڕێگای هیوز، لەین، بەین، لێبلینگ گەیشتووەتە ئێمە
ماوە: ئیسلامی-کلاسیکی، لە سەدەی 13 بەدواوە
دەرکەوتن: بێ وەسف، جگە لە تایبەتمەندییەکی کوشندە
مێژووی دەق
سەردەمی دەقەکان
ئیسلامی-کلاسیکی، لە سەدەی 13 بەدواوە: یەکەم باسکردن لای ئەلقەزوینییە، هەموو باسکردنە دواترەکان لەسەر ئەم پەڕگرافە بنیاتنراون.
بواری باڵاوبوونەوە
یەمەن و ناوچەکانی کەناراوی میسر بەپێی ئەلقەزوینی؛ هیوز لە ساڵی 1885 ناوچەکە فراوان دەکات بۆ تیهامە و کەناراوی دەریای سوور.
دۆخی سەرچاوەکان
تەسک: تەنها یەک پەڕگرافی کورت لای ئەلقەزوینی، کە بە ڕێگای هیوز، لەین، بەین و لێبلینگ گەیشتووەتە ئێمە. وەسفە درێژخایەنە هاوچەرخەکان جێگیرکردنی زیاترن.
ناو و شێوازەکان
عەرەبی: غددار، شێوازی توندی ڕەگی غ-د-ر، بێباوەری: بێباوەرەکە. یەک شێوازی ناوی تر گەڕارە. ناوەکە بەم شێوەیە شێوەکە ناناسێنێت، بەڵکو ڕەفتارەکە دیاری دەکات، شکاندنی متمانە لەگەڵ گەڕۆک.
کەسایەتی و کارکرد
دەرکەوتن
لێرەدا وردەکاریەکی گرنگ هەیە: ئەلقەزوینی شێوەی دەرکەوتنی غددار وەسف نەکردووە، جگە لە تایبەتمەندییەکی کوشندە. وەسفە باڵاوبووەکان وەک شێوەی سەگ یا بزن، خاودار یا لەداکراوی هێلکە، لە کۆکراوەی دواترەوە هاتوون، نەک لای ئەلقەزوینی.
کاریگەری
غددار قوربانییەکانی ڕادەکێشێت و پەلاماریان دەدات. ئەنجامەکە لە ترسی مردنەوە تا پەلاماردان جیاوازە، لەگەڵ ئەوەی تایبەتمەندییەکی وا بەپێی ئەلقەزوینی دەکرێت کوشندە بێت. بەپێی لێبلینگ، قوربانییەکانی ئازار دەدات یا دەترسێنێت و لە چۆڵەوانی بەجێیان دەهێڵێت.
پرۆفایل: غددار
ئەو کەمە کە سەرچاوەکان دەربارەی بێباوەرەکە دەیگوترێن، بە یەک نیگا.
جۆرێکی لاوەکی جنۆکەی بەدکار لە کۆسمۆگرافیای کلاسیکی عەرەبی، لە ژێر ناوی دەمومەلا بیابانییەکان کە گەڕۆکان دەترسێنن جێگیر کراوە.
گەڕۆکان لە بیابان و کەناراوان: غددار بەتایبەتی ئامانج لە گەڕۆکانی زیندووی دەگرێت کە ڕایان دەکێشێت و پەلاماریان دەدات.
لەلایەن ئەلقەزوینیوە وەسف نەکراوە، جگە لە تایبەتمەندییەکی کوشندە؛ وردەکارییەکانی وەک سەگ یا بزن زیادکراوی دواترن.
پەلاماردان، ئازاردان و ترساندن: ڕایان دەکێشێت، پەلاماریان دەدات و لە چۆڵەوانی بەجێیان دەهێڵێت، لە بارودۆخی توندتردا کوشندە.
هیچ ئایینی تایبەت نەگیراوەتەوە: پاراستنی گشتی دژ بە جن لەگەڵ ئایەتی کورسی، سورەتەکانی پاراستن و فۆرمولی پەناگیری بەخوا.
پەڕگرافێکی کورت و کاریگەرییەکی درێژی
ناوەکە شێوازی توندی ڕەگی غ-د-ر، بێباوەری، و مانای بێباوەرەکەیە؛ شێوازێکی تر گەڕارە. یەکەم باسکردن لای ئەلقەزوینییە لە سەدەی 13، کە غددار لە یەمەن و کەناراوانی میسر جێگیر دەکات. هیوز لە ساڵی 1885 ئەم ناوچەیە فراوان دەکات بۆ تیهامە و کەناراوی دەریای سوور.
سەرچاوەکان زیاتر لەوە نادەن، و ئەمە خودی دۆزینەوەکەیە: غددار مۆتیفێکی ئەدەبی-کۆسمۆگرافییە کە بە ڕێگای هیوز، لەین، بەین و لێبلینگ گەیشتووەتە ئێمە. ئەوەی کۆکراوە هاوچەرخەکان لە وردەکاری پێشکەشی دەکەن، جێگیرکردنی چەند ڕستەیەکی کورتن، نەک ڕوایەتی سەربەخۆ.
شیکردنەوەی سەرچاوە و شوێننانی زانستی
غددار بەشێوەیەکی تەسک بەڵگەندراوە و لە بنەڕەتدا پشتی بەسەر یەک پەڕگرافی کورتی ئەلقەزوینی دەبەستێت، کە بە ڕێگای هیوز، لەین، بەین و لێبلینگ گەیشتووەتە ئێمە؛ هەموو وەسفە درێژخایەنە هاوچەرخەکان جێگیرکردنی چەند ڕستەیەکی کورتن.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینییەوە، غددار دەمومەلایەکی بیابانی دڕندە، بەڵام بەشێوەیەکی تەسک بەڵگەندراوەیە. سێ ڕوونکردنەوە پێویستن: هەڵەیە بگوترێت ئەلقەزوینی وەسفێکی ورد بۆ شێوەکە داناوە. ئەو بەسەرەکی مۆتیفێکی ئەدەبی-کۆسمۆگرافییە، نەک کەسایەتییەکی گشتی خەڵکی. ڕەگەز جۆراوجۆرە بەپێی سەرچاوە.
پاراستنی گشتی لە جیاتی ئایینی تایبەت
پاراستنێکی تایبەت بۆ غددار نەگیراوەتەوە. سەرچاوە لاوەکییەکان پاراستنی گشتی دژ بە جن بەکاردێنن: خوێندنەوەی قورئان، بەتایبەت ئایەتی کورسی و سورەتەکانی پاراستن، لەگەڵ فۆرمولی پەناگیری بەخوا. بەم شێوەیە بێباوەرەکە هیچ کۆمەلگای پاراستنی خۆی دروست نەکردووە، بەڵکو ئەو ئامرازانە بەکاردەهێنێت کە نەریتی ئیسلامی بۆ گشت جنۆکەی بەدکار پێشکەشی دەکات.
غول، سیعلات و دەمومەلاکانی ڕێگای گەڕان
پرسیارە باوەکان دەربارەی غددار
غددار چییە؟
دەمومەلایەکی دڕندەی بیابانی یەمەن و ناوچەکانی کەناراوی میسرە کە گەڕۆکان ڕادەکێشێت و پەلاماریان دەدات. ناوی مانای بێباوەرەکەیە.
غددار چۆن دەردەکەوێت؟
ئەلقەزوینی شێوەی دەرکەوتنی وەسف نەکردووە، جگە لە تایبەتمەندییەکی کوشندە. وردەکاریە باڵاوبووەکان لە کۆکراوەی دواتریانەوە هاتوون و جێگیرکردنن.
ئایا بەباشی بەڵگەندراوە؟
نەخێر. لە بنەڕەتدا پشتی بەسەر یەک پەڕگرافی کورتی ئەلقەزوینی دەبەستێت، کە بە ڕێگای هیوز، لەین، بەین و لێبلینگ گەیشتووەتە ئێمە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ئیسلام – هەموو بوونەوەرەکانی جیهانی باوەری ئیسلامی
- غول – خواردنەوەی تەرم، ئەوەی غددار پێویستە لێی جیابکرێتەوە
- سیعلات، نەسناس، شق – دەمومەلاکانی تری چۆڵەوانی
- ئاسن، ئاوی پیرۆز، تیلیسم – ئامرازە پاراستنی ڕوایەتکراوەکان
- قوتوپاسی پاراستن – کۆنسپکتی ئامرازە پاراستنەکان
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی بنچینەیی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک دیمونێکی چۆلەوانی عەرەبی، غەدار، ئەو بێوەفایە، بەرزترین شت کە دەمێنێتەوە ئاگادارییەکە لە چەند ڕستەیەکدا، کە لەبەر دەستنووسی ئەل-قەزوینی بەناو کۆمەڵگەکاندا دەگوازرێتەوە، بەبێ ئەوەی هەرگیز ڕوخسارێکی جێگیر پەیدا بکات.
