دێلێرمانله، تۆبەکاری بچووکی دۆڵی دێرا
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
دێلێرمانله روحـێکی ئەفسانەکانی ناوچەی چیای ئالپییە.
تۆبەکاری بچووکی که به‌هۆی دزینی ڕەگی جینتیانەوه ڕۆح دهگهڕێتهوه. ئه‌م ناسنامەیه ئه‌و وه‌ک ڕۆحی تۆبەکاری دۆڵی دێرا له کلاینوالزێرتال ده‌ناسێنێ. دێلێرمانله لە ئەفسانەی کلاینوالزێرتالدا وەک روحی تۆبەکار دەناسرێت.
دێلێرمانله ڕۆحێکی بچووکی تۆبەکاری چیایی له کلاینوالزێرتالە: پیرەمێرێکی زۆر بچووک به جبه‌ی که‌تانی شین، به توورە و کوله‌که‌یه‌کی له‌سه‌ر شان. پێویسته ڕۆح بگه‌ڕێته‌وه چونکه له کاتی زیندووبووندا ڕەگی جینتیانی دزیوه، و ده‌رده‌که‌وێت بۆ گه‌شتیاران و شوانه‌کان له دۆڵی دێرا.
بارودۆخی بەڵگه کهم بوونه‌وه، به‌ڵام ڕاسته‌قینه‌یه: دوو وه‌شانی به‌رهه‌می ئه‌فسانه‌یی هه‌بوونه که نزیکه‌ی هه‌مان دهقن، لای ریچارد بایتل له ساگه‌نوالد ساڵی ١٩٥٣ و لای کارل ئاوگوست رایزه‌ر و هولدا ئێگارت له ئه‌فسانه‌کانی ئالگۆی. ئه‌م پیرمانه به سه‌ره‌قه‌ت گژه‌ری ده‌که‌ات، مووی مرۆڤ ڕادهکێشێت و خۆڵ به خواردنه‌که‌دا فرێده‌ده‌ت.
جۆر: ڕۆحی تۆبەکاری گیانی هه‌ژار له شێوه‌ی مامله
سه‌رچاوه: ئه‌فسانه‌ی کلاینوالزێرتال
ده‌قه‌کان: بایتل، ئیم ساگه‌نوالد (١٩٥٣)؛ رایزه‌ر و ئێگارت، ئه‌فسانه‌کانی ئالگۆی
ماوه: بڵاوکراوه له نزیکه‌ی ١٨٩٥ تا ١٩٥٣
دیمه‌ن: پیرەمێرێکی زۆر بچووک به جبه‌ی که‌تانی شین
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
ئه‌فسانه‌که له نزیکه‌ی ١٨٩٥ تا ١٩٥٣ بڵاوکراوه‌ته‌وه؛ به‌ڵام ره‌گه‌زی داستان به زاره‌کی کۆنتره و له کلاینوالزێرتال ڕیشه‌ی داکوتاوه.
بواری باڵاوبوونەوە
کلاینوالزێرتال، فۆرارلبه‌رگ و ئالگۆی؛ ئه‌م پیرمانه به دۆڵی دێرا و ئه‌لپه‌ی دێرا یان دێره‌ن به‌سترابووه‌ته‌وه.
دۆخی سەرچاوەکان
کهم به‌ڵام ڕاستهقینه: یه‌ک ره‌گه‌زی داستان له دوو وه‌شانی نزیکه‌ی هه‌مان دهق لای بایتل و لای رایزه‌ر و ئێگارت.
ناو و شێوازەکان
سه‌رچاوه‌ی ناو: شوێنبهسترابووه، پێی ناوی ئه‌لپه‌ی دێرا یان دێره‌ن له دۆڵی دێرا، به زاره‌کی خه‌ڵکی ده‌لله‌را ناسراوه. هه‌ڵگرتنه‌که له ووشه‌ی ده‌لله یان که‌مینه داهاته‌یه‌کی و بێ به‌ڵگه‌یه.
دیمەن و ڕەفتار
دیمه‌ن
دێلێرمانله پیرەمێرێکی زۆر بچووکه به جبه‌ی که‌تانی شین، به توورە و کوله‌که‌یه‌کی له‌سه‌ر شان. به بی شوێن نامێنێ.
کاریگه‌ری
ئه‌و ڕۆحێکی تۆبەکاری گیانی هه‌ژارە که پێویسته ڕۆح بگه‌ڕێته‌وه چونکه له کاتی زیندووبووندا ڕەگی جینتیانی دزیوه. به سه‌ره‌قه‌ت گژه‌ری ده‌که‌ات، مووی مرۆڤ ڕادهکێشێت و خۆڵ به خواردنه‌که‌دا فرێده‌ده‌ت؛ له وه‌شانی ئالگۆیدا، ده‌رکه‌وتنی نیشانه‌یه‌کی نه‌خۆشی مه‌ڕوماڵاته ده‌گه‌یهنێت. سه‌رچاوه‌کان هیچ به‌سته‌ری گه‌نجینه یان زێڕ باس ناکه‌ن.
ناسنامه: دێلێرمانله
گرنگترین لایه‌نه‌کانی ڕۆحی بچووکی تۆبەکار له یه‌ک نیگاده.
ڕۆحی بچووکی تۆبەکاری جیهانی ئه‌فسانه‌یی والزه‌ری، شوێنبهسترابووه به دۆڵی دێرا له کلاینوالزێرتال، له ره‌ده‌ی جۆری له‌گه‌ڵ مامله‌کانی چیایی فۆرارلبه‌رگ دانراوه.
گه‌شتیاران و شوانه‌کان له دۆڵی دێرا؛ له وه‌شانی ئالگۆیدا ده‌رکه‌وتنی وه‌ک نیشانه‌یه‌کی نه‌خۆشی مه‌ڕوماڵاته ده‌ژمێردرێت.
پیرەمێرێکی زۆر بچووک به جبه‌ی که‌تانی شین، توورە و کوله‌که له‌سه‌ر شان؛ به بی شوێن نامێنێ.
گیانی هه‌ژاری تۆبەکار: پیرمانه به‌هۆی دزینی ڕەگی جینتیانه‌وه ڕۆح دهگهڕێتهوه و به سه‌ره‌قه‌ت گژه‌ری ده‌که‌ات، مووی مرۆڤ ڕادهکێشێت و خۆڵ به خواردنه‌که‌دا فرێده‌ده‌ت.
تاکه شتی گیراوه، خوێندنه‌وه‌ی نویژی باوکی ئێمه‌یه بۆ پیرمانه، به نیازی داوای لێخۆشبووی بۆ گیانی هه‌ژار؛ له گژه‌ری ره‌زگاری ده‌بیت به چوونه ده‌ره‌وه له شوێنه‌که.
والزه‌رمانلایه‌ن، مامله‌کانی چیایی فۆرارلبه‌رگ و والیس هه‌روه‌ها له ره‌ده‌ی جۆری مامله‌کانی بچووکی خۆڵ و مامله‌کان؛ ئه‌مه نه‌ک مرۆڤی کێوی.
یه‌ک ره‌گه‌زی داستان له دوو وه‌شان
ناوی دێلێرمانله شوێنبهسترابووه: ئاماژه ده‌که به ئه‌لپه‌ی دێرا یان دێره‌ن له دۆڵی دێرا، به زاره‌کی خه‌ڵکی ده‌لله‌را ناسراوه. هه‌ڵگرتنه‌ی که هه‌ندێک جار پێشنیار کراوه له ووشه‌ی ده‌لله یان که‌مینه داهاته‌یه‌کی و بێ به‌ڵگه‌یه.
گێڕانه‌وه‌که له دوو وه‌شانی نزیکه‌ی هه‌مان دهق پێکهاتووه، لای ریچارد بایتل له ساگه‌نوالد ساڵی ١٩٥٣ و لای کارل ئاوگوست رایزه‌ر و هولدا ئێگارت له ئه‌فسانه‌کانی ئالگۆی ساڵی ١٩١٤. که‌واته ئه‌مه یه‌ک ره‌گه‌زی داستانه، نه‌ک دوو نه‌ریتی سه‌ربه‌خۆ. هه‌ر ئه‌م بارودۆخی کهم به‌ڵام پاکی به‌ڵگه‌کانه که دێلێرمانله ده‌که به نموونه‌یه‌کی فێرکارانه: ئه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌کان پێشکه‌شیان ده‌که‌ن ڕوونه، و هه‌رچی له‌مه زیاتره زیاده‌یه‌کی دوایه.
بوونی دیجیتاڵی و ناسینه‌وه
له روی دیجیتاڵییه‌وه دێلێرمانله زیاتر له ریگه‌ی پۆرتاڵه‌کانی ئه‌فسانه‌وه ده‌رده‌که‌وێت؛ یانه‌ی ئالپ و گه‌شتیاری ئه‌م که‌سایه‌تیه به شیوه‌یه‌کی گشتی وه‌رده‌گرن.
له روی زانستی ئایینی، دێلێرمانله نموونه‌یه‌که بۆ ڕۆحی تۆبەکاری چیایی کهم به‌ڵگه. ڕوونکردنه‌وه گرنگه‌کان: ڕۆحی گه‌نجینه بێ به‌ڵگه‌یه، توورە و کوله‌که ئاماژه ده‌که‌ن بۆ ڕەگی جینتیان. ناونیشانی مرۆڤی کێوی هه‌ڵه‌یه، ئه‌مه ڕۆحی تۆبەکاری گیانی هه‌ژاره له شێوه‌ی مامله. و ئه‌مه دوو نه‌ریتی سه‌ربه‌خۆ نییه، به‌ڵکو یه‌ک ره‌گه‌زی داستانه له دوو وه‌شان.
نویژی باوکی ئێمه بۆ گیانی هه‌ژار
ڕاستهقینه ڕوبه‌رووبوونه‌وه‌یه‌کی به واتای تهسکه‌وه زۆر کهم به‌ڵگه‌یه. تاکه شتی گیراوه، خوێندنه‌وه‌ی نویژی باوکی ئێمه‌یه بۆ پیرمانه، به نیازی داوای لێخۆشبووی بۆ گیانی هه‌ژار که پێویسته ڕۆح بگه‌ڕێته‌وه؛ له گژه‌ری ره‌زگاری ده‌بیت به سانایی به چوونه ده‌ره‌وه له شوێنه‌که. سه‌رچاوه‌کان هیچ تیلیسم یان وشه‌ی به‌ندکردن باس ناکه‌ن. که‌واته مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ دێلێرمانله نه‌ک ئایینێکی پارێزگاری دژ به دوژمنه، به‌ڵکو یارمه‌تی ڕۆحیه بۆ تۆبەکارێک.
به‌راوردی مامله‌کانی چیایی و ڕۆحه تۆبەکارهکان
دێلێرمانله له‌گه‌ڵ والزه‌رمانلایه‌ن و مامله‌کانی چیایی فۆرارلبه‌رگ و والیس و له ره‌ده‌ی جۆری له‌گه‌ڵ مامله‌کانی بچووکی خۆڵ و مامله‌کاندا جێی ده‌بێته‌وه، به‌ڵام هه‌مواره‌کی نییه له‌گه‌ڵ مرۆڤی کێوی. له ناوچه‌ی ئالپدا له ره‌زیکدا جێ ده‌گرێته‌وه له‌گه‌ڵ نۆرگه‌ل وه‌ک ڕۆحێکی بچووکی خۆڵ، له‌کاتێکدا ژنی ساله‌گه و فه‌نگه‌نه‌ی کێوی دوو لای گه‌وره‌ی بۆتنه ده‌مامکی ئه‌فسانه‌کان.
پرسیاره باوه‌کان ده‌رباره‌ی دێلێرمانله
دێلێرمانله چییه؟
ڕۆحێکی بچووکی تۆبەکاری چیایی له کلاینوالزێرتال، که پێویسته به‌هۆی دزینی ڕەگی جینتیانه‌وه ڕۆح بگه‌ڕێته‌وه.
ئایا ڕۆحی گه‌نجینه‌یه؟
نه‌خێر. توورە و کوله‌که ئاماژه ده‌که‌ن بۆ ڕەگی جینتیان؛ به‌سته‌ری زێڕ یان گه‌نجینه بێ به‌ڵگه‌یه.
چۆن لێی ره‌زگاری ده‌بیت؟
به چوونه ده‌ره‌وه له شوێنه‌که؛ هه‌روه‌ها گیراوه که خوێندنه‌وه‌ی نویژی باوکی ئێمه‌یه بۆ گیانی هه‌ژار.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- نۆرگل (Nörgel) – ڕۆحی بچووکی زەوی لە باشووری تیرۆل
- سالیگه فراو (Salige Frau)، فانگن (Fänggen) – شێوازگەلی تری ئەفسانەیی ئاڵپی
- مۆمی پارێزەر، تیلسم، خوێ – ئامرازە پارێزکارە باودراوەکان
- کۆمپاسی پاراستن – کۆنسپەکتێک لەسەر ئامرازە پارێزکارەکان
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی تری بنەڕەتی لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک ڕۆحێکی گیانی چاوەڕوانکار لە شێوەی کۆترەیەک، دێلێرمانلە (Dellermännle) یەکێکە لە کۆترە بچووکەکانی چیای فۆرارلبێرگ: نەک پارێزەری گەنجینە، بەڵکو گیانێکی بێقەراری کە قەرزێکی کۆنی لە دۆڵی دێراتال (Derratal) دەدەرەوە.
