ئیله، سه‌ماکه‌رانی شه‌وه‌کانی مانگ
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ئیله ڕوحی ئه‌فسانه‌ی ڕۆمانیایین.
ئه‌وه‌ی که سه‌ماکردنی شه‌وانه‌یان تێک بده، مه‌ترسی لاواژوویی و شێتی له‌سه‌ره. وه‌ک سه‌ماکه‌رانی شه‌وه‌کانی مانگ، ئیله هه‌روه‌ها جوانن و هه‌روه‌ها مه‌ترسیدار. ئیلە روحی سروشتی سەماکەری ڕۆمانیایە.
ئیله ڕوحی سروشتی مێینه‌ی ئه‌فسانه‌ی ڕۆمانیایین: بوونێکی زۆر جوان و مه‌ترسیدار که شه‌وانه له دارستان، لای کانیاوان و له کێشوانه‌کاندا سه‌ما ده‌که‌ن. ئه‌وه‌ی سه‌ماکه‌یان تێک بده یان چوو بۆ شوێنی سه‌ماکردنیان، لاواژوو، شێت یان نه‌خۆش ده‌بێت.
ئه‌وان به گروپی سێ یان حه‌وت دیار ده‌بن، زۆرجار نه‌بینراو، به ده‌نگی سه‌رنجڕاکێش. لەبەر ئەوەی ناوی ڕاستەقینەیان بە نهێنی و مەترسیدار دادەنرێت، لە جیاتی ئەوان نازناوی وەک کچانی دارستان بەکاردێت. یه‌کێک له سه‌رچاوه‌کانی سه‌ره‌تایی له دیمیتری کانتمیر ساڵی ١٧١٤ هه‌یه.
جۆر: ڕوحی سروشتی مێینه و په‌ری، بوونی کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ک نمف
سه‌رچاوه: ئه‌فسانه‌ی گه‌لی ڕۆمانیا به چینه‌کانی سلاڤی، داکی-تراکی و ڕومانی-لاتینی
ده‌قه‌کان: کانتمیر ١٧١٤، کۆکراوه‌ی فۆلکلۆری (پامفیله، کێرنباخ)
ماوه: له ئه‌فسانه‌ی گه‌لی ڕۆمانیاوه تا ئه‌مڕۆ
دیمه‌ن: کچانی گه‌نجی جوان، زۆرجار ڕووت، به قژی کراوه و زه‌نگۆله له قاچیان
پێناسەی ڕوایەت
سەردەمی دەقەکان
ئیله سه‌ر به ئه‌فسانه‌ی گه‌لی ڕۆمانیایین؛ سه‌رچاوه‌ی باوه‌ڕه‌که ناڕوونه. یه‌کێک له سه‌رچاوه نووسراوه سه‌ره‌تاییه‌کان له دیمیتری کانتمیر ساڵی ١٧١٤ هه‌یه.
بواری باڵاوبوونەوە
هه‌موو ڕۆمانیا به جۆره‌کانی هه‌رێمی جیاواز. شوێنی سه‌ماکردنیان له دارستان، لای کانیاوان و له کێشوانه‌کاندا ده‌بن، دوور له جیهانی نیشته‌جێبووان.
دۆخی سەرچاوەکان
باش بەڵگەداری کراوه: کتێبی Descriptio Moldaviae ی کانتمیر له ١٧١٤ هه‌روه‌ها کۆکراوه ستانداره‌کانی ڕۆمانی پامفیله و کێرنباخ.
ناو و شێوازەکان
ڕۆمانی: iele، له ڕووی ده‌نگه‌وه نزیکه له فۆرمی کۆی مێینه‌ی وشه‌ی ڕۆمانی بۆ «ئه‌وان». ناوی ڕاستیقینه‌ی ئه‌م بوونانه به نهێنی و مه‌ترسیدار ده‌ژمێردرێن؛ به نازناوی وه‌ک کچانی دارستان ده‌گۆڕدرێن. نازناوی ڕوسالی نزیکه له ڕوسالکای سلاڤی.
دیمەن و ڕەفتار
دیمه‌ن
ئیله بوونی نامیراوی گه‌نج، زۆر جوان و سۆزداره، که به گروپی سێ یان حه‌وت دیار ده‌بن، زۆرجار نه‌بینراو و ڕوحانی، به قژی کراوه، زه‌نگۆله له قاچیان و ده‌نگی سه‌رنجڕاکێش وه‌ک سیرێنی یۆنانی. شوێنی سه‌ماکردنیان سوتاو ده‌مێننه‌وه: زه‌وی سوتاو، گژوگیای نوێ سوور یا سه‌وزی تۆخ ده‌بن، ئاژه‌ڵان له‌و شوێن دوور ده‌که‌وننه‌وه و کارک تیایدا سه‌رهه‌ڵده‌دات، که سه‌رچاوه‌ی بیرۆکه‌ی «چه‌مکی په‌ری»ه.
کاریگه‌ری
ئیله له بنه‌ڕه‌تدا خراپ نین، به‌ڵکو تەنها کاتێک هه‌رشی وه‌رده‌گرن که خۆپیشاندان بکرێت، وه‌ک تیماشاکردنی سه‌ماکه‌یان، چوونه ناو شوێنی سه‌ماکردنیان، خه‌وتن له ژێر دره‌خته‌که‌یان یان ڕه‌تکردنه‌وه‌ی بانگهێشتیان بۆ سه‌ما. سزاکان له لاواژوویی و شێواویی تا شێتی و بێ ده‌نگی و تا سه‌رخوشی مردنبار ده‌گه‌ن.
پروفایل: ئیله
گرنگترین لایه‌نه‌کانی ڕوحی سروشتی سه‌ماکه‌ر به یه‌ک نیگا.
ڕوحی سروشتی مێینه‌ی ئه‌فسانه‌ی گه‌لی ڕۆمانیا، که تیایدا چینه‌کانی سلاڤی، داکی-تراکی و ڕومانی-لاتینی یه‌کده‌گرن.
به‌تایبه‌ت پیاوانی گه‌نج و هه‌موو ئه‌وانه‌ی یاساکانی ئیله ده‌شکێنن: تیماشاکردنی سه‌ما، چوونه ناو شوێنی سه‌ماکردن یا کارکردن له جه‌ژنی ڕوسالی.
کچانی جوانی گه‌نج، زۆرجار ڕووت، زۆرجار ڕوحانی و نه‌بینراو، به قژی کراوه، زه‌نگۆله له قاچیان و ده‌نگی سه‌رنجڕاکێش.
سه‌ماکردنی شه‌وانه له ڕووناکی مانگ؛ وه‌ک سزا لاواژوویی، شێواویی، شێتی، بێ ده‌نگی یا سه‌رخوشی مردنبار.
سیر و پیشتیموو له‌سه‌ر لاش، دوورکه‌وتنه‌وه له شوێنی سه‌ماکردن و جه‌ژنه‌کان، کاسه‌ی سه‌ری ئه‌سپ له به‌رده‌می ماڵ و سه‌ماکردنی چاره‌سه‌ری کالوساری.
ویلای سلاڤی و ڕوسالکا وه‌ک نزیکترین خزم، نمفی یۆنانی و سیرێنه‌کان، هه‌روه‌ها ئه‌رینیه‌کان وه‌ک ڕوحی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه.
ناوی نهێنی و سێ چینی فۆلکلۆر
ئیله ڕوحی سروشتی مێینه و په‌رین، خزمی نمف، نایاد و دریاد. سه‌رچاوه‌ی باوه‌ڕه‌که ناڕوونه؛ وشه‌ی iele له ڕووی ده‌نگه‌وه نزیکه له فۆرمی کۆی مێینه‌ی وشه‌ی ڕۆمانی بۆ «ئه‌وان». ناوی ڕاستیقینه‌یان به نهێنی و مه‌ترسیدار ده‌ژمێردرێن، بۆیه به نازناوی وه‌ک کچانی دارستان ده‌گۆڕدرێن.
له ئیله‌دا چینه‌کانی سلاڤی، داکی-تراکی و ڕومانی-لاتینی فۆلکلۆری ڕۆمانی یه‌کده‌گرن؛ نازناوی ڕوسالی نزیکه له ڕوسالکای سلاڤی. یه‌کێک له سه‌رچاوه سه‌ره‌تاییه‌کان له دیمیتری کانتمیر ساڵی ١٧١٤ هه‌یه، که جیهانی باوه‌ڕی مۆلداویای وه‌سف کرد.
ژیانی دواتر و شیکردنەوە
ئیله به‌شێکی بنه‌ڕه‌تی فۆلکلۆر و ئه‌ده‌بی ڕۆمانین، که له نێو کارهێنه‌کانی میهای ئێمینه‌سکو دا هاتوون. له ئاستی نێودەوڵه‌تیدا، ڕیتوالی کالوساری له سیریالی تلویزیۆنی The X-Files یشدا وه‌رگیراوه.
له بۆچوونی زانستی ئایینه‌وه، ئیله نمفی سروشتی مێینه و ڕوحی په‌ریین، بوونی کۆمه‌ڵایه‌تی نمف‌مانه‌ند و هه‌روه‌ها ڕوحی سزادان و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی دووڕەیی. گرنگه ڕوون بکرێته‌وه که: ئه‌وان له بنه‌ڕه‌تدا خراپ نین، به‌ڵکو تەنها کاتێک سزا ده‌ده‌ن که یاسا، شوێنی سه‌ماکردن یا جه‌ژنه‌کانیان بشکێنرێن.
سیر، پیشتیموو و سه‌ماکردنی کالوساری
باش بەڵگەداری کراوه‌کان دوورکه‌وتنه‌وه له جه‌ژنه‌کانی دیاریکراو وه‌ک ڕوسالی، که کارکردن تیایدا مه‌ترسی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه هه‌یه، هه‌ڵگرتنی گژوگیای پارێزگاری وه‌ک سیر و پیشتیموو له‌سه‌ر لاش، کاسه‌ی سه‌ری ئه‌سپ له‌سه‌ر داری له به‌رده‌می ماڵ و نه‌چوونه ناو شوێنه سه‌ماکردنه سوتاوه‌کان. گرنگترین چاره‌سه‌ری ئه‌وانه‌ی ئیله تووشیانن، سه‌ماکردنی ڕیتوالیی کالوسارییه، برایه‌تیه‌کی سه‌ماکه‌رانی پیاوانه که به ڕیتوالیانه‌وه که‌ژه‌کیو له نوێ باش ده‌که‌ن.
ویلا، ڕوسالکا و نمفه‌کان: هاوشێوه‌یی
ئیله له‌گه‌ڵ ویلای سلاڤی و ڕوسالکا، نزیکترین خزمانی، هه‌روه‌ها نمفی یۆنانی که ده‌نگیان وه‌ک سیرێنه، و وه‌ک ڕوحی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه له‌گه‌ڵ ئه‌رینیه‌کان هاوشێوه‌ن. له ناوخۆی ڕۆمانیادا، ئه‌وان خزمی سانزیه‌نه و ڕوسالین؛ دوژمنی تاریکی دارستانی ڕۆمانیا دایکی دارستانه، موما پادوریی.
پرسیاری زۆر باو له‌سه‌ر ئیله
ئایا ئیله‌کان بەدکارن؟
نەخێر، بە بنەڕەت نا؛ تەنها کاتێک سزا دەدەن کە یەکێک یاسا، شوێنی سەماکردن یا جەژنەکانیان بشکێنێت. بەبێ هیچ هەڵسوکەوتی ئاژاوەیی، ئەوان لە سەمای شەوانەی خۆیاندا بە تەنها دەمێننەوە.
مرۆڤ چۆن خۆی دەپارێزێت؟
بە هەڵگرتنی سیر و پێچک لەسەر لەش، دووركەوتنەوە لە شوێنەکانی سەماکردن و جەژنەکانی روسالی، هەروەها بەکارهێنانی سەمای چاکسازی کالوساری.
چۆن شوێنی سەماکردنیان دەناسرێتەوە؟
بە شوێنە شێواوە و بازنەییەکان لەناو گیادا، کە هیچ شتێکی ئاسایی تیایدا سەرنایهێنێت: گیاکە سور یا سەوزی تۆخ دەبێت، ئاژەڵان لەو شوێنە دووردەکەونەوە و کێو تیایدا گەشە دەکات.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- روسالکا – خزمی سلاوی ئیله‌کان
- مووما پادوریی – دایکی دارستان لە فۆلکلۆری ڕۆمانی
- پێچک، تیلیسم، بازنەی پاراستن – ئامرازە پاراستنی نەریتی
- کۆمپاسی پاراستن – کۆبینەیەک لە ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنەڕەتییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
ئیله‌کان وەک نیمفەی دارستانی ڕۆمانی و هەروەها ڕۆحی سەماکاری سروشت، سیفەتی دووگیانەی دارستانی شەوانە دەریدەخین: بۆ ئەوەی دووری بگرێت لێیان، جوانن و سەرنجڕاکێش، بەڵام بۆ ئەوەی بازنەکەیان بپێچێتەوە، مەترسیدارن.
