ئولیکومی، کۆسپی بەردینی هوریتی-حیتیتی و ئاژاوەگێری خواوەندان

ئولیکومی یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین شێوازەکانی ئەفسانەناسیی رۆژهەلاتی کۆن. ئەو خوداوەند نییە بە واتای کلاسیکی، بەڵکوو بوونەوەرێکی ئاژاوەیی لە بەرد دروستکراوە کە کوماربی وەک ئامرازێک بۆ گەڕاندنەوەی دەسەلاتی خواوەندی دروستی کرد.

ئەفسانەکەی، ‘گۆرانی ئولیکومی’ (CTH 345)، یەکێکە لە کاریگەرترین بەرهەمە ئەدەبییەکانی ئەفسانەناسیی هوریتی و هانس گوتربوک لە ساڵانی ١٩٥١/١٩٥٢ لە چاپکردنێکی وردەوردیدا پیشانی داوە.

لە ڕوانگەی مێژووی ئایینییەوە، ئولیکومی نموونەیەکی جیهانگیری دژە-پاڵەوانی ئاژاوەیی نوێنەرایەتی دەکات کە دژایەتی ڕێکخستنی خواوەندی دەکات و لە کۆتاییدا دەشکێنرێت. گەشەکردنی ‘وەک دارێکی بەرزبووی گەشە کردووە’ هەتا ئاسمان و بێدەنگیبوونی (نەبیستنی و نەبینینی) دەیکاتە بوونەوەرێکی تروسکاییانە.

ئەم شێوازە کۆسپی بەردینی نابیست و نابینا، لە ئەفسانەناسیی رۆژهەلاتی کۆن یەکتاکەیی و ئولیکومی دەکاتە یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین کارەکتەرەکانی بوونەوەرانی ئاژاوە بەگشتی.

ترێڤۆر بڕایس لە The Kingdom of the Hittites (2005)دا ئاماژەی داوە بەو پێکهاتەیە هاوتای فۆرمی گریکی تایفۆن؛ ئولیکومی سەر بە خێزانی نێودەوڵەتی کۆسپانی ئاژاوەیە کە دژایەتی ڕێکخستنی ئاسمانیی ئۆلیمپی یان ئەناتۆلی دەکەن. لەناو نەریتی حیتیتیدا، ئەو سەرکردەترین دژە-خواوەندی سیکڵی کوماربییە.

خاڵێکی تیۆلۆجی تایبەت لەم ئەفسانەدا ئەوەیە کە ئولیکومی لە بەدخوازی یان ڕق دروست نەبووە، بەڵکوو وەک ئامرازێکی مەبەستدار. کوماربی بە شێوازێکی پلاندارانە، بە ئەرکی ڕوون و ناوێکی مانادار، ئەوی دروست کردووە. ئەم شێوازە ‘ئامرازیانەی’ دروستکردنی بوونەوەرێکی ئاژاوە لە ڕوانگەی مێژووی ئایینییەوە کارێکی نائاساییە و پۆلێکی جیاوازی ئەفسانەیی پێشکەش دەکات.

ناوی ئولیکومی هوریتییە و بەلاوازی مانای ‘وێرانکەری کومیا’ دەگەیەنێت، کە کومیا شوێنی نیشتەجێبوونی تیشوبە. فۆلکێرت هاس لە Geschichte der hethitischen Religion (1994)دا ئەم ڕیشەشیناسییەی وەک ئەگەری زۆرترین گوتووگۆی کردووە؛ پارچەی ulli- بە ‘وێرانکردن’ بەستراوەتەوە، -kummi وەک ناوی شوێن.

لە دەقەکانی خەت-میخییدا، ناوەکە وەک Ul-li-kum-mi دەردەکەوێت؛ لە زمانی حیتیتیدا کۆتاییی ڕستەیی جۆراوجۆر بەڵگەدراون. لێکدانەوەیەکی دیکە مانای وشەیی ‘ئەوەی دەبێت وێران بکرێت’ یان ‘بەرزبووە’ دەبینێت لەم ناوەدا، بەڵام کەمتر بەڵگەدراوە.

کەواتە خودی ناوەکە بە شێوازێکی پلاندارانە پێشوەخت دەڵێت ئەو کۆسپە چی دەبێت بکات: وێرانکردنی شوێنی نیشتەجێبوونی تیشوب و بەمشێوازە ڕووخاندنی ڕێکخستنی خواوەندی. لە ئەفسانەکەدا، بەشێکی زۆر لەم ئامانجە بەئەنجام دەگەیەنێت.

ئەم شێوازە، دانانی ناوێکی ‘مانادار’ بۆ کارەکتەرێکی چیرۆکی، لە بەرهەمی چیرۆکی رۆژهەلاتی کۆن باڵاوی هەیە؛ سەر بە ستراتیژییەکانی نیشاندانی ئەفسانەیییە. فۆلکێرت هاس بابەتی هاوشێوەیان لەلای بوونەوەرانی ئاژاوەی دیکە وەک هێدامو و بوونەوەری زیو گوتووگۆیان کردووە.

لە زمانی لووی هێروگلیفیدا، ناوەکە بە ڕوونی بەڵگە نەدراوە، کە ئەمە جێگیربوونی تەنها هوریتی ئەم کارەکتەرە بەهێز دەکات. هەروەها لە زمانی ئوراڕتوویشدا، کە زۆر لە ناوی خواوەندی هوریتی تیایدا ماونەتەوە، ئولیکومی بوونی نییە، ئەو تەنها کارەکتەرێکی چیرۆکی سیکڵی کوماربییە، نەک بوونەوەرێکی کولتێکی زیندووی.

ئولیکومی لە دیۆریت پێکهاتووە، بەردێکی زۆر بەهێز و تۆخ. لە لەدایکبووندا نابینا و نابیستە؛ نەخواوەند و نەمرۆڤ نایانتوانن پەیوەندییان لەگەڵ بکەن.

بەبەردەوامی گەشە دەکات: ‘وەک دارێکی بەرزبووی، وەک قامیشێک، بەبڵاوی خێراتر گەشەی دەکرد.’ لە سەرەتادا لەناو دەریادا ڕادەوەستێت، هەتا شانەکانی لەناو شەپۆلەکاندا دەردەکەون، پاشان گەشەی خۆی بەردەوام دەبێت هەتا لووتکەی ئاسمان.

لە ڕوانگەی وێنۆچکەییەوە، ئولیکومی بە ڕوونی دیارینەکراوە؛ وێنانی ئەگەری لەسەر پیکرەکانی حیتیتی دواتردا موناقەشەیی ماوەتەوە. لە حیتیتۆلۆجیای هاوچەرخدا بەشێوەیەکی چەمکی زۆرجار وەک ‘کۆڵۆنی بەردین’ وێنا دەکرێت. شوێنی نیشتەجێبوونی شانی ڕاستی ئوپەلوریی کۆسپی کۆنە، فیگورێکی جۆری ئاتلاس، کە نازانێت لەسەر شانی کۆسپێک گەشە دەکات.

ئەم بیرۆکەیە لەبارەی کۆسپێکی خەوتووی ئاتلاس، کە لەسەر شانیدا ڕوودانی جیهانی سەردەکەوێت، یەکێکە لە نائاساییترین وێنەکانی کۆسمۆلۆجیا لە ئەفسانەناسیی رۆژهەلاتی کۆن و ماری باچڤاروڤا وەک ئەگەری پێشڕەوی بیرۆکەی ئاتلاسی گریکی گوتووگۆی کردووە.

هەروەها بیرۆکەی ئوپەلوری وەک کۆسپی کۆن کە جیهانەکان لەسەر شانیدان، بیرمان دەخاتەوە بە وێنە ئەفسانەییەکانی دواتری هەڵگری جیهان لە چەند کولتوورێکی مدیترانەیی.

‘گۆرانی ئولیکومی’ (CTH 345) لە سێ تەختەدا پارێزراوە و باش دەتوانرێت بنیاتی بۆ بکرێتەوە. چیرۆکەکە بەم شێوەیەیە: کوماربی (Kumarbi) بەدوای تۆڵەسێنێکدا دەگەڕێت لە دژی کوڕەکەی تەشوب (Teshub). ئەو دەڕوانێتە بەردێک لە دەریادا، کە گیانێکی مێینەی تێدایە.

لە پەیوەندی نێوانیانەوە ئولیکومی لەدایک دەبێت. کوماربی ناوێکی بۆ دادەنێت کە واتایەکی بەرنامەیی هەیە و دەیدەستێتە خواوانی ئیرشیررا، کە ئەو لەسەر شانی ئوپەللوری دادەنێن.

ئولیکومی بەردەوام گەشە دەکات. خواژنی خۆر یەکەم جار دەریدەکەوێت و بۆ تەشوب ڕایدەگەیەنێت، کە بە ترسەوە سواری چیای هازی دەبێت (مونس کاسیوس لە نزیک ئانتیۆخیا) و بۆچی دیوەکە دەبینێت.

خوشکی تەشوب، شاوشگا، هەوڵ دەدات ئولیکومی بە مۆسیقا و سەما ئیغوا بکات، بەڵام سیفەتی نەبینا و نەبیستی هیچ کاریگەریەکی نییە. یەکەم هێرشی خواوانیش سەرکەوتوو نابێت؛ ئولیکومی هەڕەشە لە داگیرکردنی پیرۆزگای تەشوب لە کومیا دەکات.

لە کۆتاییدا تەشوب سەردانی خوای دانا ئێا (بە هوریی ھاشەمیلو) دەکات لە جیهانی ژێرزەوی. ئێا مشاری کۆنی لە خانەی کۆگا دەهێنێت، کە جاران بەهۆیەوە ئاسمان و زەوی جیا کرابوونەوە، و بەمە ئولیکومی لە بنکەکەی لەسەر شانی ئوپەللوری جیا دەکاتەوە.

لاواز بووە، ئولیکومی ئێستا لە شکستدانی لە دژی تەشوب دەبێتە بەربەست، بەڵام کۆتایی دەقەکە پارچەپارچەیە. خاڵی بنەڕەتی ئایینی-ئایینشناسی: نەک تەنیا هێزی ڕوتی تەشوب، بەڵکو زانینی ئێا سەبارەت بە ئامرازە کۆسمۆسییەکان بڕیار لە جەنگەکە دەدەن.

بەشێکی سەربەخۆ کۆبوونەوەی خواوان لەسەر چیای هازی وەسف دەکات، کە تیایدا لەبارەی مەترسیەکەوە ڕاوێژ دەکەن. ئەم کۆبوونەوەی خواوانە یەکێکە لە سنووردارترین دیمەنەکانی میتۆلۆژیای هوریی و هەروەها ناوەندی چیرۆکی گۆرانییەکە پێک دەهێنێت.

هازی لەگەڵ مونس کاسیوس (ئێستا جبل ئەقرەع لە تورکیا و سووریا) وەک یەک ناسراوە، چیایەکی پیرۆز کە هەروەها لە میتۆسی بەعلی ئوگاریتیدا وەک نیشتەجێی بەعل دیارە.

ئولیکومی ئامانجی هیچ کولتێک نەبووە؛ وەک وجودێکی بێ ڕێکوپێکی، ئەو نەدەپەرستران، بەڵکو لە ڕیتووالەکاندا بە شێوەی ڕیتووالی لە دژی جەنگ دەکراوە یان وەک نموونەیەکی نەرێنی بیلابردنی دەهێنرایەوە. لە هەندێک ڕیتووالی پاراستنیدا، ئەو وەک نموونەیەکی سەرەتایی بۆ مەترسی کۆسمۆسی دەردەکەوێت کە پێویستە بە دەستێوەردانی خوایی لابدرێت.

بەڵام میتۆسەکەی لە کولتی شاهانەدا دەخوێنرایەوە؛ گەلێک بگومان ‘گۆرانی ئولیکومی’ بەشێک بووە لە پرۆگرامی گۆرانیبێژانی هوریی (kaluti)، کە لە فێستیوالەکانی گەورەدا ئەفسانەکانی خواوانیان پێشکەش دەکرد. یۆست هازینبۆس لە کتێبی The Organization of the Anatolian Local Cults (2003) ڕێکخستنی کاهینانەی ئەم خوێندنەوانانەی تاوتوێ کردووە.

ئەرکی مێژووی-ئایینی میتۆسەکە پشتڕاستکردنەوەی ڕێکوپێکی خوایی لە دژی بێ ڕێکوپێکییە. بە خوێندنەوەی میتۆسەکە، شکستی وجودی بێ ڕێکوپێکی بە شێوەی کولتی دووبارە دەکرایەوە و بەمە هاوسەنگی کۆسمۆسی بەهێز دەکرا.

ئەم ئەرکی ‘دووبارەکردنەوەی ڕیتووالی شکستەکانی میتۆسی بێ ڕێکوپێکی’ یەکێکە لە بنەرەتی بنەڕەتی ئایینی ڕۆژهەلاتی کۆن و هەروەها لە خوێندنەوەی ئێنووما-ئێلیش ئەکادییدا لە فێستیوالی ساڵی نوێ و هەروەها لە خوێندنەوەی زنجیرەی بەعلی ئوگاریتیدا دەردەکەوێت.

ئەرکی ڕیتووالی خوێندنەوەی میتۆسەکە لە دەرگای شاهانەدا باش بەڵگەکراوە: لە ڕۆژژمێری فێستیوالەکاندا، پرۆگرامی گۆرانییەکانی گۆرانیبێژانی هوریی وەک بەشێکی هەمیشەیی فێستیوالەکانی گەورەی شاهانە دەردەکەوێت. ئەم نەریتی گۆرانییە بەشێکە لە میراتی کولتووری سەردەمی برۆنزی دواوە و یەکێکە لە بەڵگە گرنگترینەکان بۆ کولتووری بەرزی نووسینی ئەناتۆلیای هوریی.

لە ڕیتوواڵە جادووییەکانی حوریی-حیتیدا، ئولیکومی وەک لایەنێکی نەرێنی دەردەکەوێت کە شکستی ئەو بە شێوەیەکی ڕیتوواڵانە دووبارە دەکرێتەوە. ڤۆلکێرت هاس لە کتێبی Materia Magica et Medica Hethitica (2003) دەقە پەیوەندیدارەکانی بڵاوکردووەتەوە.

لە کاتی نەخۆشی، ناکۆکی یان مەترسییە کۆسمیکییەکاندا (بۆ نموونە بوومەلەرزە)، مشاری داهێنانەکە بە شێوەیەکی هێمایی دژی کائۆس بەکارهاتووە؛ پیاوێکی ئایینی مشارێکی بچووکی بە دەستەوە دەگرت و نەخۆشی یان ناکۆکییەکەی لە نەخۆشەکە ‘دادەبڕی’.

پارچە دیۆرایتەکان هەندێک جار وەک تیلیسمی پارێزراوی دژە-خراپەیی هەڵدەگیران، بەڵام بە پەیوەندی بە خواوەندانی تر، نەک ڕاستەوخۆ بە ئولیکومی. ئەم پراکتیکە لە ڕووی مێژوویشەوە گرنگە، چونکە پیشان دەدات چۆن بوونەوەرانی کائۆس بە شێوەیەکی ڕیتوواڵانە دەتوانرێت ‘بگۆڕدرێن’: ئەوەی لە داستاندا مەترسی بوو، لە ڕیتوواڵدا دەبێتە سەرچاوەی پاراستن. ئەم گۆڕانکارییە دیاردەیەکی ناسراوی جادووی ڕۆژهەڵاتی کۆنی نزیکە.

لە ڕوانگەی iWell Guard، ئولیکومی سەرەکی نموونەیەکی مێژووی ئایینییە بۆ شکستی کائۆس لەلایەن زانیاری خوداییەوە (مشارەکەی ئێا).

ئەو لە ڕیزی ئامانجە تاکەکەسییەکانی پاراستندا نییە و ناکرێتە ئامانجی ئاییندارییی هاوچەرخ. گرنگی ئەو تەنها لە داستان و لە توێژینەوەی بەراوردکارانەی ئایینیدا کۆتایی دێت. شکستی ئولیکومی پیشاندەری متمانەی ڕۆژهەڵاتی کۆنە بەوەی زانیاری کۆسمیکی، کە لە ڕێگەی خواوەندانی داناییەوە دەگاتە، دەتوانێت هەر مەترسییەکی ماددی بەسەربخات.

گرنگترین هاوتا تایفۆنی یۆنانییە، ئەژدیهایەکی گەورە کە دەگاتە ئاسمان و لە دژی زیوس دەجەنگێت. هەزیۆد (Theogonie 820, 880) وا وەسفی دەکات کە کوڕی گایا و تارتاروسە، بە سەد سەری مار.

وەک ئولیکومی، تایفۆن لەلایەن خودای کەشوهەواوە شکست دەخوات. هانس گوترباک لە ساڵی 1951دا هاوتاییەکی نزیک لەنێوان ئەم دوو داستانە دەرخستووە؛ والتەر بۆرکێرت ئەمەی کردووەتە یەکێک لە نموونە ستاندارەکانی کاریگەری ڕۆژهەڵاتی لەسەر داستانناسی یۆنانی.

لە بواری سامی ڕۆژئاواداشدا یام، خودای دەریا لە زنجیرەی بەعل، بە شێوەی ئەرکی هاوتای شێوازی ئولیکومییە: ئەویش ڕێکخستنی خوداییی مەترسیدار دەکات، ئەویش لەلایەن خودای تۆفانەوە شکست دەخوات. لەگەڵ ئەوەشدا، یام خۆی خودایەکە، لە کاتێکدا ئولیکومی بوونەوەرێکی نەخودایی. ئەم جیاوازییە پێناسەی حوریی بۆ ئامرازی پاکی کائۆس بەهێز دەکات، کە لە پانتیۆندا نەگونجاوە.

لە ڕووی مێژوویشەوە، ئولیکومی سەر بە خێزانی نێودەوڵەتی جەنگی کائۆس دژی گەورەکانی بەرد، ئەژدیها یان کێوی دەریایی. مێری باخڤاروڤا لە کتێبی From Hittite to Homer (2016) بە درێژایی ڕێگاکانی گواستنەوە بۆ داستانناسی یۆنانی لێکۆڵینەوەی کردووە و پیشانی داوە کە گۆرانیبێژە حوریی‌کان و دەوڵەتە شارستانییەکانی سووریای باکوور گرنگترین گواستەرەوەکان بوون. هەروەها هێدامۆ لە هەمان زنجیرەی داستاندا سەر بە خێزانی بوونەوەرانی کائۆسە.

‘گۆرانی ئولیکومی’ لە ساڵانی ١٩٥١/١٩٥٢ لەلایەن هانس گوتربۆک ئامادەکراوە و لەو کاتەوە بووەتە بابەتێکی ستانداردی میتۆلۆژیای هیتیتی. بەشدارییە نوێ و گرنگەکان لەلایەن بێکمان، هۆفنەر، هاس و باخڤاڕۆڤاوە پێشکەش کراون. توێژینەوەی باخڤاڕۆڤا بەتایبەتی گرنگە بۆ هاوتاکانی یۆنانی.

لە پێشوازیکردنی گشتیدا، ئولیکومی زۆر ناسراو نییە، بەپێچەوانەی تیفۆن کە هەندێک جار لە ڕۆمانە فانتازییە هاوچەرخەکاندا دەردەکەوێت. لە بوارە کولتوورییە تورکییەکاندا، وەک ئاماژەیەکی ناوچەیی بۆ یازیلیقایا و مۆنس کاسیۆس (ئێستا جەبەل ئەقرەع لە تورکیا و سووریا) هەندێک جار باسی لێوە کراوە. زیندووبوونەوەیەکی روحی بە واتای نوێ-هاوبەشگەرایانە بوونی نییە.

لە ڕووی زانستییەوە، ئولیکومی ئێستا وەک بابەتێکی سەرەکی توێژینەوە بۆ ئایینناسیی کائۆسی ڕۆژهەڵاتی کۆن و بۆ گواستنەوەی تیۆگۆنی دادەنرێت. سەرنجی سەرەکی توێژینەوەی ئێستا لەسەر چاککردنەوەی دەقی تەختەکان، بەراوردکردن لەگەڵ تیفۆن و تیامات و ئەم پرسیارەیە کە بزانرێت میتۆسەکە لە ئایینی شانشیندا چۆن بەڕاستی دەگۆترایەوە. iWell Guard ئەمە وەک نموونەیەکی مێژووی ئایینی بێ پەیوەندی بە پاراستنی کرداری تۆمار دەکات.

توێژینەوە نوێیەکانی ستێفانۆ دێ مارتینۆ و میشێل مازۆیێر هەروەها پەیوەندی نێوان ئولیکومی و چەمکی دواتری نیۆ-هیتیتی ‘کێوی گەردوونی’ لێکۆڵینەوە دەکەن، کە لە نووسینە هیرۆگلیفە لووڤییەکانی مەرەش و کارکەمیشدا دەردەکەوێت.

ئەم پرسیارە کە ئایا نەریتی ئولیکومی لەگەڵ ڕووخانی شانشینی هیتیتی بە هەر شێوەیەک بەردەوام بووە، لە ساڵانی دواییدا دووبارە هەڵگیراوەتەوە.

بەرهەمە ستانداردیی گرنگ سەبارەت بە توێژینەوەی ئولیکومی لە کۆی هەڵبژاردەی خوارەوەدا کۆکراوەتەوە؛ ئەمانە دەرکردن، وەرگێران و کۆمەڵبەندی مێژوویی لەخۆدەگرن. دەرکردنی گوتربۆک هێشتا خاڵی سەرچاوەی زمانناسییە، وەرگێرانی بێکمان دەقەکە بە زمانی ئینگلیزی دەستپێدەگات، کۆمەڵبەندی باچڤاروڤا نوێترین بۆچوونی بەراوردکارانە پێشکەش دەکات. ڤۆلکێرت هاس لە چەندین توێژینەوەدا جێگیربوونی مێژوویی-ئایینیی وەسف کردووە، والتەر بورکێرت ڕوانگەی بەراوردکاریی دینی گەشەپێداوە.