ئۆریادەکان، حەوریانی چیا و ئەشکەوتەکان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ئۆریادەکان روحن لە کەلتووری یۆنانی.
حەوریانی شەرمنی چیا، هاوڕێی ئارتیمیس لە ڕاوکردندا. ئۆریادەکان لەلای یۆنانییەکان لەناو حەوریانی چیادان، بەڵام دەقەکە شوێنیان لە ناو خودایانی سرووشت باس دەکات.
ئۆریادەکان حەوریانی چیای ئەفسانەی یۆنانین: حەوریانی چیا و ئەشکەوتەکان، کە ئارتیمیس لە ڕاوکردندا هاوڕێیەتی دەکەن. هەریەکەیان بەستراوەتەوە بە چیایەک یان ئەشکەوتێکی دیاریکراو؛ نموونەی ناسراو ئێخۆ و کیلینێن.
هەسیۆد لە تیۆگۆنی خۆیدا چیاکان بە نیشتەجێی جوانی حەوریانی خوداییانە دەناسێنێ کە لە شیوی چیاکاندا نیشتەجێن. وەک گروپ، ئۆریادەکان لەلای هۆمێر و ڤێرجیل و لە ئەفسانەناسیی دواتردا دەردەکەون؛ هەندێکیان بەپێی چیاکەیان ناوی لێدراوە.
جۆر: حەوریانی چیا، لقێکن لە حەوریان
سەرچاوە: کەلتووری یۆنانی
دەق: تیۆگۆنی هەسیۆد، هۆمێر، ڤێرجیل، ئەفسانەناسیی دواتر
ماوە: لە هەسیۆدەوە هەتا ئەفسانەناسیی دواتر
دیمەن: پیکەری کچانی جوان و گەنج لە چیا و ئەشکەوت
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
بەڵگەکان لە هەسیۆدەوە هەتا ئەفسانەناسیی دواتر دەگرێتەوە: تیۆگۆنی زوو حەوریانی چیا دەناسێ، وەک گروپ ئۆریادەکان لەلای هۆمێر و ڤێرجیل دەردەکەون.
بواری باڵاوبوونەوە
کەلتووری یۆنانی؛ هەندێک ئۆریادە بەستراوەتەوە بە چیایەکی دیاریکراو، وەک کیلینێ کە بەستراوەتەوە بە چیای هەمان ناو لە ئارکادیا.
دۆخی سەرچاوەکان
باش بەڵگەدراوە: کولتی حەوریان بە فراوانی بەڵگەدراوە، سەرباری ئەمە سەرچاوەی ئەدەبی لە هەسیۆدەوە هەتا ئۆڤید و لێکۆڵینەوەی لارسۆن.
ناو و شێوازەکان
یۆنانی: لە یۆنانی کۆنی óros، مانای چیا، دێت Oreiás، کۆیی Oreiádes، واتە ئەوانەی سەر بە چیان، بە لاتینی ئۆریادن. ئەمانە لقێکن لە حەوریان؛ هەندێکیان بەپێی چیاکەیان ناوی لێدراوە.
دیمەن و ڕەفتار
دیمەن
ئۆریادەکان پیکەری کچانی جوان و گەنجن، نیوە خودایین و تەمەن درێژن، بەڵام نەک بەشێوەیەکی سەرەکی نەمر. هەریەکەیان بەستراوەتەوە بە چیایەک یان ئەشکەوتێکی دیاریکراو.
کاریگەری
وەک هاوڕێی ئارتیمیس لە ڕاوکردندا، ئۆریادەکان بەستراونەتەوە بە کەڵکەڵ، کانی، ئەشکەوت و چۆڵانی چیا. ئێخۆ، کە لای ئۆڤید حەوریانی چیایە، و کیلینێ، کە بەستراوەتەوە بە چیای کیلینێ لە ئارکادیا، نموونەی ناسراون.
کارتی ناسنامە: ئۆریادەکان
گرنگترین لایەنەکانی حەوریانی چیا بە یەک ڕوانینەوە.
لقێکن لە حەوریانی یۆنانی، لە تیۆگۆنی هەسیۆدەوە بەڵگەدراون؛ لەوێ چیاکان وەک نیشتەجێی جوانی حەوریانی خودایی دانراون.
چۆڵانی چیا لەگەڵ کەڵکەڵ، کانی و ئەشکەوت، سەرباری هاوڕێیەتی ئارتیمیس لە ڕاوکردندا.
پیکەری کچانی جوان و گەنج لە چیا و ئەشکەوت، نیوە خودایی و تەمەن درێژ، بەڵام نەک بەشێوەیەکی سەرەکی نەمر.
هەر ئۆریادەیەک سەر بە چیا یان ئەشکەوتی خۆیەتی؛ هەندێکیان وەک کیلینێ ناوی چیاکەیان بەخۆیانەوە هەڵگرتووە.
پەرستن لە ڕێگەی کولتی گشتی حەوریان و ئارتیمیس، لەگەڵ نیمفایا، پیرۆزگای کانی و ئەشکەوت، و بەخشینەکانی نەزر.
درایادەکان و هامادرایادەکانی دار، نایادەکانی کانی؛ لە دەرەوەی یۆنان زانای ئەلبانی و ڤیلای سلاڤی باشوور.
لە شیوی چیای هەسیۆد هەتا ئێخۆ و کیلینێ
لە یۆنانی کۆنی óros، مانای چیا، دێت Oreiás، کۆیی Oreiádes، واتە ئەوانەی سەر بە چیان، بە لاتینی ئۆریادن. هەسیۆد لە تیۆگۆنی خۆیدا چیاکان بە نیشتەجێی جوانی حەوریانی خوداییانە دەناسێنێ کە لە شیوی چیاکاندا نیشتەجێن؛ وەک گروپ، ئۆریادەکان لەلای هۆمێر و ڤێرجیل و لە ئەفسانەناسیی دواتردا دەردەکەون.
هەندێک ئۆریادە بەپێی چیاکەیان ناویان لێدراوە: کیلینێ سەر بە چیای کیلینێیە لە ئارکادیا. ناسراوترین پیکەری ئەم جۆرە ئێخۆیە، کە لای ئۆڤید وەک حەوریانی چیا دەردەکەوێت. بەم شێوەیە گروپەکە بەگشتی بێ ناو دەمێنێتەوە، لە کاتێکدا هەندێک حەوریان لە ڕێگەی چیا یان چیرۆکەکەیانەوە ڕوونی وەردەگرن.
ژیانی دواتر و شیکردنەوە
ئۆرید ناوێکە بۆ بوونەوەرێکی فانتازی و یاری ڕۆڵ؛ شاعیر هیلدا دولیتڵ لە ساڵی 1914 شیعرێکی ئیماژیستی ناسراوی بەناوی ئۆرید نووسی.
لە ڕووی زانستی ئایینییەوە، ئۆریادەکان روحی سرووشتی شەرمن و بەسەرەکی بێ خراپن؛ مەترسی تەنها لە کاتی نەزانینی شوێنی پیرۆز دروست دەبێت. سێ ڕوونکردنەوە: ئۆریادە خودایەکی تاکە نییە، بەڵکوو جۆرێکە. ئێخۆ زۆرجار بەسادەیی وەک تەنها نمایشکاری دەنگدانەوە دەبیندرێت، بەڵام لە ئەفسانەدا حەوریانی چیایە. هەروەها ئۆریادەکان نابێت لەگەڵ خودایانی نێری چیا، ئۆرێا، تێکەڵ بکرێن.
کولتی حەوریان لە کانی و ئەشکەوت
کولتی حەوریان باش بەڵگەدراوە: نیمفایا، پیرۆزگای کانی و ئەشکەوت و بەخشینەکانی نەزر پەرستنیان بەڵگە دەدەن. کولتێکی جودای تایبەت بۆ ئۆریادەکان بەشێوەی سەربەخۆ بەڵگەدار نییە؛ پەرستن لە ڕێگەی کولتی گشتی حەوریان و ئارتیمیسدا ئەنجام دەدرا. ئەمە دەبێت بە ڕاستگۆیی دیاری بکرێت. هەرکەسێک دەیویست لە حەوریانی چیا نزیک ببێتەوە، لەو شوێنانە دەکرد کە هەموو حەوریان تێیدا نیشتەجێ بوون: لە کانی، ئەشکەوت و پیرۆزگا.
خوشکانی دار و کانی
پرسیارە باوەکان دەربارەی ئۆریادەکان
ئۆریادەکان کێن؟
حەوریانی چیای ئەفسانەی یۆنانی، هاوڕێی ئارتیمیس، بەستراوی چیا و ئەشکەوت.
ئۆریادە خودایەکی تاکە نییە؟
نەخێر. جۆرێکە، نەک پیکەرێکی تاکە؛ هەندێک ئۆریادە وەک ئێخۆ یان کیلینێ ناوی خۆیان هەیە.
ئۆریادەکان هەمان ئۆرێان؟
نەخێر. ئۆریادەکان حەوریانی چیان، ئۆرێا خودایانی نێری چیای سەردەمی کۆنی یۆنانن.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- یۆنان – هەموو بوونەوەرەکانی ناوچەی کولتووری یۆنانی
- ئارتمیس (Artemis) – خواوەندی ڕاوکردن کە ئۆریادەکان هەمراهیی دەکەن
- ئۆرەئا (Ourea)، زانا (Zana)، دالی (Dali) – کەسایەتییە شاخییە پەیوەندیدارەکان
- تیلیسم، مۆمی پارێزەر، مێخەک (سالبی) – ئامرازی پارێزی نەقلکراو
- قوتوپاسی پاراستن – ڕوانگەیەکی گشتی بۆ ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە سەرەکییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک نیمفەی شاخی یۆنانی و هەمراهی ئارتمیس، ئۆریادەکان نوێنەری چاڵاکی و ژیانی دواگری چیاکانن: نەک خواوەندی گەورە، بەڵکوو دانیشتووانی بێدەنگی چیا و ئەشکەوتەکان.
