تیکبالانگ، وێڵکەرەوە بە سەری ئەسپ
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
تیکبالانگ ڕۆحێکە لە نەریتی فیلیپینی.
سەری ئەسپ، ئەندامەکانی زۆر درێژ و ڕێگاکانی کە بە بازنە دەگەڕێنەوە. تیکبالانگ لە نەریتی فیلیپینی وەک نموونەی سەرەکی بونەوەری دارستانی سەر-ئەسپ دادەنرێت. تیکبالانگ ئەو بونەوەرە دارستانییەیە کە سەری وەک ئەسپە.
تیکبالانگ بونەوەرێکی بەرزی فیلیپینییە بە سەری ئەسپ، سمی ئەسپ و ئەندامەکانی درێژ، کە لە دارستان و چیاکان نیشتەجێیە. ئەو گەڕۆکان لە ڕێگا وێڵ دەکات تاکو کاژمێران بە بازنە بگەڕێنەوە، و فیشکە لێدەدات یا دەنگی ناسراو لێدەکات.
مەترسیدارییەکەی زیاتر لە ڕێگا-لادان و بەرلاکردنی ئاراستەیە نەک لە توندوتیژی: تیکبالانگ سەرەتاییانە کوژندە نییە، بەڵکو وێڵکەرەوە و تاقیکارییە، پارێزگاری ڕێگاکانی چیا و دارستانە.
جۆر: ڕۆحی چیا و دارستان، ڕۆحی وێڵکردن و گۆڕانی شێوە
سەرچاوە: نەریتی ئانیمیستی پێش-ئیسپانی فیلیپین
دەق: نەریتی زارگۆیی، وەردانراو لەلایەن راموس
ماوە: لە پێش-ئیسپانییەوە تا ئێستا
دیمەن: بەرز، سەری ئەسپ، سمی ئەسپ، ئەندامی زۆر درێژ
پێوەندی سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
نەریتەکە ئانیمیستی پێش-ئیسپانی و زارگۆییە؛ بە تایبەتی لە کۆکراوەکانی ماکسیمۆ د. راموس تۆمار کراوە.
بواری باڵاوبوونەوە
لە سەرانسەری وڵات باڵاوبووەتەوە، بە تایبەتی لە ناوچەکانی تاگالۆگ، و لەوێ بە تایبەتی لە چیا و دارستانی چڕدا.
دۆخی سەرچاوەکان
بە باشی تۆمارکراوە: راموس نەریتی زارگۆیی کۆکردووەتەوە؛ سەرەڕای ئەوە، بونەوەرەکە بەشداریی بەهێزی هەیە لە کولتووری پۆپی هاوچەرخدا.
ناو و شێوازەکان
تاگالۆگی: tikbalang. ناوەکە ڕەگی لە ئانیمیزمی ناوخۆیی هەیە، تێکەڵ بە کاریگەرییەکانی هیندی-مالایی؛ بەڵام پەیوەندییەکە بە نمونەی سەر-ئەسپی هیندی شیکردنەوەیەکە، نەک ڕەچەڵەکێکی دڵنیا.
دیمەن و ڕەفتار
دیمەن
تیکبالانگ نزیکەی دوو تا کەمتر لە سێ مەتر بەرزییە، بە سەری ئەسپ، سمی ئەسپ و ئەندامی زۆر درێژ؛ چۆکی هەندێک جار بۆ پشتەوە دەچەمێتەوە، و گۆڕانی شێوەی هەیە. سەری ئەسپ و ئەندامی درێژ نیشانەیەکن بۆ نامۆیی و مەترسیداری دارستان.
کاریگەری
تیکبالانگ نموونەی کلاسیکی وێڵکەرەوەیە: گەڕۆکان ئاراستە لەدەست دەدەن و کاژمێران بە بازنە دەسووڕێنەوە، لە کاتێکدا کە ئەو فیشکە لێدەدات یان دەنگی ناسراو لێدەکات. ئەو سەرەتاییانە کوژندە نییە، بەڵکو وێڵکەرەوە و تاقیکارییە؛ وێڵبوون بریتییە لە بابەتی سەرەکیی.
پرۆفایل: تیکبالانگ
گرنگترین لایەنەکانی وێڵکەرەوەکە بە کورتی.
ڕۆحی سنووری و وێڵکردنی بیرباوی ئانیمیستی فیلیپین، لە چیا و دارستانی چڕدا نیشتەجێیە.
گەڕۆک و ڕێبواران لە دارستان و چیا، کە لە ڕێگا لادەدەن تاوەکو ئاراستە لەدەست بدەن.
بەرز بە سەری ئەسپ، سم و ئەندامی زۆر درێژ، چۆکی هەندێک جار بۆ پشتەوە چەمیو؛ سەرەڕای ئەوە گۆڕانی شێوەی هەیە.
پارێزەری دارستان و تاقیکارکەر: گەڕۆکان بە بازنە دەسووڕێنێتەوە، بە فیشکە و دەنگ هەڵدەخەڵەتێنێت، و ڕێزلێنان و هێمنی مرۆڤ تاقی دەکاتەوە.
کراسی بەرگژیک لەبەرکردن، وتەی tabi tabi po، هێمن مانەوە و نەبیرکردنەوەی ماڵ؛ لە چیرۆکەکاندا تاریکی مۆرکی زێڕین لە مۆری بونەوەرەکە دەتوانێت بونەوەرەکە دووگیرکات.
کاپرێ (Kapre) گەڕۆکان لەسەر دارەکەی نیشتەجێی خۆیدا لادەدەیت؛ تیکبالانگ بەپێچەوانەوە دەگەڕێ و خۆی ڕێگاکان دەگۆڕێت.
ڕۆحی چیا، پارێزەری سنوور، گۆڕانی شێوە
ناوی تیکبالانگ تاگالۆگییە. ڕەگی لە ئانیمیزمی ناوخۆیی هەیە، تێکەڵ بە کاریگەرییەکانی هیندی-مالایی؛ بەڵام پەیوەندییەکە بە نمونەی سەر-ئەسپی هیندی شیکردنەوەیەکە، نەک ڕەچەڵەکێکی دڵنیا. تیکبالانگ ڕۆحی چیا و دارستانە، ڕۆحی سنووری و وێڵکردنی بیرباوی ئانیمیستی.
لەم ڕۆلەدا، ئەو گۆڕانکارییەکانی نێوان زەوی نیشتەجێبووی و چڵبڵی چاودێری دەکات: کەسێک چیا و دارستان بکەوێتە ناوی، دەکەوێتە ناو بۆشایی ئەو، و دەبێت لەبەرچاو بگرێت کە تاقیکاری چاوەڕوانی دەکات. خولانەوەی بازنەیی وێڵکراوان لێرەدا تەنیا گاڵتەجاڕی نییە، بەڵکو ئەزموونی لەدەستدانی ئاراستەیە لە دارستانی چڕدا، بۆتە شێوەیەک.
لە دارستانی چیاوە بۆ ترسناکی فیلیپینی
تیکبالانگ زۆر بەرچاوە لە ترسناکی فیلیپینی، لە کۆمیک، فیلم و تەلەفزیۆن، و یەکێکە لە ناسراوترین دیمەنەکانی کولتووری پۆپی فۆلکلۆری هاوچەرخ.
لە بواری زانستی ئایین، تیکبالانگ پارێزەری دارستان و ڕۆحی وێڵکردنە لە جۆری فێڵبازە، بە کارتیکردنی تاقیکردنەوە و سنوور. دوو ڕوونکردنەوە پێویستن: ڕەچەڵەکی شێوەی ئەسپ لە کۆمەڵگای نمونەی هیندی شیکردنەوەیەکە، نەک سەرچاوەیەکی دڵنیا. هەروەها تیکبالانگ سەرەتاییانە کوژندە نییە؛ بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ مەترسیدار دەبێت، چونکە لەدەستدانی ئاراستە لە دارستانی چیایی خۆی دەبێتە مەترسی.
کراسی بەرگژیک: پارێزگاری لە وێڵبوون
ئەوەی سەرچاوەیی جێگیرکراوە، لەبەرکردنی جامەکان بەپێچەوانەوەیە، واتە کراس بەرگژیک، بۆ شکاندنی سیحرەکە، هەروەها وتەی tabi tabi po، کە پێی مۆڵەت و ڕێگادان بە ڕێزەوە دەخوازرێت. پێویستە کەس هێمن بمێنێتەوە و بیر لە ماڵ نەکاتەوە. لە هەندێک چیرۆکدا تیکبالانگ حەتی دەتوانرێت دووگیر بکرێت و لاواز بکرێت: بە گرتنی مۆرکی زێڕینی مۆری.
بەراوردی وێڵکەرەوەکان و بونەوەرانی ئەسپشێوە
وەک بونەوەرێکی ئەسپشێوە، تیکبالانگ یادی ئیچ-ئویسگی کێلتی یان کێلپی، ئەسپی ئاوی نەریتی سکۆتلاندی دەخاتەوە بیر. لە ڕوانگەی ئەرکییەوە نزیکتر بۆ وێڵکەرەوە و پارێزەرانی دارستانی باشووری ئەمریکان دەچێ: کوروپیرا (Curupira) لە بەرازیل و چولاچاکی (Chullachaqui) لە ئامازۆنی پیرو هەمان ئەرکی ڕۆحی وێڵکردن وەک پارێزگاری دارستان جێبەجێ دەکەن. لە ناو فیلیپیندا، پێویستە لە کاپرێ (Kapre)، ئەو گەورەیە دووکەلکێشی سیگارە کە بەند بە دارەکەیەوە دەمێنێتەوە، جیا بکرێتەوە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی تیکبالانگ
چۆن دەتوانرێت لە تیکبالانگ ڕزگار بوون؟
کراس بەپێچەوانەوە لەبەرکردن، هێمن مانەوە و مۆڵەت خواستن؛ لە بەیانیدا سیحرەکە کۆتایی پێدێت.
ئایا تیکبالانگ کوژندەیە؟
زیاتر وێڵکەرەوە و تاقیکارییە نەک کوژندە؛ زیاتر لەدەستدانی ئاراستە خۆی مەترسیدار دەبێت.
شێوەی ئەسپ لەکوێوە هاتووە؟
لە ئانیمیزمی ناوخۆییەوە، بەشێک تێکەڵ بە شیکردنەوەی هیندی-مالایی کە بەڵام دڵنیا نییە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- کاپره (Kapre) – ئەو گیانەوەری دار و بەرزی هەمان ڕاوایەتییە
- کوروپیرا (Curupira) – سەرلێشێواوکەری بەرازیلی کە پێیەکانی بەرەو پاشەوە خواردوونەتەوە
- چوولاچاکی (Chullachaqui) – ڕۆحی سەرلێشێواوکردن لە ئامازۆنی پیرو
- تیلیسم، خوێ، ئاوی پیرۆز – ئامرازە پارێزەرەکانی ڕابردوو
- کۆمپاسی پاراستن – کۆبینینی گشتی ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی بنەڕەتی تری زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
تیکبالانگ وەک بوونەوەرێکی سەرکاسپی ئەسپ بێهاوتایە، وەک سەرلێشێواوکەرێک لە سەرتاسەری فیلیپین ترسناکە: هەموو کەسێک تاقی دەکاتەوە کە دەچووە چیا و دار، ئەوەی ئارام بمێنێتەوە و کراسەکەی بگۆڕێتەوە، ڕێگای گەڕانەوە دەدۆزێتەوە.
