لو (بە تیبەتی klu) یەکێکە لە گرنگترین پۆلەکانی بوونەوەرانی ڕۆحی لە بیرباوەڕی تیبەتیدا. ئەوانە ڕۆحی ئاو و زەوین، پارێزەری کانی، دەریاچە، ڕووبار، زۆنگ و هەندێک زەوی دیاریکراو.
لە دووڕوویی خۆیاندا، لو لەنێوان مەترسی و بەرەکەتدا وەستاون: ئەوەی ڕێزی لو بگرێت، دەوڵەمەندی، تەندروستی و بەرهەمداری بەدەست دەهێنێت؛ ئەوەی شوێنی ئەوان تێکبدەیت، بە پیس کردن، هەڵکۆڵینی نادرووست، بڕینی دارە پیرۆزەکان، نەخۆشی و بەداخت بۆ خۆی ڕادەکێشێت.
لو لە ڕووی وێنەسازی و مێژووی ئایینییەوە پەیوەندییەکی نزیکی هەیە لەگەڵ nāgaی هیندی. لە پرۆسەی زاڵبووندنی بودایی بەسەر لو لەلایەن پادماسامبهاڤاوە، زۆربەی لو بوون بە دارماپالا (ڕۆحی پارێزەر)؛ هەندێکی تریان وەک هێزی خۆجێیی، هەندێک جار مەترسیدار، چالاک ماوەتەوە.
لوی تیبەت ڕاستەوخۆ لە نەریتی ناگای هیندییەوە وەرگیراوە، بەڵام لە چوارچێوەیەکی تایبەتدا بۆماڵکراوەتەوە. لەکاتێکدا ناگای هیندی مارێکی پاشایانەیە بە هێزی سیحرانی، کە لە پەرستگای ژیر زەویدا دەژیت، لو لە تیبەت زیاتر خودایەکی ئاوە یان پاشایەکی ئاوە بە سیفەتێکی زیاتر شاراوانە.
ئەم گۆڕانکارییە پیشاندەدەت چۆن چەمکی ئایینی لەلایەن کەشوهەوا و جوگرافیاوە بۆماڵ دەکرێتەوە: ناگای هیندی، کە خانیشینی کولتوورێکی گەرم و باران زۆرە، دەبێتە لو، کە لە ڕووبارە بەفراوییەکانی بەرزاییەکانی تیبەتدا دەژیت.
سیفەتەکانی مانەوە بریتین لە خانیشینی ئاو، کۆنترۆڵی سامان و مەیلی تووڕەیی لە کاتی پێشێلکردندا. سیفەتەکانی نوێ بریتین لە پەیوەندی بە سازگا، پەیدابوونی هەور و سەرنجی زیاتر بۆ بەرهەمداری کانی بەردینەکان.
جۆر: ڕۆحی ئاو و زەوی
سەرچاوە: بۆنی پێشبودایی؛ نەریتی ناگای هیندی
دەق: خولی پادماسامبهاڤا، کانگیور/تینگیور، پەرتووکی ڕێوڕەسمی خۆجێیی
کاریگەری: نەخۆشی چەرم، نەخۆشی گەڵگا، بەرزبوونەوەی ئاو، تێکچووی ئاو لە کاتی پێشێلکردندا
پارێزراوی: تۆرمای لو، قوربانی (شیر، زەعفەران، هەنگوین)، دووربوون لە شوێنی لو لە کاتی نادرووستدا
لو یەکێکن لە کۆنترین چینەکانی دیندارییی تیبەتی. دەقەکانی بۆنی پێشبودایی ئەوانە وەک یەکێک لە سێ جۆری سەرەکی بوونەوەران (لەگەڵ لها و بتسان) وا دەناسێنن.
لەگەڵ هاتنی بودایی لە سەدەی 7ی زایینی، بۆچوونی لوی تیبەتی تێکەڵ دەبێت بە نەریتی ناگای هیندی: ناگاکان دەبنە بەشێک لە پانتیۆنی بودایی (وەک موچیلیندا، کە بوداکەی مەراقەکێش لە باران دەپارێزێت)، و لوی تیبەتی سیفەتی وێنەسازی ناگا وەردەگرن.
پادماسامبهاڤا (سەدەی 8) لە ڕوایەتەکاندا بە زاڵبووندن بەسەر چەندین لودا ناسراوە. هەندێک لو بوون بە ڕۆحی پارێزەری چەندین گومپا (پەرستگای بودایی).
لو لە هەموو ناوچەی کولتووری تیبەتدا بوونی هەیە، بەتایبەت لە دەریاچە، ڕووبار و کانیدا. لوی دەریاچەی ماناساروڤار، ناموتسۆ، یامدرۆک و چەندین دەریاچەی بچووکی چیایی بەناوبانگن. هەر ناوچە و گوندێک شوێنی تایبەتی خۆی بۆ لو دەناسێت.
شوێنی نموونەیی: کانی و بیر، دەریاچە، کەناری ڕووبار، مێرگی شێداری، هەندێک دار (زۆرجار دارژلی)، بنی تاشەبەردی گەورە، کونی زەوی.
سەرچاوە سەرەکییەکان: خولی پادماسامبهاڤا؛ کانگیور/تینگیور لەگەڵ سوترای ناگا و دەقی پەیوەندیدار؛ پەرتووکی ڕێوڕەسمی خۆجێیی چەندین گومپا؛ کۆمەلگای بۆن. کارە ستاندارد مۆدێرنەکان: de Nebesky-Wojkowitz (1956); Samuel (1993); Karmay, Samten G. (1998) The Arrow and the Spindle.
لێکۆلینەوەی مەیدانی سەدەی 20 و 21 زۆر وردەکاری ڕێوڕەسمی تۆمار کردووە، لەوانە لە لاداخ، بووتان، سیکیم و ناوچەی ئامدۆ.
بە تیبەتی klu، لە زاراوەکانی جۆراوجۆردا وەک لو یان لۆ دەخوێنرێتەوە. لەگەڵ چەمکی سانسکریتی هیندی nāga یەکسانە.
دیمەن. لە وێنەکاندا وەکوو ناگای هیندی نیشان دراوە: لەشی سەرووی مرۆیی لەگەڵ لەشی درێژی مار کە تاجی لەسەرە؛ بە ڕەنگی سپی، شین، سەوز یا سوور، بەپێی پۆل. «نۆ پاشای لو» (klu rgyal dgu) کۆمەڵێکی وێنۆچکەیی پێک دەهێنن.
ڕەوشت. لو زۆر هەستیارن بەرامبەر پیسبوون: ئاوی پیسکراو، بڕینەوەی دار بەبێ سەرنج، سووتاندن لە خاکی لو، کاری بنیاتنان بەبێ ئەنجامدانی ڕیتوالی پێشوەخت، تەنانەت جل شواردن لە دەریاچەی پیرۆز دەکرێ بۆتە هۆی سزادانی لو.
نەخۆشییەکان. نەخۆشییە باوەکانی لو بریتین لە نەخۆشی چەرم، شێرپەنجەی چەرم (لپرا)، وشکبوون یان ئاوبوونی جەستە، کێشەی گورچیلە، نەخۆشییەکانی چەرمی درێژخایەن لە منداڵان، هەندێک شێواز لە تیرومژی مێشک.
پەیوەندی لەگەڵ لو دەبووە هۆی جۆرێکی تایبەت لە نەخۆشییەکان، کە بە شێوەی ئێستا زۆرجار پەیوەستیان دەکرێت بە تووشبووندارییەکان یان کێشەی سیستەمی مێشک. لە تێگەیشتنی نەریتی، نەخۆشی لو ئەنجامی برینداریی ئاوە: ڕیتوالی نەپاک لە ڕووبارەکان، پیسکردنی ئاوی خواردنەوە، پیسبوونی ڕووبار یان کارە سێکسیانە لە شوێنی ئاو.
نیشانەکان زۆرجار پەیوەستن بە شێدار: پفکردن، سکچوون، دەرچوونی مووکۆس، نەخۆشی گوت. ڕیتوالەکانی هێمنکردنی لو بریتین لە قوربانیی ئاو (chu-mchod)، فڕێدانی قوربانیی بۆ ناو ئاو، وتەی بەرەکەت و هەندێک جار دووبارگرتنی درێژخایەنی مێدیتەیشن لە کانی یان دەریاچەی پیرۆز. زۆرجار پێویستە لاماییەکی شارەزا یان شامانی خۆجێیی خاوەن شارەزایی لو بەکار بهێنرێت.
گرنگترین لایەنەکانی لو بە کۆتاییەک.
چینێکی پێش-بودایی لە بۆن، پەیوەندیدار بە ناگای هیندی؛ لەلایەن پادماسامبهاڤاوە بەشێکی بووە بە بودایزم.
جوتیاران، بیرکێشان، ڕاوچییانی ماسی، شوانەکان، هەموو کەسانێک کە خاک بەکار دەهێنن یان لە ئاوەکان کار دەکەن؛ منداڵانێک کە بەبێ سەرنج لە کانیدا یاری دەکەن.
لەشی سەرووی مرۆیی لەگەڵ لەشی مار، چەندین ڕەنگ بەپێی پۆل؛ لە پەیوەندیدا زۆرجار نادیارن، لە شێوەی مار یان لە کاتی ڕیتوالدا خۆیان دەرخۆن.
نەخۆشی چەرم، شێرپەنجەی چەرم، پفکردن، نەخۆشی گورچیلە، ونبوونی بیر، ساڵی خراپی دروێنە، نەخۆشی گشتگیر لە ماڵات؛ ئەگەری باش: باران لە کاتی گونجاو، بەروبووم، خۆشگوزەرانی.
قوربانیی لو-تۆرما لە ئارد، شیر، هەنگوین و زەعفەران؛ خوێندنەوەی کلو-بوم؛ چاکسازی بە ڕیتوالی پاکژکردنەوە و چاندنی دار؛ خۆپاڕاستن لە کارە زیانبەخشەکان لە شوێنەکانی لو.
ناگای هیندی؛ ئەژدیهای چینی (lóng)؛ ryūی ژاپۆنی؛ مۆتیفی Mul-gwishinی کۆرەیی سەبارەت بە کوژراوانی ئاو.
لو-تۆرما. ڕیتوالی سەرەکی بۆ ئاشتبونەوە لەگەڵ لو: پەیکەرچکی بچووک لە ئاردی جۆ برژاو (tsampa)، تێکەڵکراو بە شیر، هەنگوین و زەعفەران، لە کاسەدا لەلای ئاوی پیرۆز یان کانیدا دادەنرێن.
کلو-بوم. «سەد هەزار بانگهێشتی لو» کۆمەڵێک دەقی ڕیتوالی بودایی تیبەتیانە کە بۆ هێمنکردنی ڕۆحی ئاو و زەوی دەخوێنرێتەوە.
ڕیتوالی پاکژکردنەوە لە کاری بنیاتنان. پێش هەر بنیاتنانی خانوو، بیر، هەڵکۆڵینی ڕێگا یان بڕینی دار، خاکەکە لەلایەن لامایێکەوە بەرەکەتدار دەکرێت؛ قوربانی بۆ سا-داگ و لو دەکرێت بۆ خۆپاڕاستن لە کێشە.
خۆپاڕاستنی ڕۆژانە. مە شیو نەکردن لە ئاوی پیرۆز، جل نەشواردن لە هەندێک دەریاچە، خۆپاڕاستن لە هەندێک دار، یاساکانی بنەڕەتی ڕێزلێنان لە مامەڵە لەگەڵ ئەم بوونەوەرانە.
هیندستان/هیندویزم. ناگا ڕەگی راستەقینەی مێژووی ئایینین؛ لە مهاباراتا، پورانا و لە ئەدەبیاتی بودایی دەرکەون.
بودایزم. ناگا وەکوو بیستنەوانی بودا و پاسەوانی دەقی پیرۆز لە سەر هەموو ناوچەی بودایی بوونیان هەیە؛ نەریتی لو لە تیبەت ئەم میراتە وەردەگرێت و دەیگۆڕێت.
چین. ئەژدیهای چینی (lóng) بە شێوەی کارگێری لەگەڵ لو دەگرێتەوە، دەسەلاتداریی ئاو، هێنانی باران، پایەی ئیمپراتۆری.
ژاپۆن. ئەژدیهای ryū و kappa هەندێک تایبەتمەندی دەسەلاتداریی ئاو و مەترسیی ئاو بەشداری تێدا دەکەن.
ناوچە جیاجیاکانی تیبەت نەریتی جیاوازی خۆیانی لو گەشەپێداوە. لوی ناوچەی براهماپووترا (باشووری تیبەت) جیاوازن لە لوی ناوچەی ئیندوس (ڕۆژاوای تیبەت). هەندێک لو وەکوو سپی و خواستخواز باس دەکرێن، هەندێکی تر وەکوو ڕەش و مەترسیدار.
لە هەندێک نەریتی خۆجێیی، لو سەرەتا نییە خواوەندی ئاو، بەڵکوو شاژنی خاکن کە لەژێر چیاکاندا دەژین و کۆگای ئاو کۆنترۆڵ دەکەن. جوتیاران و شوانەکان قوربانیی لو پێشکەش دەکەن بۆ دڵنیابوون لە باران و ڕۆیشتنی کانی. لە تیبەتی نوێ، پەرستنی لو پەیوەست دەکرێت بە هۆشیاری ژینگەیی: پاراستنی لو وەکوو هاوواتای پاراستنی سەرچاوەکانی ئاو دەخوێنرێتەوە.
kluی تیبەتی (بە دەنگی لو) نموونەیەکن بۆ ئەوەی چۆن باوەڕە پێش-بوداییەکان و بوداییەکان لە تیبەت لەسەر یەکتر ڕوویان داوە.
لەگەڵ وەرگرتنی بوداییەت لە هیندستانەوە لە سەدەی 7مینەوە، nāgaی هیندی، ڕۆحە ئاوییە شێوە ماردا-وارەکانی میتۆلۆژیاnāga وشەی خۆماڵی kluیان هەڵبژارد.
بەم شێوەیە دوو نەریت تێکەڵ بوون: بۆچوونی هیندی کە nāga بە پارێزەری ئاوەکان، گەنجینەکان و فێرکردنەکان دەزانێت، و پۆلێکی تیبەتی کە بەڕاشکاوی پێشتر بووە لە ڕۆحەکانی زەوی و ئاو.
توێژینەوەکان، بە تایبەتی ڕنه دی نێبێسکی-ووٚیکۆویتز لە کتێبی Oracles and Demons of Tibet، klu دەخەنە ناو مۆدێلی سێبەشییەی شوێن-ی تیبەتی: ئەوان لە قوواڵیی نیشتەجێن، واتە سەرچاوەکان، دەریاچەکان، ڕووبارەکان، بیرەکان و ناوەوەی زەوی، لە کاتێکدا gnyan ڕووکار و btsan بەرزایی دادەگرن.
klu وەک دەوڵەمەند، پارێزەری کانزاکان و سامانە ژێرزەوینەکان دەبینرێن، هاوکات هەستیارن بەرامبەر گڵاوکردنی بوارەکانیان.
ئەوەی سەرچاوەیەک گڵاو بکات، ڕووبارێک بە خۆڵ و خاشاک قورس بکات، لە شوێنی هەستیار زەوی هەڵکۆڵێت یان درەخت لە کەناری شوێنی ئاو ببڕێتەوە، بەپێی بیرۆکەی نەریتی مەترسی تووڕەیی klu ی لەسەرە. نەخۆشییەکانی پەیوەست بەوان زۆربەی جار پێستیان دەگرێتەوە: دەرچوونی پێست، دیاردەی شێوەی نەخۆشی گەڕی، بەرزبوونەوە.
لێرەشدا شێوازی گشتی ڕۆحە تیبەتییە شوێنبەندەکان دەردەکەوێت، کە پەیوەندییان لەگەڵ مرۆڤ لەڕێگەی پاکی، ڕێزگرتن و دووربوونەوە لە هێرش ڕێکخراوە.
مامەڵەی نەریتی لەگەڵ klu بەدەوری چەمکی پاکی دەخولێتەوە. لەبەر ئەوەی وا دەزانرا هەستیارن بەرامبەر گڵاوی، دوورگرتنی نیشتەجێبوونەکانیان لە پیسبوون وریایییەکی ڕۆژانە بوو.
هەندێک کردار، وەک شوشتنی شتی گڵاو لە سەرچاوەیەکدا یان سووتاندنی پارچەکانی پیس لە نزیک ئاوێکەوە، بە مەترسیدار دەژمێردران، چونکە دەیانتوانی kluیان بێزار بکات. نەخۆشی ئینجا وەک وەڵامی ئەوان لێک دەدرایەوە.
ئەگەر مرۆڤێک نەخۆش بووایە و نیشانەکانی، بەتایبەت نەخۆشی پێست، وەک سزای klu لێک بدرایەوە، ئایینێکی تایبەتی ئاشتەوایی بەکار دەهات.
لەم ئایینانە دان بوو بۆ ئایینی پاکردنەوە و پێشکەشکردنی قوربانی زۆر پاک، زۆرجار سپی یان شیراوی، هەروەها بنیادنان یان نوێکردنەوەی نزرگەی بچووک، lu khang یان lu bum، کە تیایاندا klu پەرستراو.
klu bum، دەفرێکی پڕ لە ماددەی پاک، دەتوانرا وەک نیشتەجێی هەمیشەیی و شوێنی قوربانی خزمەت بکات. ئەم پراکتیزەیە، وەک ئاسایی تیبەت، توخمی پێش-بودایی، بودایی و بۆنیان تێکەڵ کرد.
سرووشتی دووانەی klu شایانی سەرنجە. ئەوان مەترسیدارن، بەڵام هەروەها سەرچاوەی سامان، بەرهەمدارییان و خۆشگوزەرانین. نیشتەجێیەکی klu کە باش لەگەڵ مامەڵە بکرێت، دەتوانێت بۆ خێزانێک یان شوێنێک بەرەکەت بهێنێت.
لە چینی بودایی نەریتەکەدا، klu هەروەها وەک پارێزەری فێرکردنە شاراوەکان دەردەکەون، موتیفێک کە ڕاستەوخۆ لە میراتی nāgaی هیندی دێت، کە تیایدا nāga دەقەکان دەپارێزن هەتا جیهان بۆیان ئامادە بێت.
klu بەمە نەک تەنها بوونەوەرێکی زیانبەخشی سادەن، بەڵکو هێزێکی دوانگاون، کە پەیوەندییەکی ڕێکخراو و دیاریکراو بە پاکی و ڕێزەوە پێویست بوو لەگەڵیدا هەڵسووکەوت بکرێت.
پراکتیزەی پارێزگاریی باسکراو لێرە شیکردنەوەیەکی زانستیانەی نەریتە مێژووییەکانە. iWell Guard بەم هێڵە مێژوویی کولتوورییەوە پەیوەندی دەکات کە پەیوەستە بە بەرگری بەردەوامی هەڵگیراو، و شێوازێکی هاوچەرخی ئەوە پێشکەش دەکات. زیاتر دەربارەی iWell Guard →
بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ کاریگەرییەکەی، نەریت لە کولتوورەکانی جۆراوجۆر ئەم پارێزەرانە دەناسێنێت:
لە پشکنەری پاراستندا بەراوردی بکە ←پارێزەری پێشنیارکراو
سادەترین پارێزەری ئەم کۆکراوەیە: 41 چین لە زێڕی ڕاستەقینەی 999، پلاتینیوم، زیو و سیلیکون، دروستکراو لە ڕوهلا/تورینگیا. پێویست بە چالاککردن نییە، بە هیچ کەسێک نەبەستراوەتەوە و لە بازنەیەکی نزیکەی 50 مەتردا کاریگەری هەیە، تەنانەت بەبێ لەبەرکردنیش.
بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

White Lady, ژنی سپی لە داهاتووی نەریتی ئەورووپایی. سەرچاوە، دەرکەوتنی لە قەڵاکان، لێکدانەوەکەی وە...

کاسهرماندل: روحی چیایی تیرۆلی که له پایزدا خانووچکهی بهجێماوی شیرگرتنهوه نیشتهجێ دهبێت. سه...

ستالو ئەو دەوی مرۆڤخۆرییە کە لە نەریتی سامیدا هەیە. دەستەبەندییەکی زانستی ئایینناسانە بۆ چیرۆکەکا...

سەتیرەکان: روحی کێوی سرووشت لە کۆمەڵی دیۆنیسۆسدا. حوکمی هەسیۆد، شانۆی سەتیر، وێنەی گۆزەکان و نەری...

Tritopatores، ڕۆحی باپیران و بایی ئاسینا. سەرچاوە، ڕێوڕەسمی هاوسەرگیری و ئارەزووی منداڵبوون و پێد...

خودای هونەری نووسین، نووسەری چارەنووس، پەرستگاکەی لە بورسیپا و زانستی نهێنی وشە لە میزۆپۆتامیا.