ستالو - دەوی مرۆڤخۆر و دژبەری ترکستەری نەریتی سامی
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ستالو (Stallo)، کە بە شێوازە جۆراوجۆرەکانی زاراوەکانیشدا وەکو ستالۆ (Staaloe) یان ستالۆه (Staaloh) ناسراوە، دەوی مرۆڤخۆری نەریتی چیرۆکگێڕانی سامییە. ئەو وەکو دژبەر لە زۆربەی چیرۆکەکاندا دەردەکەوێت، کە تێیاندا کەسایەتییە سامییەکان بە فێڵ و شارەزایی سەری دەخۆنە. لە ڕوانگەی ئایینناسیدا، ئەو بەشێکە لە پۆلی فراوانی دەوانە دژبەرەکان لە میتۆلۆژیای باکووری ئەورووپا.
ستالو وەکو دژبەری دەوانە لە چیرۆکەکانی کۆمەڵگا سامییەکاندا دادەنرێت، بیانییەکی مرۆڤخۆر.
کارتی ناسنامە: ستالو
ستالو: گرنگترین ڕوخسارەکان بە یەک نەزەر. خانەکانی خوارەوە سەرچاوە، کاریگەری، شێوەی دەرکەوتن، ئەرک، پاراستن و لاسایییەکان کۆدەکاتەوە.
ستالو، بە شێوەی دیکە ستاڵۆ یان ستاڵۆه، بوونەوەرێکی گێڕانەوەییە لە نەریتی چیرۆکی سامیدا، بڵاوە لە باکووری سوید تا نەرویج و فینلاند و ڕووسیا. ناوەکە لە ڕووی ریشەناسییەوە ڕوون نییە: گریمانەیەک بە وشەی نۆردیکی کۆنی stallari دەیبەستێتەوە، گریمانەیەکی دیکە بە ڕەگێکی سامی بۆ غول یان گەورە.
ستالو لە بیابان دەژی، مرۆڤ دەخاتە مەترسییەوە و بەتایبەت چاوەڕێی منداڵان و گەشتیارانی تاکەکەس دەکات. بە مرۆڤخۆر و برسی و توندوتیژ دادەنرێت. چیرۆکەکان هەروەها بۆ ئاگادارکردنەوەی منداڵان لە مەترسییەکانی بیابان بەکار دەهاتن.
ستالو غولێکی گەورە و بەهێز و لەگەڵ ئەوەشدا گەمژە و دڕندەیە. زۆرجار کەلوپەلی ئاسنی لەگەڵە، لە کاتێکدا سامییەکان بە نەریت دار و ئێسک و قۆچیان بەکار دەهێنا. لە هەندێک چیرۆکدا سەگێک و سامانی زیو دەبێت.
لە چیرۆکەکاندا ستالو دژبەرە و سامییەکان بە فێڵ دەیشکێنن. پێگەی ئەو لە نێوان ئایین و فۆلکلۆردا جێی مشتومڕە، هەندێک توێژەر وەک ڕوخساری دەستپێکردنی شامانیزمی سامی دەیخوێننەوە.
بەرگری لە چیرۆکەکاندا بە فێڵ سەردەکەوێت. منداڵێک یان ژنێکی زیرەک وای لێ دەکات خۆی برین بکات، بکەوێتە چاڵێک، یان پەلاماری کەسوکاری خۆی بدات. ڕاوچییەک دەیخاتە ناو کونی بەردێکەوە.
هاوشێوەکان بریتین لە یۆتونی نۆردیکی کۆن، غولەکانی فینلاند (jätit)، غولە ڕووسییەکان بە ناوی volot و چیرۆکەکانی غولی ئینویت. بەپێچەوانەی یۆتونەکان، ستالو نەسەبنامەی ئەفسانەیی تایبەتی خۆی نییە، خودای تایبەتی خۆی نییە و تیۆلۆژیای تایبەتی خۆی نییە.
پۆلێنکردن و پرۆفایلی کوتا
ستالو بەشێکە لە چینی چیرۆکگێڕانی نەریتی سامی، کە کەمتر بۆ ئایینناسی ی ڕاستەقینەیە و زیاتر بۆ نەریتی میتۆلۆژی-چیرۆکگێڕانی هەڵدەبژێردرێت. بەپێچەوانەی بەئیڤی (Beaivi)، ڕاهکا (Ráhka) یان ئاکاکان، ستالو کەسایەتییەکی کوڵتی نییە، بەڵکوو بوونەوەرێکی چیرۆکییە کە لە زۆربەی چیرۆکەکاندا دەردەکەوێت.
چیرۆکەکانی ستالو لە ناوچەکانی زمانی سامیدا بڵاون، لە باکووری سویدەوە تا نەرویج و فینلاند و ڕووسیا. ئەوان زیاتر ستالو وەکو دەوێکی گەمژە و دڕندە پیشان دەدەن کە بە فێڵی سامیی زیرەکتر دەشکێت. ئەم دیاردەی ترکستەر-دژ-پاڵەوان لە ڕوانگەی دیاردەناسی ئایین دیاردەیەکی سەربەخۆیە.
لە ڕوانگەی ئایینناسیدا، شوێنی ورد ستالو لە نێوان ئایین و فۆلکلۆر دا مشتومڕی تیایە. هەندێک تویژەر (پینتیکاینن) پێیانوایە ئەو دژبەرێکی مێژووی گۆڕاوە، هەندێکی تر (ڕایدڤینگ) ئەو تەنها کەسایەتییەکی چیرۆکییان بۆ دادەنێن، هەندێکی تریش ئاماژە بە فرمانی شامانانەی وەکو کەسایەتییەکی ئامادەکاری دەدەن.
هەروەها کەسایەتی چیرۆکی دەوانەی ستالو لە توێژینەوەی نوێدا بە شێوازی فراوانتر لێکۆڵینەوەی لێکراوە، کە وردەکاری ئیتنۆگرافی، پشکنینی زمانناسانەی نەرێتگواستنەوە و دەستەبەندی بەراوردکارانە پێکەوە دەبەستێتەوە. زانایانی سامی ئێستا خۆیان بەشێکن لەم توێژینەوەیە و لێکدانەوەی کۆنی ڕۆژاواییان بۆ ستالو ڕاست دەکەنەوە، کە هەندێکجار بۆچوونی کۆلۆنیالیستیشی تێدابوو.
لە بەراوردکارییەکی زانستی فراوانتردا، ستالو کە لە باکووری سویدەوە تا نەرویج و فینلاند و ڕووسیا چیرۆکی دەکرێت، دەخرێتە ناو نەخشەیەکی توپۆگرافیای ئایینی-چیرۆکییانەی هەراسانی. ئەوەی کە پێکهاتەی بنەڕەتی ئەم چیرۆکانە بەسەر هەزاران کیلۆمەتردا جێگیر دەمێنێتەوە، یەکێکە لە دۆزینەوە سەرنجڕاکێشترین ئەنجامەکانی ئەم بوارە و هەتا ئێستاش لە توێژینەوەدا بەرچاو دەگیرێت.
ناو و ڕەچەڵەکی وشە
ناوی ستالو لە ڕووی ڕەگەزناسیدا بە تەواوی ڕوون نییە. یەک گریمانە ئەو دەبەستێتەوە بە وشەی نۆردی کۆنی ستالاری (stallari)، کە سەرەتا واتای سەرۆکی ئەستەبل یان مارشاڵ بووە و لە ئەدەبیاتی ساگای نۆردی کۆندا کارێکی ڕێزدارانە بووە.
گریمانەیەکی تریش ئاماژە بە ڕەگی جیاواز و تایبەتی سامی دەدەت کە واتای دەو یان گەورە هەڵدەگرێت. ئەم پرسیارە لە ڕووی میتۆدی گرنگە، چونکە بەستنی ڕەگەزناسی لەگەڵ چەمکی نۆردی کۆن نیشانەی چینێکی مێژوویی-کوڵتووری پەیوەندییان دەبووایە.
شێوازە زاراوەییەکان بریتین لە ستالۆ (Staaloe) لە سامیی باشوور، ستالۆه (Staaloh) لە سامیی ئۆمە، و ستالو (Stállo) لە بەکاردانی زمانی سامیی لولە. ئەم فرەیی شێوازانە لەگەڵ جیاوازی گشتی زاراوەیی زمانی سامی دەگونجێت و بڵاوبوونەوەی فراوانی ئەم کەسایەتییە پشتڕاست دەکاتەوە.
سەرباری ئەوە، لە ڕووی زانستی کۆمەڵایەتی ئایین دەکرێت پرسیار بکرێت کە چیرۆکەکانی ستالو چ فرمانێکیان لە ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگای نەریتی سامیدا هەبووە، بۆ نموونە وەکو وانەیەک لەسەر فێڵ، مەترسی و یەکبووی کۆمەڵ.
لێرەشدا بۆچوونی ئایینی و کردەوەی کۆمەڵایەتی لە یەکتر جیا نەبوون، بەڵکوو بە تەواوی پێکەوە بەستراو بوون. ئەم تەنیوازییە بواری تایبەتی خۆی هەیە لە بواری زانستی ئانتروپۆلۆژیای ئایین، کە بەتایبەتی هاکان ڕایدڤینگ بە شێوازی سیستماتیک لێکۆڵینەوەی لێکردووە.
ئاستێکی تریش پەیوەستە بە بایەخی ئێستای ستالو بۆ سیاسەتی ناسنامەیی سامی. لە چوارچێوەی خۆحکومڕانی سامی و ناسینی یاسای نێودەوڵەتی مافی خۆجێییان، کەسایەتییە چیرۆکییەکانی نەریتیش دیمەنی نوێیان وەردەگرن. پەیوەندی نێوان توێژینەوەی ئایین و خۆپاڕاستنی سیاسی بواری کاری تایبەتی خۆی پێکدەهێنێت، کە لە ساڵانی دواییدا زیاتر پێی هەڵسوکەوت دەکرێت.
پێناسە و سیفەت
ستالو لە چیرۆکەکاندا زیاتر وەکو دەوێکی گەورە، بەهێز، بەڵام گەمژە و دڕندە باس دەکرێت. زۆرجار ئامادەکاری ئاسنیی پێیدایە، کە جیاوازی لەگەڵ سامییەکاندا دروست دەکات، ئەوانەی بە نەریتی دار و ئێسک و شان بەکاردەهێنن. ئەم نامتراوازیی مادییانە لە ڕووی زانستییەوە زانیاریدەرە.
لە ڕووی کاراکتەرەوە ستالو تامۆز، توندوتیژ، بەڵام بەسانایی دەخۆنرێتەوە. لە چیرۆکەکاندا سامییەکان زیاتر بە فێڵ سەری دەخۆنن، بۆ نموونە بە ڕاکێشانی ناو تەڵە، سەرخۆشکردنی یان فریوداندنی بە ئاڵێگۆری. ئەم دیاردەی فێڵ-ترکستەرییە لە ڕووی دیاردەناسی چیرۆکییەوە نموونەیی و باوە.
لە ڕووی وێنۆچکەیی، ستالو لە کوڵتووری نەریتیدا وێنا نەکراوە. لە هونەر و ئەدەبیاتی هاوچەرخی سامیدا زیاتر دەردەکەوێت، زۆرجار وەکو کەسایەتییەکی ڕەخنەیی-گاڵتەجاڕ، هەندێکجاریش وەکو ئاڵێگۆرییەک بۆ هەڕەشەی کولۆنیالیزم. ئەم خۆگرتنە هاوچەرخییە لە ڕووی دیاردەناسی ئایینیشدا دیاردەیەکی سەربەخۆیە.
چیرۆکەکانی ستالو و پێکهاتەیان
چیرۆکی نموونەیی ستالۆ لاسایی داڕشتەیەکی چیرۆکی جێگیر دەکات: سامییەک تووشی ستالۆ دێت، دەکەوێتە مەترسییەوە، چارەسەرێکی فێڵبازانە دەدۆزێتەوە، ستالۆ تێکدەشکێنێت و بە دەستکەوت دەگەڕێتەوە. ئەم پێکهاتەیە لە چیرۆکەکانی فێڵبازی زۆر کولتوردا وەک یەکن.
چیرۆکە کۆنکرێتەکان لە وردەکاریدا جیاوازن. لە چیرۆکێکی ناودار، ڕاوچیێکی سامی بە پێشنیاری هاوبەشی خواردن ستالۆ هەڵدەخەڵەتێنێت، دەیبردەتە ناو کەلێنێکی بەرد و لەوێ دەیکوژێت.
لە چیرۆکێکی تر، دوو برا ستالۆ دەبردنە ناو کۆخێک، کە تیایدا داردەستێکی ئاسنی گرم دەکەن و لە گەرووی دەکوتن. ئەم چارەسەرە توندوتیژانەیانە لە ڕووی دەرکەوتنی چیرۆکەوە نموونەیین.
لە ڕووی زانستییەوە، ئەدەبیاتی چیرۆکی ستالۆ لە کۆمەڵە چیرۆکە گەورەکانی سامییدا، بۆ نموونە لەلایەن یاست کنود کویگستاد و کۆنراد نیێلسن، بە فراوانی تۆمار کراوە. ئەم کۆمەڵانە لقێکی تایبەت لە توێژینەوەدان و لە ڕووی ئایین-هۆزناسییەوە بەنرخن.
لێکدانەوەی مێژوویی
گریمانەیەکی بەرچاوی توێژینەوەی کۆن ستالۆ وەک یادگارییەکی گۆڕدراوی داگیرکارانی نا-سامی، بۆ نموونە هێرشی وایکینگی سکاندیناوی یان داگیرکارانی ڕووسی، لێک دەداتەوە. ئەم گریمانەیە ئەم سوودەی هەیە کە نایەکسانی ماتریاڵ (ستالۆ بە ئاسن، سامی بە دار) ڕوون دەکاتەوە.
لە ڕووی زانستییەوە ئەم گریمانەیە لۆژیکییە، بەڵام بە تەواوی ڕەزامەندکەر نییە. چیرۆکەکانی ستالۆ لە ناوچەکانیشدا هەن کە هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ داگیرکارانی بێگانەدا بۆ سەلماندنی بوونی نییە. کەواتە لێکدانەوەی تەنها مێژوویی-بۆچوونناسانە زۆر سنووردار دەبینرێت.
لێکدانەوەیەکی تر ستالۆ وەک کەسایەتییەکی دژبەری کۆسمۆلۆژیانە دەبینێت، کە لە هەموو کولتوورێکدا وەک لایەنی دژی پێویست بۆ خودی کولتووری خزمەت دەکات. ئەم لێکدانەوەی ڕەگەزناسانەیە لە ڕووی بۆچوونناسی ئایینییەوە بەرهەمهێنەرە و لەگەڵ چینی گشتی گەورە-دژبەرەکان لە زۆر ئەفسانەدا دەگونجێت.
ستالۆ و ئایینی سەرکەوتنی شامانی
چەند توێژەرێک پێشنیاری خوێندنەوەی ستالۆ وەک کەسایەتییەکی سەرکەوتن لە شامانیزمی سامیدان. داواکارانی گەنجی نۆئایدی پێویست بووە لە بەرەوڕوویی هێمایی لەگەڵ کەسایەتییەکانی لاسایی ستالۆدا بەشوونیی خۆیان بسەلمێنن. ئەم گریمانەیە کێشەدارە، بەڵام بەهای مانادانی هەیە.
ئەگەر ئەم خوێندنەوەیە ڕاست بێت، ستالۆ نەک تەنها کەسایەتییەکی چیرۆکی، بەڵکوو کەسایەتییەکی ئایینی دەبووایە. مانای بۆچوونناسیی ئایینی زۆر گرنگ دەبووایە، چونکە خەتی جێکەرەوەی نێوان فۆلکلۆر و ئایین لە نەریتی سامیدا دەگۆڕا.
لە ڕووی مێتۆدییەوە، ئەم گریمانەیە بە سەختی دەبیندرێت، چونکە پراکتیزەکردنی ئایینی ڕاستەوخۆ بەهۆی چوونی سوپای دینییەوە زۆر بەربڵاو کۆتایی هاتووە. نیشانە ناڕاستەوخۆکان لە چیرۆکەکاندا دەتوانن گریمانەکە پشتگیری بکەن، بەڵام ناتوانن بە تەواوی بسەلمێنن. ئەم ئاگاداری مێتۆدییە لە ڕووی زانستییەوە پێویستە.
ستالۆ لە بەراوردی گشتی گەورە-دژبەرەکان
ستالۆ سەر بە چینی گشتی گەورە-دژبەرەکانە لە ئەفسانەکانی باکووری ئەورووپادا. لە ڕووی پێکهاتەییەوە بەراوردکراون بە یۆتونەکانی کۆنی نۆردیک، یاتیتی فینلاندی، گەورەکانی ڤۆلۆتی ڕووسی و چیرۆکەکانی گەورەی ئینوئیت، کە تیایدا کەسایەتییە پێشووکانی ئەفسانەیی تێکدەشکێنرێن.
لە بەراورد لەگەڵ یۆتونەکانی کۆنی نۆردیکدا، ستالۆ بەشێوەیەکی زۆر سادەتر داڕێژراوە. ئەو هیچ ڕەچەڵەکنامەیەکی ئەفسانەیی تایبەت بەخۆیەوەی نییە وەک جیهانی یۆتونی ئوتگاردر، هیچ خوداوەندێکی تایبەت بەخۆی نییە، هیچ ئایینناسیی تایبەت بەخۆی نییە. ستالۆ زیاتر کەسایەتییەکی چاپکراوە لە ئاستی دژبەرێکی ئەفسانەیی تەواو گەشەکردوو.
ئەم سادەیی تەکنیکی چیرۆکییە لە ڕووی زانستییەوە ڕوونکەرەوەیە. ئەوە دەریدەخات کە نەریتی سامی گەورە-دژبەرەکان وەک ئامرازی چیرۆکی بەکاردێنێت، بەبێ ئەوەی بیانگەیەنێتە جیهانێکی ئەفسانەیی. لە ڕووی بۆچوونناسی ئایینییەوە، ئەم کارلێکییە سەربەخۆیە.
ستالۆ لە خۆوەرگرتنی هاوچەرخدا
لە کولتووری سامیی هاوچەرخدا، ستالۆ کەسایەتییەکی بەرهەمهێنەرە. نووسەرانی وەک نیلس-ئاسلاک ڤالکیاپا، هونەرمەندانی وەک بریتا مارکات-لابا و دەرهێنەرانی وەک نیلس گاوپ ستالۆیان لەبەرچاوگرتووە، زۆرجار وەک تەمسیلی مەترسیی داگیرکاری یان وەک هێمایەک بۆ خۆپاراستن دەرامبەر هێزە دەرەکییەکان.
فیلمی پاثفایندەر (ئۆفەلاش، ١٩٨٧) لەلایەن نیلس گاوپ کەسایەتییەکانی لاسایی ستالۆی بە بەرچاوی هێناوەتە ناو دیمەن و بەم شێوەیە ئەم کەسایەتییەی خستووەتە بەردەم دەستەبژاردنی نێودەوڵەتی. ئەم وەرگرتنەوەیە لە ڕووی بۆچوونناسی ئایینییەوە دیاردەیەکی سەربەخۆیە.
لە پراکتیزکردنی پەروەردەیی قوتابخانە سامییەکاندا، ستالۆ وەک کەسایەتییەکی ناسینەوە بەکاردێت. ئەرکی فێرکاری لە نموونەی سامییەکی زیرەکدایە کە بەهۆی فێڵ توندوتیژی گرژ تێکدەشکێنێت. ئەم وەرگرتنە پەروەردەییە لە ڕووی فێرکاری ئایینییەوە لقێکی سەربەخۆیە.
توێژینەوە و ڕاستەی ئێستا
توێژینەوە لەسەر ستالۆ فراوانە. یاست کنود کویگستاد لە بەرهەمی خۆیدا Lappische Märchen- und Sagenvarianten (١٩٢٥) کۆمەڵەیەکی بنچینەیی پێشکەش کردووە. یوها پنتیکاینن و هاکان ڕیدڤینگ لێکۆڵینەوەی ئایینی-مرۆزانانەیان بۆ ئەنجام داوە.
لە بۆچوونناسی بەراوردکاری ئایینیدا، ستالۆ وەک نموونەیەکی گشتی گەورە-دژبەرەکانی باکووری ئەورووپا سەیر دەکرێت. ئەم دەستەبەندییە ڕێگا بە بەراوردی پێکهاتەیی دەدەت کە لە ڕووی زانستییەوە بەرهەمهێنەرن.
کێشە-توێژینەوە کۆنکرێتەکان لە جیاکردنەوەی وردی نێوان کارکردی ئایینیانە-ئایینی و چیرۆکی-فۆلکلۆری ستالۆدا هەن. ئەم جیاکردنەوەیە لە ڕووی مێتۆدییەوە سەختە، بەڵام بۆ دیاریکردنی زانستیی وردی ئەم کەسایەتییە گرنگە.
سەرچاوە پەیوەندیدارەکانی لێکسیکۆن
ستالۆ پەیوەندی بە بێیڤی، مانو، ڕاهکا، سارا-ئاکا، ئوکساکا، یوکساکا، مادەراکا، یابمیدایبمو و سایڤۆوە هەیە. هەرێمی کولتووری نەریتی سامی چوارچێوەی نەریتی چیرۆکی دەکاتەوە. گەورە-دژبەرەکانی هاوپێکهاتە لە زۆر ئەفسانەی باکووری ئەورووپادا دەبیندرێن، بۆ نموونە لەلای یۆتونەکانی کۆنی نۆردیک.
ستالۆ لە کۆمەڵگای چیرۆکی سامیدا
ستالو (Stallo)، که به‌شێوه‌ی سامیی باکوور Stállu ناسراوه، هیچ خواییه‌تیه‌ک نییه، به‌ڵکو کاراکته‌رێکی نه‌قڵی چیرۆکی سامیی، ئه‌فسانه و چیرۆکه گشتییه‌کانی زارگرتنه‌وه‌یی.
له‌م حیکایه‌تانه‌دا، ئه‌و وه‌ک شیاره‌کی گه‌وره، گه‌مژ و برسیه‌که ده‌رده‌که‌وێت که له چیاڵاندا ده‌ژی، ماڵ به مه‌ترسی ده‌ئه‌خستنه‌وه‌ی و به‌تایبه‌تی چاوه‌ڕوانی منداڵان و ره‌وه‌رانی به‌تاک ده‌که‌ات. سه‌ره‌ڕای مه‌ترسیداری، ئه‌و کۆرگرتنه‌وه‌یه‌کی که‌مه، بۆیه پاڵه‌وانه مروڤییه‌کان به‌ده‌ستکاری زوو زووی له‌سه‌ری زاڵ ده‌بن.
نموونه‌ی جوانه که منداڵێک یا ژنێکی زیره‌ک ستالو ده‌خه‌ڵه‌تێنن: وا لێ ده‌کرێت که خۆی زه‌ره‌رمه‌ند بکات، بکه‌وێته چاڵه‌که، یاخود ده‌ست بکاته سه‌ر که‌سوکاری خۆی.
له هه‌ندێک حیکایه‌تدا، ستالو سه‌گێکی هه‌یه که پێویسته ئه‌و ژیش شه‌ری له‌گه‌ڵ بکرێت، هه‌روه‌ها گه‌نجینه‌ی زیوی که پاڵه‌وانی سه‌رکه‌وتوو له کۆتاییدا وه‌ری ده‌گرێت. ستالو زۆر جار به ئامرازێکی ئاسنین بۆ نموونه چوپکه‌یه‌کی ئاسنین یه‌کبگیراوه، که پێی قوربانیه‌که‌ی ده‌کوتاته‌وه یاخود لێی ده‌گه‌ڕێت.
لێکۆلینه‌وه فۆلکلۆرییه فینلاندی و نۆرویجییه، بۆ نموونه له چوارچێوه‌ی کۆکراوه‌کانی Just Knud Qvigstad که له سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی 20 چیرۆکه گشتییه فراوانی سامیی تۆمار و بڵاوکردوونه‌ته‌وه، ژمارهیه‌کی زۆری چیرۆکی ستالو تۆمار کردووه.
ئه‌م کۆکراوانه سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کییه، چونکه کولتووری سامیی بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر نووسینی خۆی نه‌بووه و به‌رهه‌می نه‌قڵی چیرۆک درهنگ نووسینی بۆ کرا. ستالو له‌م نه‌قڵکردنه‌وه‌دا یه‌کێکه له‌و کاراکته‌رانه‌ی که زیاتر باڵاوه، هه‌روه‌ها له چیرۆکه‌کاندا وه‌ک شێوازێکی پروگرامی په‌روه‌رده‌یی ده‌رچووه، که تیایدا منداڵان له مه‌ترسیه‌کانی چیاڵاندا ئاگادار کراونه‌ته‌وه.
چاڵه‌کانی ستالو و کێشه‌ی ئارکیۆلۆژی
له چیاڵانی باکووری سوید و نۆرویج، ئارکیۆلۆژیا جۆرێکی دیاری‌کراوی بنماڵانی خانووه‌کان ناسراوه، که له لێکۆلینه‌وه‌دا وه‌ک چاڵه‌کان یا شوێنه‌کانی ستالو ناودێر ده‌کرێن.
ئه‌مانه شێوازی خانوی بازنه‌یی یا هێلکه‌ییه، که به سووکییه‌ک لهه‌ناو زه‌ویدا شۆرکراونه‌ته‌وه، که زۆربه‌ی له ڕیزیک بولندییه‌کاندا هه‌یه و به‌ره‌بازینن بۆ سه‌ردمه‌ی ئاسن و سه‌ره‌تای سه‌رده‌می ناوه‌ڕاست، له نزیکه‌ی هه‌زاره‌ی یه‌که‌می زایینی.
ناوه‌که له زاره‌ده‌ری زانیاره سامییه‌کان وه‌رگیراوه، که ئه‌م شوپه ه‌رزه‌کانیان له دواییه‌کاندا له‌گه‌ڵ کاراکته‌ری ئه‌فسانه‌یی ستالودا پیک به‌سته‌وه، بێ ئه‌وه‌ی پیویست بکات پیوه‌ندییه‌کی مێژوویی هه‌بێت. له ئارکیۆلۆژیادا بۆ چه‌ند ده‌یه‌یه باسی که کێ به‌ڕاستی ئه‌م شوینانه دروست کردووه و بو کاربردووه هه‌رگیز به‌ره‌و ره‌زایه‌تی نه‌گه‌یشتوونه.
باوه‌ره‌یه‌کی کۆن ئه‌مانه‌ی وه‌ک شوینی گه‌ڕاوانی باج له نۆرویج یا نه‌چیرکه‌رانی بیانی سه‌یر ده‌کرد. ئینگه زاخریسون و که‌سانی تر پیچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌یان بانگه‌شه کردووه که ئه‌مانه شوینی نیشته‌جیبووونی خودی هاووڵاتیانی سامیین، له‌وانه‌یه پیوه‌ندییان به شیوازیکی سه‌ره‌تایی و توندتری خاوانداریی ئاسکه‌وه هه‌بێت.
باسه‌که پرسیارییکی بنه‌ڕه‌تی مێژووی سکاندناوی باکوور ده‌گریته‌وه، که ده‌رباره‌ی له‌کاتی و چۆنیه‌تی به‌کارهینانی چیای بلندی سامیه‌کانه و چۆنیه‌تی گۆرینی شیوازی ئابووریی خۆیانه. چاڵه‌کانی ستالو له‌ره‌دا دۆزینه‌وه‌یه‌کی سه‌ره‌کییه، چونکه به باشی ده‌توانرێت پیناسه‌ی کاتی بکرێت.
له ره‌وی زانستدا زۆر گرینگ زیاتر ناودانانی دواتره: نیشان ده‌دات که چۆن دانیشتووانی دوایین شوینه‌واری تیناگه‌یشتووی رابردوو له‌گه‌ڵ کاراکته‌ری چیرۆکیکدا پیک هه‌ده‌به‌سته‌وه و به‌و شیوه‌یه لیکی ده‌ده‌نه‌وه. ناوی ستالو به‌و شیوه‌یه له کاراکته‌ری ئه‌فسانه‌ییه‌وه بو زاراوه‌یه‌کی ئارکیۆلۆژی گوریوه، بی ئه‌وه‌ی خودی ئه‌فسانه‌که هیچی ده‌رباره‌ی دروستکه‌ره ڕاستییه‌کان بلی.
لیکدانه‌وه‌ی کاراکته‌ری ستالو له لیکۆلینه‌وه‌دا
پرسیاره‌که که ستالو له سه‌ره‌تادا چی نواندووه، له سه‌ده‌ی 19ه‌وه فۆلکلۆرناسی و زانستی دینی خه‌ریک کردووه. چه‌ند لیکدانه‌وه‌یه‌ک تیکه‌ل به‌یه‌که‌وه هه‌ن، بی ئه‌وه‌ی هیچ یه‌کیک به شیوه‌یه‌کی کۆتایی سه‌رکه‌وتووبه.
لیکدانه‌وه‌یه‌کی باڵاو ستالو وه‌ک نه‌قلکردنه‌وه‌ی چیرۆکیی ئه‌زموونه مێژووییه‌کانی مه‌ترسیدار سه‌یر ده‌کات. سامیه‌کان بۆ سه‌ده‌ها ساڵ ژیر باج وه‌رگرتنی بیانی، هه‌ڵه‌شه‌کان و گروپه نه‌شته‌جیبووانی ره‌قابه‌تکار بوونه‌ته‌وه. ستالوی مه‌ترسیدار به‌ڵام گه‌مژ، که به ده‌ستکاری زیره‌کانه ده‌توانرێت سه‌رکه‌وتوو له‌سه‌ری بدرێت، به‌گویره‌ی ئه‌م خویندنه‌وه‌یه وینه‌یه‌کی بیانیه‌کیکی زاڵ به‌ڵام ده‌ستکاریکراوه.
بۆ ئه‌م بروایه ئه‌مه ده‌ری ده‌بریت که له زۆر حیکایه‌تدا ستالو به ئاسن، زیو و سه‌رده‌مایه‌وه پیک هه‌ده‌به‌ستریته‌وه، واته کالایه‌ک که له‌گه‌ڵ بازرگانان و هیزه بیانییه‌کاندا پیک هه‌ده‌به‌ستراوه‌ته‌وه. زمانه‌وانی، ناوه‌که هه‌ندی جار له‌گه‌ڵ وشه‌ی نۆردیی کۆنی «stallari» (سه‌رۆکی ئه‌سته‌بل یان مارشاڵ) پیک هه‌ده‌به‌ستریته‌وه، که ده‌توانی ئه‌م ره‌هه‌نده پشتگیری بکات به‌ڵام دورست نییه‌کراوه.
لیکدانه‌وه‌یه‌کی تر گرینگی به فونکسیونی ستالو له ناو کۆمه‌ڵگه‌ی چیرۆکخوانه‌کاندا خۆی ده‌دات. وه‌ک کاراکته‌رێکی ترساو ئه‌و بو په‌روه‌رده و گه‌یاندنی به‌رنامه‌ی ره‌وشتی کاربه‌راو بوو، بۆ نموونه ئاگاداری بۆ نه‌مانه‌وه‌ی به‌تاک زوره له نیشته‌جیبووون. که‌سانی تریش ستالو له‌گه‌ڵ باوه‌رتری کۆنی ه‌روحه چیایه‌کان یا له‌گه‌ڵ مرده‌کاندا پیک هه‌ده‌به‌ستنه‌وه.
لیکۆلینه‌وه‌ی نوی، بۆ نموونه کاره‌کان له چوارچێوه‌ی فۆلکلۆرناسیی سامیدا، ره‌وه نیشان ده‌دات که چه‌ند چینیک له‌مانه ده‌گریته‌وه و ستالو بۆ ته‌نها یه‌ک ره‌گ نه‌گه‌ریننه‌وه. بۆیه ئه‌و کاراکته‌رێکی چند لاییان دیمینینتیوه، که خۆشه‌ویستی له ناو به‌رهه‌می نه‌قڵکراودا له‌وه‌دا بریتیه که مه‌ترسی و چاره‌سه‌ری له کاراکته‌رێکدا کۆده‌کاته‌وه.
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
- Just Knud Qvigstad: Lappische Märchen- und Sagenvarianten (Helsinki 1925)
- Håkan Rydving: The End of Drum-Time (Uppsala 1993)
- Juha Pentikäinen: Saamelaiset. Pohjoisen kansan mytologia (Helsinki 1995)
- Nils Gaup: Ofelaš (Pathfinder) (فیلم، 1987)
ستالو لە چیرۆکەکانی سامییەکاندا وەک گەورەیەکی مرۆڤخۆر و ناڕاستەوخۆیەکی تریکستەر دەردەکەوێت، کە پاڵەوانەکان تاقی دەکاتەوە و لە چیرۆکە پەرۆشەکاندا سنووری نێوان چڵکە و شوێنی نیشتەجێبوون دیاری دەکات.
زاراوە پەیوەندیدارەکان: Stallo Staaloe Stállu Sami ستالو گەورە دووژمن چیرۆکی تریکستەر Qvigstad.
iWell Guard و تەقالیدی پاراستن
iWell Guard بەردەوامییەکە بۆ نەریتی کولتووری-مێژووییی ئۆبژێکتەکانی پارێزراوی هەڵگیراو، لە نەریتی سامییەکان (Sami) و زۆر کولتووری دیکەی جیهان. 41 چین، زێڕی ڕاستەقینە، پلاتینیۆم، زیو، دروستکراو لە ئەڵمانیا. مافی گەڕاندنەوە بۆ 30 ڕۆژ.
ئەزموونی کەسی جیاواز دەبێت. ئەمە بەرهەمی پزیشکی نییە. هیچ بەڵێنی چاکبوونەوە نادرێت.
