دوئنده، گەورەی نانوێردراوی ماڵ
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
دوئنده روحی ئەفسانەی گەلی ئیسپانیایە.
پۆلترگایستی ماڵ، ئەوەی دانیشتووان ملی هەڵدەکات و ڕایانی دەکات. دوئنده، گەورەی نانوێردراوی ماڵ، یەکێکە لە ناسراوترین روحەکانی خانەی ئیسپانیا.
دوئنده روحی خانەی جیهانی ئیسپانیایە: بوونەوەرێک کە خانەیەک نیشتەجێی تێدا دەبێت و بۆ خۆی داوای دەکات. سواڵ‌بازە تا بەدخۆ و ئازاردەرە و شێوەی پۆلترگایستی هەیە؛ لە خراپترین حاڵەتدا بەردەوامی ئاوا ئازاری دانیشتووان دەدەت کە کۆچ دەکەن.
لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا، لە هەموو ئامریکای لاتینی ئیسپانی‌زمان و لە پۆرتوگالیدا شایەت هەیە بۆی، لە ئەدەبیاتدا لە کۆتایی سەردەمی ناوین و سەرەتای سەردەمی مۆدێرن. لەگەڵ ئەمەشدا هەمان وشە ئێستا واتایەکی دووەم و باڵادەستتری هەیە: el duende وەک سیحرێکی نهێنی هونەرمەند، بەتایبەت لە فلامێنکۆ.
جۆر: روحی خانەی پۆلترگایست‌شێوە، genius loci ی ماڵ
سەرچاوە: ئەفسانەی ئیبیری و هیسپانی، لە کۆتایی سەردەمی ناوینەوە
دەق: Fuentelapeñas El ente dilucidado (1676)، Caro Baroja، RAE
سەردەم: لە کۆتایی سەردەمی ناوین تا ئێستا
دیارکردن: پیاوێکی بچووکی پیر یان منداڵ، گوێی تیژ، کڵاوی سووچدار
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
ئەفسانەی ئیبیری و هیسپانی، لە ئەدەبیاتدا لە کۆتایی سەردەمی ناوین و سەرەتای سەردەمی مۆدێرنەوە بەدیار دەکەوێت؛ یەکەم شیکارییەکی بەگشتی ئەبوابی Fuentelapeñas بەناوی El ente dilucidado لە ساڵی ١٦٧٦یە.
بواری باڵاوبوونەوە
نیمچەدوورگەی ئیبیریا، هەموو ئامریکای لاتینی ئیسپانی‌زمان و پۆرتوگال: دوئنده بەشێکی هاوبەشی جیهانی ئیسپانی‌زمانە.
دۆخی سەرچاوەکان
باش بەڵگەدارکراوە: پێناسەکانی Real Academia Española، لێکۆڵینەوەکانی ئەفسانەیی Julio Caro Baroja و شیکاری سەرەتای سەردەمی مۆدێرنی Fuentelapeñas.
ناو و شێوازەکان
ئیسپانی: duende. Real Academia Española ناوەکە لە duen de casa، واتە گەورەی ماڵ، وەرگرتووە، لەگەڵ لەدەستدانی casa؛ لەگەڵ ئەمەشدا پێشنیارە کێبرکێکار هەن. ئیتیمۆلۆجییەکە بەم شێوەیە ستانداردە، بەڵام کۆتایی نییە.
دیمەن و ڕەفتار
دیارکردن
بەپێی RAE، دوئنده شێوەی پیاوێکی پیر یان منداڵی هەیە؛ لە ئەفسانەدا بچووکە، لە یەک مەتر کەمتر، زۆرجار بە گوێی تیژ و کڵاوی سووچدار. ڕەنگی سوور و سەوزی کڵاو زیاتر لە ئایکۆنۆگرافیای گشتی جنۆکەیانە تا شتێکی بەڵگەدار بۆ دوئندەی ئیبیری.
کاریگەری
دوئنده خانەیەک نیشتەجێی تێدا دەبێت و داوای دەکات؛ RAE بە ڕوونی نائاسایی و دەنگ زیادی ناودەبات. سواڵ‌بازە تا بەدخۆ و ئازاردەر و دەتوانێت دانیشتووان بۆ کۆچکردن هاندەت. جۆرێکی خزمی مارتینیکۆیە بە جبەی فرانسیسکانی، کە لە دۆڵابی خواردندا دەنگی زیادی دەکات و لە کاری گۆیادا وێنە کراوە.
کارتی ناسنامە: دوئنده
گرنگترین لایەنەکانی روحی خانەی ئیسپانی بە یەک ڕوانینی.
روحی خانەی جیهانی ئیسپانی‌زمان لە جۆری genius loci، شایەت لە ئیسپانیا، ئامریکای لاتین و پۆرتوگال.
ماڵ و دانیشتووانی: دوئنده ماڵ وەک هی خۆی داوای دەکات و مرۆڤانی تێیدا هەستی بەم داواکارییە دەکات.
پیاوێکی بچووکی پیر یان منداڵ، لە یەک مەتر کەمتر، زۆرجار بە گوێی تیژ و کڵاوی سووچدار؛ ڕەنگی سوور و سەوزی کڵاو زیاتر لە ئایکۆنۆگرافیای گشتی جنۆکەیانە.
نائاسایی و دەنگی زیادی لە ماڵدا، ئازاری سواڵ‌بازانە تا بەدخۆیانە؛ لە حاڵەتی زۆردا دوئنده دانیشتووان بۆ کۆچکردن هاندەدەت.
بانگهێشتی ئایینی-ئاپۆتروپاییک و پرەنسیپی نەئازاردانی روح، گومان نەکردن تێیدا و گاڵتەی پێ نەکردن.
ترازگو لە ئاستوریاس، ترازنۆ لە گالیسیا، فۆلێ لە کاتالۆنیا و ئیراچۆ لە باسک؛ لە ئەورووپا کوبۆڵد، براونی و دۆمۆڤۆی لەگەڵیانن.
لە duen de casa بۆ ئازاردەری Casa
Real Academia Española ناوەکە لە duen de casa، واتە گەورەی ماڵ، وەرگرتووە، لەگەڵ لەدەستدانی casa؛ لەگەڵ ئەمەشدا پێشنیارە کێبرکێکار هەن، سەرچاوەکە بە تەواوی ڕووننەکراوەتەوە. وشەکە بەم شێوەیە بنەمای بوونەوەرەکە لەخۆ دەگرێت: دوئنده خۆی وەک گەورەی ڕاستەقینەی ماڵ دەبینێت کە تێیدا نیشتەجێیە.
دوئنده لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا، لە هەموو ئامریکای لاتینی ئیسپانی‌زمان و لە پۆرتوگالیدا شایەت هەیە بۆی، لە ئەدەبیاتدا لە کۆتایی سەردەمی ناوین و سەرەتای سەردەمی مۆدێرنەوە. یەکەم شیکارییەکی بەگشتی ئەبوابی Fuentelapeñas بەناوی El ente dilucidado لە ساڵی ١٦٧٦یە؛ لە سەدەی بیستەم Julio Caro Baroja کۆکردنەوە و ڕێکخستنی ئەو ئەفسانانەی گرنگی کرد.
فلامێنکۆ، لۆرکا و واتای دووەم
واتایەکی دووەم کە ئێستا باڵادەستە، el duendeیە وەک سیحرێکی نهێنی و ناوتنی هونەرمەند، بەتایبەت لە فلامێنکۆ. Federico García Lorca لە ساڵی ١٩٣٣ لە وتارەکەیدا بەناوی گەیم و تیۆری دوئنده ئەم چەمکە وەک هێزی بەدیهێنانی تاریک و نزیک لە مردن جێگیر کرد. ئەم دوئندەی فلامێنکۆیە مانادانی مێتافۆرییکی هەمان وشەیە، نەک ئەو روحی خانەیە.
لە بواری زانستی ئایین، دوئنده روحی خانەیەکی لە جۆری genius loci یە. سێ ڕوونکردنەوە گرنگن: دوئندەی فلامێنکۆ ئەو روحی خانە نییە، بەڵکو واتایەکی گواستراوەیە. ئیتیمۆلۆجییەکە ستانداردی RAE بە تیۆرەکانی لاوەکییەوەیە، نەک شتێکی کۆتایی. و تیۆری گەلانی بچووکی ماندووببووی ڕاماڵدراو وەک سەرچاوە، زانستیانە ڕەتکراوەتەوە.
بانگهێشت، دەربڕین و ڕێگای کۆتایی
ئەوەی گەیشتووەتەوە زیاتر مۆتیفی ئەفسانەییانەن نەک ڕیسپتێکی جێگیر. لەوانە بانگهێشتی ئایینی-ئاپۆتروپاییک، دەربڕینی ئەوەی هەموو دوئندەکان لەگەڵ بوللاکەی سانتا کروزادا نامانن، و پرەنسیپی نەئازاردانی روح، گومان نەکردن تێیدا و گاڵتەی پێ نەکردن. ئەگەر هیچیان کاریگەری نەبووبا، ڕێگای کۆتایی ئەفسانەکە دەمێنێتەوە: دانیشتووان کۆچ دەکەن و ماڵ بۆ دوئنده جێدەهێلن.
دوئندەکان، کوبۆڵدەکان و خزمانیان
پرسیارە باوەکان دەربارەی دوئنده
دوئندە چییە؟
ڕۆحێکی ماڵییە لە جیهانی ئیسپانیدا، کە لە ماڵێک نیشتەجێ دەبێت و خاوەندارێتی بۆ خۆی دەخوازێت و وەک پۆلترگایست دەتوانێت خاوەن ماڵ بێزار بکات. لە حاڵەتی زۆر توندیشدا دانیشتووان ناچار بە چوونەدەرەوە لە ماڵەکە دەکات.
دوئندە چ پەیوەندییەکی هەیە بە فلامێنکۆوە؟
لەوێدا «ئێل دوئندە» واتای ئەو جادوو و کاریگەرییە دەگرنی هونەرمەندێک دەگرێتەوە، واتایەکی گواستراوی هەمان وشەیە. لۆرکا لە ساڵی ١٩٣٣ ئەم چەمکەیان دیاریکرد؛ ئەمە یەکسان نییە لەگەڵ ڕۆحی ماڵییەکە.
ناوەکە لەکوێوە هاتووە؟
بەگوێرەی ئەکادیمیای شاهانەی ئیسپانیا (Real Academia Española)، لە «duen de casa» واتە خاوەنی ماڵ، بەداهاتنانی وشەی casa. لەگەڵ ئەمەشدا پێشنیارەکانی تری کێبڕکێکار بوونی هەیە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- تراسگو (Trasgu) – کۆبۆلدی ماڵی ئەستوریایی بە کونەکە لە دەستیدا
- دومۆڤۆی (Domovoi) – ڕۆحی ماڵی سلاڤی
- لوتین (Lutin) – خزمە فەرەنسییەکە
- خوێ، ئاوی پیرۆز، ئاسن – وسایلی پاراستنی نەریتی
- قوتووپاسی پاراستن – کۆکراوەیەکی وسایلی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک ڕۆحی ماڵی ئیسپانی، دوئندە لەنێوان دوو جیهاندا دەوەستێت: ئەو کۆبۆلدێکی ڕاستەقینەی ئەفسانەی گەلییە کە ماڵ داگیر دەکات و دانیشتووان دەردەکات، هەروەها ئەو وشەیەشە کە فلامێنکۆ بەهۆیەوە جادووی هونەر ناودێر دەکات.
