یەکشا و یەکشی، پارێزەری درەخت و گەنجینەکان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
یەکشاکان روحی نەریتی هیندین.
پارێزەری دوپاڵی درەخت، سرچاوەی ئاو و گەنجینەی شاراوە. یەکشا و یەکشی وەک روحی سروشت و پارێزەری درەخت لە نەریتی هیندی دادەنرێن. یەکشا و یەکشی پارێزەری درەخت و گەنجینەکان.
یەکشا، بە شێوەی مێینە یەکشی، روحی دوپاڵی هیندستانن، زۆرجار پارێزەری درەخت، سرچاوەی ئاو و گەنجینەی شاراوە. لە خزمەتی کوبێرا، پەروەردەکاری سامانن، بەخشەری بەروبووم و باشیین، بەڵام هەروەها دەتوانن بادڵ و مەترسیدار بن.
چینی ئایینی ئەوان لە ئیپۆسەکان و کلتی بەرهەمهێنراوی برهمانی کۆنترن؛ لە ڕێگەی بوداییزمەوە یەکشاکان لە باشوری ئاسیا بۆ ڕۆژهەڵات و باشوری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا کۆچ کردن و تا ئێستا کاریگەرییان لەسەر هونەری بوداییزم هەیە.
جۆر: روحی دوپاڵی سروشت، یەکشای نێر و یەکشیی مێ
سەرچاوە: باشوری ئاسیا، پێش ئیپۆسەکان
دەقەکان: راماینا و بەڵگەی کلاسیکی سانسکریت، هەروەها هونەری بوداییزم
ماوە: لە ئاماژەی ڤیدیی تا پەیکەرسازی سەردەمی ناوەڕاست
دیمەن: روحی سروشت، زۆرجار بەستراوەتەوە بە درەخت و سرچاوەی ئاو
پێوەندی سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
چینی ئایینی یەکشاکان لە ئیپۆسەکان و کلتی بەرهەمهێنراوی برهمانی کۆنترن؛ بەڵگەکان لە ئاماژەی ڤیدیی تا پەیکەرسازی سەردەمی ناوەڕاست دەگاتەوە.
بواری باڵاوبوونەوە
هەموو باشوری ئاسیا؛ لە ڕێگەی بوداییزمەوە ئەم بیرۆکەیە بۆ ڕۆژهەڵات و باشوری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بڵاو بووەتەوە.
دۆخی سەرچاوەکان
سرچاوەکان باشن: بەڵگەی کلاسیکی سانسکریت وەک راماینا، وێنەسازی هونەری بوداییزم و لێکۆڵینەوەی بنچینەیی کووماراسوامی.
ناو و شێوازەکان
سانسکریت: یەکشا، مێینەی یەکشی یا یەکشینی. یەکشاکان روحی سروشتن پەیوەندیدار بە ئاو، درەخت، دارستان، گەنجینە و بەروبووم، و ڕیشەیان لە پەرستنی روحی ناوخۆیی لە درەخت و سرچاوەی ئاو و چوارچرای ڕێگا دیارینەوە.
شێوەی دەرکەوتن
دیمەن
یەکێک لە پێکهاتەکانی سەرەکی شالابهانجیکایە، یەکشی وەک ژنێک کە چۆکێکی درەخت دەگرێت و دەیهێنێتە گوڵدان و بەروبووم دان، وێنەیەک بۆ بەروبووم و باشیین. لە دەرگای ڕۆژهەڵاتی سانچی، شەش پەیکەری شالابهانجیکا-یەکشی سەرەتا وەک ستوونی هەڵگر دەرگاکەیان هەڵگرت؛ روحی درەخت بە واتای ڕاستەقینە یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی بوداییزم هەڵدەگرن.
کاریگەری
یەکشاکان پارێزەری گەنجینەی شاراوە لە خاک و ڕیشەی درەختن و بەخشەری بەروبوومن، بەڵام دەتوانن بادڵ، سووکبیر یا مەترسیدار بن. ئەم دوپاڵییە تایبەتمەندی ئەوانە.
کارتی ناسنامە: یەکشا
گرنگترین لایەنەکانی روحی سروشت بە کۆتایی یەک نەرگ.
روحی سروشتی چینێکی ئایینی کە پێش کلتی برهمانین؛ پاشایان کوبێرایە، پەروەردەکاری سامان.
گەشتیاران، گەڕۆکانی گەنجینە، دانیشتوانی دارستان و پەرستکاران: هەرکەسێک لە درەخت، سرچاوەی ئاو و گەنجینەی شاراوە نزیک بووەتەوە، دەچووەتە ناو خاکی ئەوان.
یەکشای نێر و یەکشیی مێ، زۆرجار بەستراوەتەوە بە درەخت و سرچاوەی ئاو؛ ناسراوترینیان شالابهانجیکایە، کە چۆکەکە دەخاتە گوڵدان.
پاراستنی گەنجینەی شاراوە لە خاک و ڕیشەی درەخت، بەخشینی بەروبووم و باشیین، بەڵام هەروەها بادڵی و مەترسی.
پیرۆزگای یەکشا لە درەخت و چوارچرای ڕێگا، پەرستنی درەخت و پێشکەشکردنی قوربانی بۆ هێمنکردنی روحی دوپاڵی.
ڤانادێڤاتاکان خواوەندی خۆشەویستن بۆ دارستان؛ یەکشاکان بەپێچەوانەوە روحی دوپاڵی سروشتن. لە ڕۆژاوا دریاد لێی دەچێت، لە ڕۆژهەڵات کۆداما.
خزمەتی کوبێرا: چینێک پێش کلتی برهمانی
یەکشاکان ڕیشەیان لە پەرستنی روحی ناوخۆیی لە درەخت، سرچاوەی ئاو و چوارچرای ڕێگا دیارینەوە هەیە، چینێکی ئایینی کە پێش ئیپۆسەکان و کلتی بەرهەمهێنراوی برهمانین. بوارە پەیوەندیدارییان ئاو، درەخت، دارستان، گەنجینە و بەروبوومن.
پاشایان کوبێرایە، پەروەردەکاری سامان و یەکێک لە چوار پارێزەری جیهانن، کە لە شاری ئالاکا لە هیمالایا نیشتەجێیە؛ یەکشاکان خزمەتکارانی ئەون. لە ڕێگای بوداییزمەوە ئەم بیرۆکەیە زۆر لە باشوری ئاسیا دووردا بڵاو بووەتەوە: پەیکەرەکانی شالابهانجیکا-یەکشی لە دەرگای ڕۆژهەڵاتی سانچی نموونەن بۆ ئەوەی چۆن روحی کۆنی درەخت بە ئاسانی چووەتە ناو هونەری بوداییزم.
کووماراسوامی و دوپاڵی روحی سروشت
یەکشاکان کاریگەری لەسەر هونەری بوداییزم لە سەرانسەری جیهان هەیە و وەک نموونەیی سەرەکی دوپاڵی روحی سروشت دادەنرێن. لێکۆڵینەوەی بنچینەیی لەلایەن ئانەندا کۆوماراسوامییەوە کراوە، کە وێنەسازی و بەڵگەی دەقی کۆکردووەتەوە.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینەوە، یەکشاکان بەشێکن لە چینێکی ئایینی کە پێش کلتی برهمانین، و پێکهێنانی روحی ڕوواندن و بەروبوومی مافناکووزمۆلۆجییەکی سەرەتاییان دەکەن، هەروەک کووماراسوامی بنیاتی نایەوە. دوپاڵی ئەوان لە نێوان خۆشەویستی و مەترسیدار بوون نموونەیەکی سەرەکییە بۆ باوەڕی روحی سروشت: زۆربەی جاران دۆست، بەڵام بادڵ تا مەترسیدار.
پیرۆزگا، قوربانی و هێمنکردنەوە
بەڵگەی بنچینەیی پیرۆزگای یەکشان لە درەخت و چوارچرای ڕێگا، پەرستنی درەخت و پێشکەشکردنی قوربانی بۆ هێمنکردنن. یەکشاکان بەتوندی بەستراوەتەوە بە درەخت و سرچاوەی ئاوی دیاریکراو کە پەرستنیان بۆ ئەنجام دەدرێت: نەک روحی گشتی بانگ دەکرێت، بەڵکو دانیشتووی هەر درەخت یا سرچاوەیەکی دیاریکراو.
روحی درەخت لە بەراوردی کولتووری
یەکشاکان لەگەڵ دریادی یۆنانی، نیمفی درەخت، و کۆدامای ژاپۆنی، روحی درەخت، هاوتان، کە پەیوەندییان بە درەختێکی دیاریکراو لەگەڵ ئەوان هاوبەشن. لە ناو هیندستاندا لە ڤانادێڤاتا نزیکن، خواوەندی خۆشەویستی دارستانی پیرۆز؛ یەکشاکان جیاواز دەبنەوە بە دوپاڵییان و پلەیان وەک روح، نەک وەک خواوەند.
پرسیارە باوەکان دەربارەی یەکشا و یەکشی
ئایا یەکشاکان چاکن یان خراپ؟
دوپاڵن: زۆرجار خۆشەویست، بەڵام بادڵ تا مەترسیدار. ئەم دوسیفەتیه تایبەتمەندی ئەوانە.
شالابهانجیکا چییە؟
یەکشییەکە کە چۆکێک دەگرێت و گوڵدان یا بەروبووم دەخوڵقێنێت، هێمایەکە بۆ بەروبووم، وەک لە پەیکەری دەرگای سانچی.
کێ سەرکردایەتی یەکشاکان دەکات؟
کوبێرا، خوای سامان، یەکێک لە چوار پارێزەری جیهان، کە لە شاری ئالاکا لە هیمالایا نیشتەجێیە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- Vanadevata, Aranyani – خواوەندانی دارستانی نزیک لە هیندستان
- Dryade – پەرییە دارینەکەی یۆنانی
- Kodama – گیانی دارەکەی ژاپۆنی
- بخوورکردن, تیلیسم, پونگ (Beifuß) – ئامرازی پاراستنی وەرگیراو
- قوتوپاسی پاراستن – ڕوانگەیەکی گشتی بۆ ئامرازی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی ستانداردی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
یاکشا (Yaksha) و یاکشی (Yakshi) هەروا دەمێننەوە وەک گیانە سرووشتییە گەورەکانی هیندستان: پارێزەرانی دار، کانی و گەنجینە، کە وەک گیانی ڕووەک هەڵگری هونەری بوداییان و لەگەڵ ئەوەشدا یادمانمان دەکەنەوە کە گیانە سرووشتییەکانی هیندستان هەرگیز تەنها بە دۆستانە نەبیراونەتەوە.
