پووکا ڕۆحی نەریتی کێلتییە.
گۆڕانکاری شێوەی کێلتی، لەنێوان پەک و ئەسپی ڕەش.
پووکا (Púca) به زمانی ئیرلەندی، وهلزی Pwca، سهرنجراکێشترین کارەکتەری فێڵبازی داتاشراوهی کێلتی یه، ئافراندنێکی گۆڕانکاری شێوهیه که وهک ئهسپێکی رهش، بزن، کهور، سهگ یان به شێوهی مرۆڤ دهردەکەوێت.
سروشتی نهخوازراوه: دهتوانێت مرۆڤ به سواری وهحشیانه به درێژایی شهو ببات (که زیندوو یان مردوو جێی دێڵێت)، رهزبهرییهکی باش بپارێزێت یان پاش سهمههین وێرانی بکات، یاخود ژیرهکان به ئامۆژگاری خراپ چهواشه بکات.
«پووک» (Puck) له ئینگلیزیدا (شکسپیر، A Midsummer Night’s Dream) و «پیکسی» (Pixie) له کۆرنیشیدا له ناوی پووکاوه سهرچاوه دهگرن. له ئهدهبیاتدا ناسراو بووه، بهڵام له تێگهیشتنی گشتیدا زۆرجار لایهنه تاریکهکانی خۆی لهدهست دهدات. له نهریتی ئیرلەندیدا ههروا دووڕوو دهمێنێتهوه: هاوکات کۆمیک و مهترسیدارە، ئافراندنێکی سنووری نێوان ڕێکخستن و تێکچوون.
پوووکای وهلزی و پووکای ئیرلەندی، بهردهوامی زمانهوانی
ئافراندنه فێڵبازه کێلتییهکه به چهندین جۆرگهی جیاواز گهیشتووهته ئێمه. به زمانی وهلزی پێی دهڵێن Pwca (ههروهها Piwca)، به ئیرلەندی Púca یان Pooka. ئهم جۆرگانهی ناو ئاماژه به سهرچاوهیهکی هاوبهشی کێلتی دهکهن که له ناوچه جیاوازهکان جیاوازی وهرگرتووه.
پوووکا له زمانی وهلزیدا زۆرجار وهک ئافراندنێکی له باری کۆبۆڵد دهردەکەوێت که یاریگهر و ههندێجار شهڕانگێزه، بهڵام کهمتر کوشنده یه. پووکای ئیرلەندی هاوشێوهیهکانی ههیه، بهڵام زۆرجار گهورهتر و مهترسیدارتره، ههندێجار به شێوهی ئهسپ دهردەکەوێت.
لێکۆڵینهوه زمانهوانییهکان ئاماژه بهوه دهکهن که رهگهزهکانی ڕهنگه له ناوی خودا یان ڕۆحه کێلتییهکانهوه سهرچاوهی گرتبن، ههرچهنده سهرچاوهگرتنهکی دڵنیا ئهستەمە. هاوشێوهیی دهنگناسی له نێوان زمان و ناوچهکاندا سهرنجڕاکێشه و پشتیوانی فهرزیهت لهسهر چینێکی نهریتی ناوچهیی دهکات.
جۆر: فێڵباز، گۆڕانکاری شێوە
سەرچاوە: دانیشتووی جیهانی دیکەی کێلتی، بەشێک لە Aes Sídhe
دەقەکان: چیرۆکی گەلی ئیرلەندی و وێلزی، شەکسپیر، یەیتس
سەردەم: لە سەردەمی ناوەڕاست تا ئێستا
تایبەتمەندی: دوای سامهەین پاشماوەی دروێنە تێکدەدات
سەرچاوەی سەردەمی ناوەڕاست بە بەڵگەی سەرەتایی؛ گەشەکردنی وێژەیی لە سەردەمی نوێی سەرەتاییدا (شەکسپیر ١٥٩٥)؛ کۆکردنەوەی فۆلکلۆری سەدەی ١٩ (یەیتس، کرۆفتۆن کرۆکەر)؛ وەرگرتنی فیلم و فانتازیای هاوچەرخ.
ئیرلەند (پووکا)، وێلز (پووکا)، کۆرنوال (پیکسی، گەشەکردووە بۆ شێوەیەکی مناڵانە و کۆمیدی)، دوورگەی مان (فینودری). پەکی ئینگلیزی بەهۆی شەکسپیرەوە لە سەر جیهان ناسراوە.
دەقی گەلی ئیرلەندی، ئەفسانەی وێلزی، خەونی شەوێکی هاوینی شەکسپیر، Fairy Legends and Traditions of the South of Irelandی کرۆفتۆن کرۆکەر (١٨٢٥)، کۆکراوەکانی یەیتس، وەرگێڕانی فیلمی هاوچەرخ.
ئیرلەندی: púca.
وێلزی: Pwca.
کۆرنیشی: Pixie.
ئینگلیزی: Puck, Pook.
مانکسی: Phynnodderee.
وشەناسی: نادیارە؛ لەوانەیە پاشماوەی زمانێکی پێش-هیندۆئەورووپی بێت.
ئەم زاراوەیە بەسەر نەریتی کێلتی و ئانگلۆساکسۆنیدا دەگوازرێتەوە. شەکسپیر پەک دەکاتە کەسایەتییەکی سووکاو کۆمیدی، بەڵام لایەنە مەترسیدارەکانی لەگەڵ خۆی نایبات، یەیتس لە شیکارییەکانیدا ئاماژە دەکات کە پووکای ئیرلەندی زۆر تاریکترە.
ڕوخسار
زۆربەی کات ڕەش. لە شێوەی ئەسپ: ئەسپێکی ڕەشی چاو زەرد، بەبێ کورتان. لە شێوەی کەروێشک، سەگ، بزن یا کۆتر. لە شێوەی مرۆیی: بێگانەیەکی جامەڕەش، زۆرجار بە تایبەتمەندی ئەسپمانەند. چاوەکانی لە هەموو شێوەکانی خۆیدا زەرد دەمێننەوە، ئەمە تایبەتمەندییەکی ناچارییە.
ڕەوشت
گۆڕانکار لە شێوە، پێشبینینەکراو. سواری شەوانە پێشکەش دەکات؛ ئەوەی خۆویستانە سواری بێت، گەشتی وحشیانە بەسەردا دەڕوات. هەندێک بێبرین دەگەڕێنەوە، هەندێکی تر بە توندوتیژی دەرزیل، هەندێکیش هەرگیز نایانگەڕێننەوە. لە ساڵانی سامهەین، 31ی ئۆکتۆبەر، زۆر چالاکترین رۆژی ئەوە؛ لەدوای ئەم ڕۆژە هەموو تووی درکەیی و بەروبووم وا دادەنرێن کە تفی لێ کراوە و ناخۆراکییان.
بوارِ کارکرد
کێڵگە، کۆتایی جۆزل، ڕێگای بۆتانی تاک، هەنبار، ئاشخانە. ڕۆژانی دیاریکراوی سامهەین، کاتی گواستنەوە، دۆخی سنووری. هەندێک لە ئەسپەکانی هووچوول وا ناودێر دەکرێن ئەسپی دڵخوازی پووکا، خەڵکیش لە هەندێک نەریت پیریان دەفرێننەوە.
ڕیزبەندی مایتۆلۆژیانە
بەشێکی ئێس شیدهه (Aes Sídhe)ـە، لە کەناری یاخیبوونی. ناخۆشکار (villain)ی ڕوونی نییە، زیاتر شێوازی تریکستەرانەیەکی نمایش دەکات کە ڕێکوپێکی و شپرزەیی تێکەڵ دەکات. لەگۆرین یەکێک لە نەریتەکان، ڕۆحی مردووییکە کە نایویست بچێتە جیهانی دیکەی ئاسایی.
شکسپیر و کارەکتەری پووک لە خەونی شەوی نیوهاوینی
ویلیام شکسپیر لە A Midsummer Night’s Dream (نزیکەی ١٥٩٥) پووک نمایش دەکات، وەک بوونەوەرێکی خۆشحاڵ و فرتوفێڵ کە دارستان نیشتەجێ بووە و کارلایتی چیرۆکەکە بە فرتوفێڵ بەرەو پێش دەبات. پووک وەک بەدکار نمایش نەکراوە، بەڵکو وەک بوونەوەرێکی لاسازی لە ئاستی ئەخلاقی، سەرقاڵی شپرزەیی بۆ خۆی شپرزەیی.
لێکۆلینەوەی هاوچەرخ باس لەوە دەکات کە ئایا پووک ڕاستەوخۆ لادانێکی پووکای کێلتیکی/پووکایی ولزییە یان شکسپیر بوونەوەرێکی گەلی ئینگلیزی سازکردووەتەوە، کە بەشێکی لێی لەلایەن کاریگەرییەکانی کێلتیکی شێوەیان بەخۆیدا بووە.
پووکی شکسپیر بەشێوەیەکی گشتی درکاندنی زمانی ئینگلیزی لە ئارکتایپی تریکستەر شێوەی داوە. ئەدەبیاتی دوایی زۆرجار ملهانگ لە خوێندنەوەی شکسپیری بووەتەوە، لە بوونەوەرێکی خۆشحاڵ و بێمانتیقی، نەک دیمۆنیەکی مەترسیدار. ئەم ئەدەبیبوونە لەوانەیە تێگەیشتنی کارەکتەری کێلتیکی ڕەسەن گۆڕیبێت لەژێر کاریگەری وتووێژی ئینگلیزی.
گرنگترین لایەنەکانی پووکا لە یەک نیگادا.
بەشێکی ئێس شیدهه (Aes Sídhe)ـە، لە کەناری تریکستەری. بەپێی یەک لێکدانەوە ڕۆحی مردووییکە کە لە جیهانی دیکەی ئاسایی دووردەکەوێتەوە.
گەشتیارانی شەوانە، جوتیاران لەدوای سامهەین، کارگرانی ئاشخانە. ئەوانەی بەتاک دەگەڕێن یا لەدوای دروینە زۆر لە دەرەوە دەمێننەوە.
ڕەش، چاو زەرد. ئەسپ، کەروێشک، بزن، سەگ، کۆتر یان پیاوێکی جامەڕەش. توانای گۆڕانی شێوە هەیە، زۆرجار لە شەودا.
سواری شەوانە، خراپبووی بەروبووم لەدوای سامهەین، ئامۆژگاریکردن (مەترسیدار یان یارمەتیدەر)، فرتوفێڵ. حاڵگۆر و دووڕوو.
لەدوای سامهەین چیتر تووی درکەیی، قارچ یا بەروبوومی دوواکەوتوو مەخۆ. ڕێزگرتن لە ئەسپی ڕەشی بێگانە. ئاسن لە کەمەردا. پێشکەشی پووکا: پیاڵەیەک شیر لەبەر دەرگای ماڵ.
پووکی شکسپیر، پیکسیی کۆرنیشی، کۆبۆڵدی جەرمەنی، لیشیجی سلاڤی (گۆڕانکاری شێوە)، تریکستەر لە سەرانسەری جیهان (کۆیۆتی، لۆکی).
نەریتی سامهەین
31ی ئۆکتۆبەر کۆتایی میوەی کێویی خۆراکی نیشان دەدات. ئەوەی لەدوای سامهەین هێشتا لەسەر دار بمێنێتەوە، هی پووکایە، ئەوەی بیخوات، مەترسی نەخۆشی یان ژەهراوی بووندی هەیە. لێکدانەوەی زیندەزانی هاوچەرخ: لەدوای یەکەم بەفرۆک، زۆر لە میوە کێویەکان بەڕاستی زوو خراپ دەبن.
سواری لەگەڵ پووکا
ئەوەی بەرەوپیشیبکات پێویستە بەخێرایی بڕیار بدات. ڕێزگرتن یارمەتیدەرە، ترسی ئاشکرا نا. لە چیرۆکێکی ناسراودا (دونیگل) پیاوێک پووکا سوار دەبێت، بەڕێز قسەی لەگەڵ دەکات، و بەیانی لەلای ماڵی خۆیدا بە نیوپەڕیو زیو دادەنرێت. وەشەکانی تر بە فاجیعانە کۆتاییان پێدێت.
پراکتیزەی پاراستن
ئاسن لە کەمەردا، لقی ڕوان لە بەرەبژنگدا، ئیشاری خاچ کاتی چوونەدەرەوەی ماڵ لەدوای دابەزینی تاریکی. پیاڵەیەک شیر یان نان لەبەر دەرگای ماڵ وەک قوربانی ڕێزگرتن.
شکسپیر و پووکی ئینگلیزی
لە خەونی شەوی نیوهاوینی (نزیکەی ١٥٩٥) پووکا دەبێتە پووک، یارمەتیدەرێکی فرتوفێڵکاری ئۆبێرۆن. ڕەهەندی ئایریشی تاریکتر لەدەست دەچێت؛ پووکی ئەدەبی جوان و فرتوفێڵکارە، نەک مەترسیدار. ئەم وەشەیە درکاندنی ئینگلیزی و جیهانی شێوە دەدات.
فانتازیای هاوچەرخ
تۆلکین، سووزانا کلارک، نیل گەیمان موتیفی گۆڕانکاریشێوەی تریکستەر بەکاردەهێنن. ڕوالد داهڵ لە جەیمس و هەنارەگەورەکە توخمانی حاشا دەکات. یاری ڕۆڵبازی و یاری ڤیدیۆیی پووکایان کردووە بە کارەکتەری ستاندارد لە جیهانی ئیلهامی کێلتیکی.
کولتووری هاوچەرخی ئایرلەندی
فیلمێک وەک پووکا (ئایرلەندی، دەیەی 2020) و فیستیوالی «Púca Festival» لە میث ئەم کارەکتەرە زیندوو دەهێڵنەوە. ئەم کارەکتەرە، لەگەڵ بانشی، لە جیهاندا زیاترین کارەکتەری فۆلکلۆری کێلتیکی دراوسکراوە.
دبلیو بی. یەیتس و کۆکردنەوەی ئەدەبی نەریتەکانی ئایرلەند
شاعیر و فۆلکلۆرناسی ئایرلەندی ویلیام بەتلەر یەیتس لە ١٨٨٨ەوە کۆکردنی چیرۆکەکانی فۆلکی ئایرلەندی بڵاوکردەوە، لەوانە چەند چیرۆکی پووکا. یەیتس پووکای وا نمایش کرد کە لەنێوان یارمەتیدەری و بەربەستداندا هاتووچۆ دەکات؛ هەندێک جار خەڵک لادەبات، هەندێک جاریش یارمەتییان دەدات.
کۆکردنەوەکەی یەیتس لەسەر چاوپێکەوتنی گوندنشینانی ئایرلەندی دامەزراوە و بانگەشەی ڕاستگۆیی ئیتنۆگرافییکردووە، هەرچەندە دووبارەنووسینی ئەدەبیانەی سەرچاوەکانی بە شێوازی ڕۆمانتیکانە گۆڕی.
کاریگەری یەیتس لەسەر فۆلکلۆرناسی کێلتیکی هاوچەرخ بەرچاوە. نمایشەکانی لە پووکا بوونە دەقی سەرچاوەی ستاندارد و کۆکەرانی دوایی هان دان. بەڵام ئەم ناوبژیوانییە ئەدەبییە، کارەکتەرە کانۆنیکییەکەی پووکا ڕەنگی داوە؛ ئەستەمە جیاکردنەوە لەنێوان بینینی یەیتس و میراتگیراوی ڕەسەن.
پووکا که به شێوهی وهلزی pwca و له نووسینی ئینگلیزیدا زۆرجار pooka نووسراوه، یهکێکه له باڵاوترین ئافراندنهکانی فۆلکلۆری زمانه کێلتییهکانی دورگه بریتانییهکان.
وشهکه له زمانهوانیدا پیوهندیدارە به ئینگلیزی کۆنی pūca و بواره سکاندیناڤییهکانی puki، ههروهها کارەکتەری ئینگلیزی پووک، که له کاری شکسپیر خهونی شهوی هاوینهدا ناسراوه، سهر بهم بواره فراوانه زمانهوانییهیه. لێکۆڵینهوهکان دهڵێن ئهمه ئاماژهیه بۆ جۆرێکی کۆن که به ناو سنووره زمانییهکاندا باڵاو بووه، ڕۆحێکی ترسناک و کۆبۆڵدی گۆڕانکاری شێوه.
پووکای ئیرلەندی سهرهرای ههموو شتێک گۆڕانکارهی شێوهیه. وهک ئهسپێکی رهش، بزنبچووکێک، گا، سهگ، کهور یان ههڵۆ دهردەکەوێت، ههندێجاریش به شێوهیهکی نیوه مرۆڤانه.
ناسراوترین دهرکهوتنی ئهسپی تاریکه، که رههوارهکانی شهو دهگرێته سهر پشتی و به سواریهکی وهحشیانه و بێ ئاسودهیی بهناو زهویدا دهیبات، پێش ئهوهی بێ ئازار بهڵام ماندوو و ترساو دایبنێتهوه. پووکا به ئاسایی ناکوژێت، بهڵام دهترسێنێت، سهرلێشێواو دهکات و بهرهو چهواشه دهبات.
دووڕوویی تایبهتمهندییهکی سهرهکیه. چیرۆکه گهلییهکان، که له نێوان کهسانی وهک ليدی وایڵد و له کۆکراوه گهورهکانی فۆلکلۆری ئیرلەندی سهدهی 19 و 20 کۆکراونهتهوه، پووکا وهک ئافراندنێک نیشان دهدهن که دهتوانێت لهگهڵ مرۆڤ قسه بکات، ئامۆژگاری بدات یان له شهودا به نهێنی ئاشخانهیهک بۆیان بخولقێنێت.
بهمهوه ئهو ديویهکی ڕوون نیه، بهڵکو ئافراندنێکی سنووریه که چاکه و خراپهکانی بهپێی شوێن، ههل و مهرج و رهفتاری مرۆڤ دیاری دهکرێت.
له نهریتی گهلی ئیرلەندیدا، پووکا به توندی پیوهندیداره به خولی ساڵ و بهتایبهت به جهشنی سهمههین له ڕۆژی یهکهمی نوامبر، که کهمتایی نیوه ساڵی ڕوناک بۆ نیوه ساڵی تاریکه.
سهمههین وهک کاتێک دهژمێردرا که سنووری نێوان ئهم جیهانه و جیهانی دی کراوه بوو، و پووکا یهکێکه لهو ئافراندنانه که لهم کاته سنووریهدا زۆر چالاکن. له ههندێ ناوچهدا ڕۆژی نزیک سهمههین به ڕوونی ڕۆژی پووکا دهژمێردرا.
بهمهوه نهریتێکی دیاری ههڵسهنگاندنی بهروبووم پیوهندیدارە. بهپێی بیرکردنهوهیهکی باڵاو، پووکا خاوهنداریتی ههرشتێکی دهکرد که پاش سهمههین هێشتا لهسهر کێڵگهکان مابووهوه، واته ههموو میوه، وهرهکه و بهروبومی نهگیرابوونهوه به کات.
ههر کهسێک دواتر تووش بهری بلاکبهری یان بهروبومی مابووی که دهرچووبوو دهکرد و دهیخوارد، مهترسی ئهوهی ههبوو که ئهمانه لهلایهن پووکاوه گهندهڵ یان پیس کرابن. ئهم نهریته کارایی جێبهجێیهکی ههبوو: کاتێکی دیاریکراوی بۆ کۆکردنهوهی بهروبووم دهستنیشان دهکرد و کهمتهرخهمی به ههڕهشهی ڕۆحهکه سزا دهدا.
ئهم جۆره نهریتانه نیشان دهدهن که پووکا تهنها ئافراندنێکی چیرۆکی نهبووه، بهڵکو له ئاژوی ساڵانهی کشتوکاڵیدا چهسپابووه. کۆتایی، ماوه و ناوچه قهدهغهکراوهکانی دیاری دهکرد.
لێکۆڵینهوه سهبارهت به فۆلکلۆری ئیرلەندی جهخت لهوه دهکاتهوه که زۆربهی ئهم ئافراندنه ڕۆحیانه وهک نوێنهرایهتی یاسا و سنوورهکان کاریان دهکرد: به ڕوونی نیشانیان دهدا که کاتی کوێ شتێک ڕێگهپێدراوه و کوێ نا، لهکوێدا مرۆڤ دهتوانی ئازادانه بجوڵێتهوه و لهکوێدا دهبوایه سهرنج بدات.
پووکای کاتی سهمههین بهم واتایه چاودێری سنووری نێوان بهکارهێنانی مرۆڤایهتی و جیهانی نامرۆڤانهی نیوه ساڵی تاریکه.
لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:
کارە بنەڕەتییەکانی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
پراکتیکی پاراستنی باسکراو لێرە، دیارخستنێکی زانستی-ئایینییە بۆ نەریتە مێژووییەکان. iWell Guard پەیوەندی بەم هێڵە مێژوویی-کولتوورییەوە دەگرێت کە تایبەتمەندی بوونی ئامرازی پاراستنی هەڵگیراوە، و شێوازێکی هاوچەرخی ئەم نەریتەیە پێشکەش دەکات. زیاتر لەبارەی iWell Guard →
بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ کاریگەرییەکەی، نەریت لە کولتوورەکانی جۆراوجۆر ئەم پارێزەرانە دەناسێنێت:
لە پشکنەری پاراستندا بەراوردی بکە ←پارێزەری پێشنیارکراو
سادەترین پارێزەری ئەم کۆکراوەیە: 41 چین لە زێڕی ڕاستەقینەی 999، پلاتینیوم، زیو و سیلیکون، دروستکراو لە ڕوهلا/تورینگیا. پێویست بە چالاککردن نییە، بە هیچ کەسێک نەبەستراوەتەوە و لە بازنەیەکی نزیکەی 50 مەتردا کاریگەری هەیە، تەنانەت بەبێ لەبەرکردنیش.
بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

مامۆستا ئاستبووەکانی تیۆسۆفی: سەرچاوەی فێرکردنەکە لە سەردەمی بلاڤاتسکییەوە، کەسایەتییە سەرەکییەکا...

Vasorrú bába، جادوگرە بنووسە ئاسنینەکەی دارستان لە چیرۆکە گەلییەکانی مەجاری. سەرچاوە، بنووسە ئاسن...

فی پۆپ، ڕۆحی خافیدبووی تایلەند کە هەناوی خۆراکی خۆیەتی. سەرچاوەی لە جادووی بەکارهێنراوی خراپ، دەس...

شیاتین، لقێکی خراپەکار لە جین بەپێی فێرکردنی قورئان. پەیڕەوکاری ئیبلیس، چەندین جار لە سورەتی ٢٦ و...

مهاکالا، سەرکردەی پاسدار لە فێرکردنی بودایی و پاسەوانی تانترایی تیبەت. شێوەی شەشدەستی، ئەرکەکانی...

ههی ماتاو، پێنداری قولاپی ماسیگری ماعۆری له ئێسک یان یاده: سهرچاوه، شێوه و واتای کولتووری وه...