ئاسن و ئاسنی ساردکراوه

بەپێی نەقڵ و ڕوایەت، ئاسن کاریگەرترین ئامرازی مادی دژی بوونەوەرانی دەرەکی مرۆییە، بەتایبەتی دژی پەری، پیاوچەکۆله، ئێلف و ڕۆحی سرووشتی هاوشێوەیان. بزمار ئاسنین لە چوارچێوەی دەرگا، نالبەندی ئاسنین لەسەر دەرگای ماڵ، بازنەی ئاسنین لە چواردەوری بەشکۆک و گرتنی شتێکی ئاسنین لە ناو کارە پارێزگارییە بەناوبانگترینەکانن کە باسیان کراوە.

زاراوەی “ئاسنی ساردکراوه” ئاسنی نەکووتراو یان خاو دەگرێتەوە کە هێزی بەربەستکردنی زیاتری بۆ دەبردرێت. دوژمنایەتی نێوان ئاسن و بوونەوەرانی پەری لە نەریتی کێلتی وەک شتێکی سەرەکی و بێ پێویستی بۆ ڕوونکردنەوە دادەنرێت: تایبەتمەندییەکی سرووشتی جیهانە.

نەقڵ و ڕوایەتی ئاسن وەک پارێزگار بەتەواوی پەیوەستە بە گواستنەوە لە سەردەمی بڕۆنز بۆ سەردەمی ئاسن.

کارکردن لەسەر ئاسن بۆ هەزاران ساڵ پیشەیەکی تایبەت و پۆشراو بە نهێنی بووە: ئاسنگر لە زۆر کولتووردا لە نێوان جیهانەکاندا وەستابووە، مادەکەی وەک شتێک دانرابوو کە ڕێکخستنی هێزەکانی پێشوو ئاڵنگاری دەکرد یان بەسەریانی دەبرد. بوونەوەرانی سەر بە ڕێکخستنی کۆن، بەپێی ئەم بۆچوونە، هیچ نەیانتوانی لە دژی مادەی نوێ بکرێت.

لە نەقڵی ئیرلەندی و سکۆتلەندی، دوژمنایەتی نێوان ئاسن و گەلی پەری بەتایبەتی بەوردی تۆمار کراوە. تۆماس کیتلی (Thomas Keightley) لە سەردەمی سەرەتای سەدەی 19 چەندین چیرۆکی تۆمار کرد کە تیایاندا تووچکردن یان پیشاندانی شتێکی ئاسنین گەلی پەری ڕاچاندووە.

لوقی درەختی سۆرین کە ئەویشیان وەک دار پارێزگار دانرابوون، لەم نەریتەدا زۆرجار لەگەڵ پارچەیەک ئاسن بەکارهاتوون.

لە ئەڵمانیا و ئۆسترییا، وشەنامەی دەستی گەلی ئەڵمانی دەربارەی خورافات بزمار ئاسنین وەک پارێزگار لەسەر دەرگای ماڵ و مانگا تۆمار دەکات، هەروەها ئاسن لەژێر سەرینی نووستن دژی خەونی ترسناک و پارچە ئاسن لە کۆتی منداڵان دژی بەشکۆک.

نەریتی هەڵواسینی نالبەندێک لەسەر دەرگای سەرەکی، لە نەقڵی گەلیدا کاریگەری پارێزگاری ئاسن پەیوەست دەکات بە شێوەی نالبەند کە خۆی وەک نیشانەی بەخت و پارێزگاری دادەنرێت.

لە نەقڵی سکاندیناڤیدا، ئاسنگرەکان ڕێزێکی تایبەتیان هەبووە، و خواوەندانی ئاسنگری وەک ویلاندی جێرمانی یەکێک بووە لە بەهێزترین کەسایەتییە ئەفسانەییەکان. ڕێزلێنان بۆ ئاسن خۆی لە چەندین نەریتی پارێزگاریدا نواند: کۆتری گاسن لە شەوانی زستان بەتایبەتی هەڵدەگیران، شەفرەی سۆسن پێش یەکەم زریان لە پاییز خرایە ناو زەوی.

نەقڵ و ڕوایەت چەندین لێکدانەوە دەخاتە بەردەست بۆ ئەوەی بۆچی ئاسن کاریگەری بەربەستکردنی بەرامبەر بوونەوەرە دوژمنکارەکان هەیە.

باوترین بۆچوون ئەوەیە کە ئاسن سەر بە ڕیزبەندییەکی جیاواز و تازەترە بەراورد بەو بوونەوەرانەی کە بەربەستی دەکات. لەگەڵ بۆچوونی کەلتی، پەری و ئێلف و گیانە خزمەکانیان بوونەوەری سەردەمی کۆنن، یانی جیهانی پێش ئاسن. ئەم کانزایە نوێنەرایەتی زاڵبوونی مرۆڤ بەسەر سروشتدا دەکات، شتێک کە بۆ ئەم بوونەوەرانە ناهەقووزراو یان زاڵنەبووکراوە.

لەگەڵ ئەمەشدا لە نەقڵ و ڕوایەتی ڕەنگی مەسیحی، بنەمایەکی ئایینی زیاد دەبێت: ئاسن وەک کانزای بەدیهێنان دادەنرێت، کە بەرامبەر بە شەیتانی و ئافرێتی دادەوەستێت، چونکە نوێنەرایەتی ڕیزبەندی خودا دەکات. لەم چینەی نەقڵ و ڕوایەتەوە نەریتی پێکهاتووە کە زەنگی کڵێسا لە ئاسن یان بڕۆنز دروست بکرێت، واتا مادەیەکی پارێزەری بۆ دەنگەکە زیاد بکرێت.

ئاستێکی سێیەمی لێکدانەوە، بە تایبەت لە نەریتە جەرمانییەکاندا، جەخت لەسەر پەیوەندی ئاسن لەگەڵ ئاگر و بروسکە دەکاتەوە: ئاسنێک کە بروسکە لێی داوە، وەک پارێزەرێکی زۆر بەهێز دادەنرێت. تۆر وەک خودای هەورەتریشقە و پارێزەری مرۆڤەکان بە چەکووشێکی ئاسنین دەجەنگێت؛ ئەم کانزایە ئەم بەستنەوەی لەگەڵ هێزی ئاسمانی هەڵدەگرێت.

گەڵاڵەیی بەرگری کردن بە ئاسن زیاتر دیاردەیەکی ئەورووپییە، بەڵام لە شوێنی تریشدا دەبیندرێت.

لە باکووری ڕۆژاوای ئەورووپا، بەتایبەتی لە دوورگەکانی بەریتانی و ئیرلاندا، ئاسن دەربارەی گەلی پەری بەرچاوترین ئامرازی بەرگرییە کە تۆمار کراوە. بازنی ئاسن بۆ سم، ئەڵقەی ئاسن و دەستلێدانی شتوومەکی ئاسنیی لە ڕاپۆرتەکانی باوەڕی گەلی ئیرلاندی و سکۆتلەندی سەدەکانی ۱۸ و ۱۹ زۆر باوبووە.

لە ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا، ئاسن وەک بەرگری لە دژی جادووگەران، بوونەوەرانی خوێنمژ و ڕۆحی بەردەرگا دادەنرێت. بزماری ئاسنیی لە داچووکی دەرگا و کاریتەی دەرگا یەکێکن لە دژبەرگرییانەی کە بەشێوەیەکی گشتگیر لە کەناری ڕاین تا ڤیستولا تۆمار کراون.

لە ڕۆژهەڵاتی ناوین، لە هەندێک لە باوەڕی گەلی عەرەبی و فارسیدا، ئاسن وەک بەرگری لە دژی جن باس دەکرێت. ئەڵقەی ئاسن یان تیلیسمی پێکهاتوو لە ئاسن لە پزیشکی گەلی ناوچەی لیوانت دەبیندرێن.

لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ئاسن ئەرکی بەرگرییەکی سەرەکی کەمتری هەیە، بەڵام لە هەندێک لە گەڵاڵەیی پاکژکردنەوەی چینی و کۆرییدا وەک ماددەیەکی دژبەر دەردەکەوێت.

بەگوێرەی وتنی گەڵاڵەیی، ئاسن زۆرینەی کاریگەری خۆی دەخەملێنێت لە دژی ئەم چینانەی بوونەوەر:

لە دژی بوونەوەری پەری، ئێلف و کۆمەلە: ئەمە بەرچاوترین بوارە کە تۆمار کراوە. لە گەڵاڵەیی کێلتی و نۆردیکدا، ئاسن تاکە ئامرازی مادییە کە بەشێوەیەکی متمانەپێکراو گەلی پەری لەقەراغ ڕادەگرێت یان دووریان دەخەتەوە. منداڵانی گۆڕدراو، واتە منداڵانی کە لەلایەن پەریانەوە گۆڕدراون، بەگوێرەی هەندێک ڕاپۆرت بە پیشاندانی ئاسن ناچار دەکرێن منداڵی مرۆڤ بگەڕێننەوە.

لە دژی جادووگەران و جادووی زیانبار: بزماری ئاسنیی لە داچووکی دەرگا، ئاسنی سم و پارچەی ئاسن لەژێر بەردەرگا وەک بەرگری لە دژی چوونەژوورەوەی جادووگەران یان کاریگەری جادووی زیانبار لەسەر خانوو و مانگا دادەنرێن.

لە دژی ئالپ و خەونی خراپ: بەگوێرەی گەڵاڵەیی ناوەڕاستی ئەورووپا، دانانی ئاسن لەژێر سەرینی سەر یان لەسەر چوارچێوەی جێگا، ئالپ، ڕۆحی شەوانە کە لەسەر سنگی کەسی خەوتوو دادانیشێت، لەقەراغ ڕادەگرێت.

لە دژی کاریگەری گشتی ئایینی خراپ: ئاسنی دانراو لەسەر بەردەرگا و دەرگاکان وەک بەربەستێکی گشتگیر لە دژی ڕۆحەکانی زیانبەخش کار دەکات.

بزماری ئاسنیی لە داچووکی دەرگا باوترین و سادەترین شێوازە. ئاسنی سم لەسەر دەرگای چوونەژوورەوە ماددەی بەرگری و شێوازی بەرگری بەیەکەوە دەبەستێتەوە. پارچەی ئاسن لە بەشکە یان لەژێر جێگا خەوتووان دەپارێزێت، بەتایبەتی منداڵی شیرەخۆر وەک کەسانی زیاتر پێویستیدار بە بەرگری. لە هەندێک لە گەڵاڵەییدا، تەنها گرتنی شتوومەکی ئاسنیی، وەک چەقۆیەک لە بازنی پشتێن، کافییە بۆ بەرەنگاربوونەوەی بوونەوەرێکی پەری.

گەڵاڵەیی جیاوازی دەکات لەنێوان ئاسنی کارکراو و ئاسنی کارنەکراو. “ئاسنی سازگار”، ئەوەی هەرگیز لە ئاگر نەبووە، بەهێزتر دادەنرێت. زنجاردار بوون بەگوێرەی هەندێک گەڵاڵەیی کاریگەری بەرگری کەم دەکاتەوە، لە کاتێکدا گەڵاڵەیی تر زنجار وەک پرۆسەیەکی بێزیانی کۆنبووی ماددە دەبینن کە هێز لاناچێت.