هاکوتوری، کۆمەڵە باڵندەکانی خودای دار تانه
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
هاکوتوری ڕۆحن لە باوەڕی مائوریدا.
چاودێرانی دار کە دارێک کە بەبێ ڕیتوال بڕدرابێتەوە هەڵدەستێننەوە. کۆمەڵە باڵندەی هاکوتوری خێرا دێت کاتێک دارێک بەبێ ڕیتوال دەبڕدرێتەوە. هاکوتوری کۆمەڵە باڵندەکانی خودای دار تانەن.
هاکوتوری چاودێرانی داری مائوریانن: کۆمەڵێک بوونەوەری ڕۆحی و منداڵانی خودای دار تانه. وەک باڵنده و گیانلەبەرانی بچووکی دار، دارەکان دەپارێزن و پێشێلکردنی پیرۆزیی دار تۆڵەی دەکەنەوە.
ناوەرۆکی سەرەکی ئەفسانەکانیان چیرۆکی راتایە: پاڵەوان دارێک بۆ بەلەم دەبڕێتەوە بەبێ ئەوەی نوێژی پێویست بکات، جا بە شەوێکدا هاکوتوری دارەکە دووبارە هەڵدەستێننەوە. تەنها کاتێک راتا پەشیمانی دەردەبڕێت و ڕیتوالەکانی ڕاست بەجێدەهێنێت، دارەکە بۆی دەبڕنەوە.
جۆر: کۆمەڵێک بوونەوەری دار و ڕۆح، چاودێرانی دار
سەرچاوە: باوەڕی کلاسیکی مائوری، نیوزیلاند
دەقەکان: چیرۆکی راتا، تۆمارکراو لەلایەن بێست، ئۆربێل و تی ئارا
سەردەم: باوەڕی کلاسیکی تا ئێستا
شێواز: زۆرجار وەک باڵنده یان شێوەی باڵندەیی، هەروەها وەک مێروولە
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
باوەڕی کلاسیکی مائوری، بە باشی سەلمێنراو لە چیرۆکی راتا و تۆمارکراو لەلایەن بێست، ئۆربێل و تی ئارا.
بواری باڵاوبوونەوە
نیوزیلاند، جیهانی مائوریان: هاکوتوری بەشێکن لە کۆسمۆلۆژیای تانه ماهووتا، خودای دار و باڵندەکان.
دۆخی سەرچاوەکان
باش: زانستی داری مائوری بە قەڵەمی ئێلسدون بێست، ئینسایکڵۆپیدیای ئۆربێل و تۆمارەکانی تی ئارا.
ناو و شێوازەکان
مائوری: هاکوتوری، ناوی ڕۆحی دار و درەخت. وەک کۆمەڵ دەبینرێن، نەک وەک بوونەوەری تاک، و لە ئەفسانەدا بەیەکەوە دەردەکەون.
شێوە و کاریگەری
شێواز
هاکوتوری زۆرجار وەک باڵنده یان ڕۆحی شێوەی باڵندەیی دەردەکەون، هەروەها وەک مێروولەی دار. باڵنده و گیانلەبەرانی بچووک هێزی ژیانی دار دەرببڕن؛ سەری داری کە بە شەوێکدا دووبارە هەڵدەستێتەوە نیشانەی پارێزراوی داره لەبەر نەبوونی ڕیتوال.
کاریگەری
هاکوتوری هەڵسوکەوتی هەڵەی ڕیتوالی سزا دەدەن و ڕاستدەکەنەوە و بەجێبەجێکردنی ڕاستی خەڵات دەکەن. ئەوان ئەم یاسایە دەردەبڕن کە بەکارهێنانی دار تەنها بە ڕێزگرتن و ڕیتوالەوە ڕێگەپێدراوە.
پرۆفایل: هاکوتوری
گرنگترین لایەنەکانی چاودێرانی دار بە کورتی.
بەشێکن لە کۆسمۆلۆژیای مائوری دەربارەی تانه ماهووتا، خودای دار و باڵندەکان، کە چاودێریی ئەو جێبەجێ دەکەن.
مرۆڤانێک کە دار دەبڕنەوە یان تێدەکەون بۆ ناو دار: هەڵسوکەوتیان بەپێی ڕیتوالەکانی پێویست هەڵسەنگێنراو دەبن.
کۆمەڵێک بوونەوەری دار و ڕۆح، زۆرجار وەک باڵنده یان شێوەی باڵندەیی، هەروەها وەک مێروولەی دار.
چاودێرانی دار: پێشێلکردنی پیرۆزیی داره تۆڵەی دەکەنەوە، شکاندنی ڕیتوال ڕاستدەکەنەوە و بەجێبەجێکردنی ڕاست خەڵات دەکەن.
ڕیتوال و کاراکیا، نوێژ و ئاهەنگ، لە کاتی بڕینەوەی دار و ڕاوی باڵندە؛ لە هەندێک شوێن پێشکەشکردنی قوربانی.
مائیرۆی دڕندە و گەلی پەریی پاتوپایاره: سێ گەلی جیاواز و ناوچەیی داری مائوریان.
راتا و داری دووبارە هەڵدەستێنراو
هاکوتوری بەشێکن لە کۆسمۆلۆژیای مائوری دەربارەی تانه ماهووتا، خودای دار و باڵندەکان، کوڕی رانگینوئی، ئاسمان، و پاپاتووئانووکو، زەوی، ئەوەی دایک و باوکی جودا کردەوە و جیهانی ڕووناکی دروستکرد. وەک منداڵانی تانه، ئەوان چاودێرانی شانشینی ئەونن.
پاڵنانەوە و شیکردنەوە
هاکوتوری لە کولتووری مائوری، لە بابەتەکانی پەروەردەیی و لە بابەتەکانی ژینگەیی ئامادەن، بەستراوەتەوە بە ئیتیکای دار و چاودێری، کایتیاکیتانگا.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینەوە، هاکوتوری چاودێرانی دارن لە جۆری خاوەن ئاژەڵ و ڕۆحی سزادانی ڕیتوالین، کە یاسای بەکارهێنانی بە ڕێزگرتن جێبەجێ دەکەن. لەبەر ئەوەی باوەڕێکی زیندووە، یاساکانی تاپووی دار لێرە بە وریایی باسکراون.
کاراکیا: هەڵسوکەوتی ڕاست لەگەڵ دار
بەڵگەدار ڕیتوال و کاراکیان، نوێژ و ئاهەنگ، لە کاتی بڕینەوەی دار و ڕاوی باڵندە، بۆ ناسینی چاودێریی تانه؛ لە هەندێک نەریت پێشکەشکردنی قوربانی جێدەهێڵن یان نوێژێک دەکەن. ئامانج نەگرتنی هاکوتوریە، بەڵکوو بەجێبەجێکردنی ڕاسته: ئەوەی ڕیتوال بەجێبگەیەنێت، هیچ لە چاودێرانی دار نایترسێت و وەک راتا دەتوانێت لەسەر یارمەتیشیان دابنیشێت. یاساکانی تاپووی دار لێرە بە وریایی باسکراون، چونکە باوەڕێکی زیندووە.
بەراوردی خاوەنی ئاژەڵ و چاودێرانی دار
هاکوتوری هاوتای چاودێری دار و خاوەنی ئاژەڵن، بۆچوونی چاودێرێک کە تۆڵەی سووتاندنی سەرچاوە دەکاتەوە. لە ڕوانگەی کارکردن خۆیان لە کورووپیرای بەرازیلی و چوولاچاکیی پێرووی نزیکن لە پارێزگاری دار، بەڵام لێرەدا جەختکردن لەسەر ڕیتوالە نەک وون بوون. لە ناو جیهانی مائوریدا، مائیرۆی دڕندە و توند و گەلی پەریی ڕوونی پاتوپایاره پێویستە جودا بکرێنەوە: هاکوتوری نە دوژمنکارن و نە فریودەر، بەڵکوو چاودێرن کە هەڵسوکەوتی ڕاست داوا دەکەن.
پرسیارە باوەکان دەربارەی هاکوتوری
چیرۆکی راتا چی فێری دەکات؟
ئەوەی کە تەنها بە ڕیتوالی ڕاست و ڕێزگرتن دەتوانرێت دار لە دار وەربگیرێت.
هاکوتوری چۆن دیارن؟
زۆرجار وەک باڵنده یان ڕۆحی شێوەی باڵندەیی، هەروەها وەک مێروولەی دار.
ئایا خراپن؟
نەخێر، ئەوان چاودێرن کە هەڵسوکەوتی ڕاست داوا دەکەن.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- تانه ماهوتا (Tane Mahuta) – خودای دارستان، که هاکوتوری منداڵەکانی ئەون
- مائیرۆ (Maero) – مرۆڤانی کێوی دارستان، بۆ جیاکردنەوە
- پاتوپایاره‌هه (Patupaiarehe) – گەلی پەری لووتکە هەوردراوەکان
- بخوور کردن، تیلسم، پێچەک – ئامرازی پارێزەری بەمیراتگرتوو
- کۆمپاسی پاراستن – ڕوانگەیەکی گشتی بۆ ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
هاکوتوری وەکو پارێزەرانی دارستان لای مائوری و منداڵانی تانه، یەکێکن لە ڕوونترین ئەخلاقیاتی دارستان لە مێژووی ئایینەکاندا: دارستان دەبەخشێت، بەڵام تەنها بۆ ئەوەی بە ڕێت و ڕەزامەندی بۆی دابچێت.
