Στην τιβετική παράδοση ο Padmasambhava θεωρείται ο κύριος δάσκαλος του Τάντρα που εδραίωσε μόνιμα τον Βουδδισμό στο Θιβέτ και θεμελίωσε πολυάριθμα τελετουργικά προστασίας. Ο Padmasambhava («αυτός που γεννήθηκε από τον Λωτό»), γνωστός στα Θιβετιανά κυρίως ως Guru Rinpoche ή Padmakara, θεωρείται ο κεντρικός ιδρυτής του θιβετανικού Βουδδισμού Vajrayana.
Η παράδοση τον συνδέει με τη μεταφορά του ινδικού Τάντρα στο Θιβέτ στα τέλη του 8ου αιώνα. Στην παλαιότερη θιβετανική σχολή, τη Nyingma, τιμάται ως «δεύτερος Βούδδας». Από ιστορικορελιγιολογική άποψη, η ιστορική του τεκμηρίωση παραμένει αμφισβητούμενη, καθώς η παραδοδεδομένη εικόνα έχει διαμορφωθεί έντονα από τη θρύλο.
Οι λίγες σύγχρονες πηγές αναφέρουν έναν ινδικό ή καταγόμενο από την Oddiyana δάσκαλο Τάντρα, που προσκλήθηκε στο Θιβέτ επί βασιλείας του Trisong Detsen (βασίλεψε περ. 755 έως 797).
Η Oddiyana ταυτίζεται σήμερα στην έρευνα κυρίως με την κοιλάδα Swat στο σημερινό Πακιστάν ή με την Odisha της ανατολικής Ινδίας. Ο βασιλιάς είχε ανάγκη έναν ταντρικό, διότι ο ινδός μοναστικός δάσκαλος Shantarakshita είχε συναντήσει αντίσταση από τα ντόπια πνεύματα κατά την ανέγερση του πρώτου θιβετανικού μοναστηριού, του Samye.
Λέγεται ότι ο Padmasambhava υπέταξε αυτά τα πνεύματα και τα ενσωμάτωσε στο βουδδιστικό σύστημα ως θεότητες προστασίας. Η παραδοσιακή ιδρυτική χρονολογία του Samye τοποθετείται στο 779. Ο David Snellgrove και ο Hugh Richardson («A Cultural History of Tibet», London 1968) θεωρούν αυτόν τον ιστορικό πυρήνα πιθανό, ενώ αποδίδουν τα πολυάριθμα μυθολογικά στολίδια σε μεταγενέστερη δημιουργία θρύλων.
Οι εκτενέστερες πηγές, το Padma Thang Yig (Χρονικό Padma) και το Pema Kathang, παραδίδονται ως «κείμενα θησαυρού» (terma) της σχολής των ανακαλυπτών θησαυρών (tertön). Αποκαλύφθηκαν κυρίως τον 14ο αιώνα από τον Orgyen Lingpa και τον 17ο αιώνα από περαιτέρω ανακαλυπτές θησαυρών.
Η ιστορική αξιοπιστία αυτών των κειμένων είναι περιορισμένη, ωστόσο η θρησκευτική τους επίδραση υπήρξε τεράστια. Η Janet Gyatso στο «Apparitions of the Self» (Princeton 1998) εξέτασε την παράδοση terma ως ιδιαίτερη μορφή θρησκευτικής εξουσιοδότησης, στην οποία οι οράσεις, η απόκρυψη και η εκ νέου ανακάλυψη αναλαμβάνουν κανονικές λειτουργίες.
Σύμφωνα με την παραδοσιακή αφήγηση, ο Padmasambhava δεν γεννήθηκε από μητέρα, αλλά εμφανίστηκε ως οκτάχρονο παιδί σε μια ανθισμένη λωτοφόρο μέσα στη λίμνη Dhanakosha στη χώρα Oddiyana.
Ο βασιλιάς Indrabhuti, που ήταν άτεκνος και αναζητούσε πολύτιμους λίθους, βρήκε το παιδί και το υιοθέτησε ως γιο του. Αυτή η αφήγηση έρχεται σε εντυπωσιακή αντίθεση με την ανθρώπινη γέννηση του Shakyamuni και υπογραμμίζει την εξαιρετική θέση της μορφής.
Από θρησκειολογική άποψη, το μοτίβο πρέπει να διαβαστεί ως τυπικό στοιχείο της τανρικής αγιογραφίας, που τοποθετεί την «υπερφυσική» καταγωγή του δασκάλου πάνω από τη βιογραφική πραγματικότητα.
Η παράδοση απαριθμεί οκτώ κύριες εκδηλώσεις του Padmasambhava, που ενσαρκώνουν τις διάφορες δραστηριότητές του σε διαφορετικές φάσεις ζωής ή καταστάσεις φωτισμού.
Σε αυτές ανήκουν ο Guru Padma Gyalpo (ο βασιλικός), ο Guru Loden Chokse (ο απολύτως γνώστης), ο Guru Pema Jungne (ο Λωτογεννημένος), ο Guru Padmasambhava (εκδήλωση ειρήνης), ο Guru Shakya Senge (Λέων των Shakya, σε μορφή μοναχού), ο Guru Senge Dradok (Βροντερός Λέων, σε διαμάχη με αιρετικούς), ο Guru Nyima Ozer (Ακτίνα ηλίου, ως Yogi σε νεκροταφεία), ο Guru Dorje Drolö (οργίλη μορφή πάνω σε ιπτάμενη τίγρη).
Αυτοί οι οκτώ αποτελούν έναν συστηματοποιημένο κανόνα, που οργανώνει τη μυθολογική πολυμορφία της βίας του Padmasambhava.
Σημαντικό ρόλο στην παράδοση του Padmasambhava διαδραματίζουν οι πέντε «σύντροφοι σοφίας» του (yum). Οι πιο γνωστές είναι η Yeshe Tsogyal, μια θιβετανή βασίλισσα που θεωρείται η κύρια μαθήτριά του και ερωμένη του, και η Mandarava, μια ινδή πριγκίπισσα. Η Yeshe Tsogyal είναι η συγγραφέας ή συντάκτης πολυάριθμων κειμένων terma που ανακαλύφθηκαν αργότερα.
Η βιογραφία της («Lady of the Lotus-Born») καταγράφηκε στη σήμερα γνωστή μορφή της μόλις τον 17ο αιώνα. Η έρευνα συζητά αν πρόκειται για ιστορικό πρόσωπο ή για θρησκευτική προσωποποίηση.
Η Janet Gyatso τάσσεται στο «Women in Tibet» (Bloomington 2005) υπέρ μιας διαφοροποιημένης ανάγνωσης, που κατατάσσει την Yeshe Tsogyal ως ιστορικά πιθανή, αλλά έντονα λογοτεχνικά επεξεργασμένη μορφή.
Λέγεται ότι ο Padmasambhava, κατά την παραμονή του στο Θιβέτ, έκρυψε πολυάριθμα διδακτικά κείμενα που προορίζονταν για μελλοντικές εποχές. Αυτοί οι «θησαυροί» (terma) διακρίνονται σε υλικούς (ter) και νοητικούς (gongter). Οι υλικοί βρίσκονται κρυμμένοι σε σπηλιές, βράχους, αγάλματα ή υδάτινα ρεύματα και ανακαλύπτονται εκ νέου σε προκαθορισμένες ζωές από προορισμένους ανακαλυπτές θησαυρών (tertön).
Οι νοητικοί είναι αποτυπωμένοι σε μια ειδική «κατάσταση νου», που μπορεί να γίνει άμεσα αντιληπτή. Αυτή η σύλληψη επέτρεψε στις μεταγενέστερες γενιές να νομιμοποιούν νέα διδακτικά κείμενα ως κατ’ ευθείαν προερχόμενα από τον Padmasambhava, χωρίς να είναι δυνατή η κειμενοκριτική επαλήθευση.
Επιστημονικά, η παράδοση terma αποτελεί παράδειγμα μιας «ανοιχτής» θρησκευτικής παράδοσης κειμένων, που βρίσκεται σε αντίθεση με την κανονικά κλειστή ινδική παράδοση Τάντρα–παράδοση.
Τα διδακτικά περιεχόμενα που αποδίδονται στην παράδοση του Padmasambhava περιλαμβάνουν κυρίως τη «Μεγάλη Τελειότητα» (Dzogchen), τον κλάδο μεταβίβασης που θεωρείται το ανώτατο διδακτικό σύστημα της σχολής Nyingma. Επίσης, αρκετά ανώτερα Yogatantra ανήκουν στο σώμα έργων του Padmasambhava, όπως το Vajrakilaya-Tantra.
Η πρακτική μορφή είναι το «Guru-Yoga» (Lama-Yoga), στο οποίο οι μαθητές ανακαλούν τον Padmasambhava ως ενσάρκωση όλων των Βούδδα, Bodhisattva και δασκάλων. Το επτασύλλαβο ριζικό μάντρα «om ah hum vajra guru padma siddhi hum» είναι ευρέως διαδεδομένο σε ολόκληρη την πρακτική της Nyingma, καθώς και στις μη-Nyingma σχολές του Θιβέτ.
Ο Padmasambhava τιμάται εξίσου στις θιβετανικά επηρεαζόμενες περιοχές του Μπουτάν, του Σίκκιμ, του Λαντάκ και της μογγολικής υψιπεδίας. Στο Μπουτάν είναι η κεντρική θρησκευτική μορφή· το μοναστήρι Taktsang («Φωλιά Τίγρης») στην απότομη πλαγιά της κοιλάδας Paro σηματοδοτεί, κατά την παράδοση, τον τόπο όπου αυτός διαλογίστηκε πάνω σε μια τίγρη.
Η όγδοη τελευταία κατοικία του στο «Χάλκινο Βουνό» (Zangdok Palri) θεωρείται καθαρή γη, που υπάρχει παράλληλα με το Sukhavati του Amitabha και αποτελεί στόχο αναγέννησης για τους πρακτικούς στο τέλος της ζωής τους.
Το ερώτημα πόσο της παραδοτέας εικόνας ανάγεται σε ιστορικό πρόσωπο δεν μπορεί να απαντηθεί οριστικά. Ο Robert Mayer και η Cathy Cantwell έχουν δείξει σε πολλές εργασίες («The Padmasambhava Cycle», Oxford 2013) ότι η διάδοση της λατρείας του Padmasambhava βρισκόταν σε στενή αλληλεπίδραση με τις πολιτικές ανακατατάξεις στο Θιβέτ.
Σε φάσεις εξασθένησης της κεντρικής εξουσίας αυξανόταν η σημασία του Padmasambhava, καθώς ως υπερτοπικός προστάτης του Θιβέτ μπορούσε να δημιουργήσει ταυτότητα πέρα από τις δυναστικές δομές. Αυτή η λειτουργία εξηγεί εν μέρει γιατί η παράδοση του Padmasambhava γνώρισε τόσο μεγάλη επέκταση ιδίως κατά τους «σκοτεινούς αιώνες» μετά την κατάρρευση του βασιλείου Yarlung τον 9ο αιώνα.
Πρωτογενείς πηγές: Padma Thang Yig (Χρονικό Padma), που αποδίδεται στον Orgyen Lingpa· Pema Kathang· Bardo Thödol (Θιβετανικό Βιβλίο των Νεκρών, που στο κολόφωνό του ανάγεται στον Padmasambhava)· Vajrakilaya-Tantra.
Δευτερογενής βιβλιογραφία: David Snellgrove και Hugh Richardson, «A Cultural History of Tibet», London 1968· David Snellgrove, «Indo-Tibetan Buddhism», London 1987· Janet Gyatso, «Apparitions of the Self», Princeton 1998· Cathy Cantwell και Robert Mayer, «The Padmasambhava Cycle», Oxford 2013· Robert Buswell και Donald Lopez, «Princeton Dictionary of Buddhism», Princeton 2014· Klaus-Josef Notz, «Buddhismus», Stuttgart 2002.