Ινκούμπους, αρσενικός νυχτερινός δαίμονας
Ο Ινκούμπους είναι μια κατηγορία όντων με βαθιές ρίζες στην ιστορία των θρησκειών, με μεσοποτάμια, ιουδαϊκά-αποκρυφικά, ελληνορωμαϊκά και μεσαιωνικά-χριστιανικά στρώματα. Η παρούσα επισκόπηση παρουσιάζει τις πηγές, τη σχολαστική διδασκαλία, τη θεολογία των δίκων μαγισσών–Θεολογία – και τη σύγχρονη φαινομενολογική έρευνα. Η ενότητα Μυθολογία συγκεντρώνει εδώ τα ελληνορωμαϊκά και μεσαιωνικά-χριστιανικά στρώματα γύρω από τον Ινκούμπους.
Πίνακας περιεχομένων
Ινκούμπους
Γυναικείος νυχτερινός δαίμονας που συνευρίσκεται με κοιμώμενες γυναίκες. Αντίστοιχο του Ινκούμπους στη χριστιανική-μεσαιωνική δαιμονολογία. Συνδέεται με παλαιότερες παραδόσεις γυναικείων δαιμόνων-πειρασμών (Λίλιθ, Έμπουσα, Λάμια).
Ο Ινκούμπους εμφανίζεται ως αρσενικός νυχτερινός δαίμονας σε πολλές μεσαιωνικές δαιμονολογίες.
Ο Ινκούμπους είναι μια από τις καλύτερα τεκμηριωμένες κατηγορίες όντων της συγκριτικής δαιμονολογίας. Η ονομασία προέρχεται από το λατινικό succuba (από το succubare, «να ξαπλώνεις από κάτω») και δηλώνει μια γυναικεία νυχτερινή εμφάνιση που επιδρά σε κοιμώμενους άνδρες.
Η έννοια αυτή δεν γεννήθηκε στον χριστιανικό Μεσαίωνα, αλλά έχει σαφώς αποδεικτέα ιστορία προϋπάρξεως στη μεσοποτάμια παράδοση της Lilitu και στην ιουδαϊκή διδασκαλία για τη Λίλιθ, η οποία από την ύστερη Αρχαιότητα παρουσιάζει χαρακτηριστικά Ινκούμπους.
Στο iWell Guard αντιμετωπίζουμε τον Ινκούμπους ως μορφή που αναπτύχθηκε ιστορικά στην ιστορία των θρησκειών, με σαφώς διακριτά στρώματα: μεσοποτάμιο-ακκαδικό στις αρχαιότερες μαρτυρίες, ιουδαϊκό-αποκρυφικό στη Ύστερη Αρχαιότητα, χριστιανοθεολογικό στη σχολαστική θεολογία της Ύψιμης Μεσαιωνικής περιόδου, πρωτονεότερο-νομικό στη θεολογία των δίκων μαγισσών – αρχικά τοποθετημένο από τον Αυγουστίνο στο De civitate Dei (XV,23) και συστηματοποιημένο από τον Θωμά Ακινάτη στη Summa Theologiae (I, q. 51, a. 3).
Και οι δύο συζητούν το οντολογικό ερώτημα, πώς ένα σωματικά μη απτό πνεύμα μπορεί να ασκεί σεξουαλική δράση· ο Θωμάς ακολουθεί τη διπλή λύση, σύμφωνα με την οποία ο ίδιος δαίμονας συλλέγει αρχικά ως Ινκούμπους το σπέρμα και στη συνέχεια το μεταφέρει ως Ινκούμπους. Η κατασκευή αυτή παραμένει μέχρι τον Malleus Maleficarum (Sprenger και Institoris, 1487) το πρότυπο-μοντέλο της καθολικής δαιμονολογίας.
Μυθολογική ταξινόμηση
Ο Ινκούμπους απαντά στην ιστορικοθρησκευτική παράδοση σε πολλές παράλληλες κλωστές, που μόνο στην πρωτονεότερη σύνθεση συμπυκνώνονται σε μια ενιαία μορφή.
Μεσοποτάμιος-ιουδαϊκός κλάδος
Ήδη η ακκαδική παράδοση γνωρίζει με τον Lilu μια αρσενική νυχτερινή εμφάνιση, τα χαρακτηριστικά της οποίας εισρέουν στις μεταγενέστερες αντιλήψεις περί Ινκούμπους. Στις πινακίδες επίκλησης της δεύτερης π.Χ. χιλιετίας ο δαίμονας αυτός θεωρείται ανήσυχο πνεύμα που στοιχειώνει κοιμώμενους ανθρώπους και συνδέεται με τη σφαίρα της νυχτερινής καταπίεσης.
Παράλληλα με τη γυναικεία Lilitu υπάρχει έτσι από νωρίς μια αρσενικά νοούμενη αντίθετη μορφή, που μπορεί να αναγνωστεί ως πρόδρομος του κατατρέχοντος νυχτερινού δαίμονα.
Αυτή η μορφή γίνεται στην υστεροαρχαία ιουδαϊκή παράδοση η Λίλιθ και αναπτύσσει στο Αλφάβητο του Μπεν Σιρά (8ος–10ος αιώνας) ιδιαίτερη βιογραφία ως πρώτη γυναίκα του Αδάμ, η οποία εγκαταλείπει τον Παράδεισο λόγω διαμάχης για τη σεξουαλική θέση και από τότε επιστρέφει ως Ινκούμπους.
Αυτό το στρώμα αντιλήψεων εξελίσσεται στη μεσαιωνική Καμπαλά, ιδίως στον Ζοχάρ του 13ου αιώνα, όπου αρσενικοί δαίμονες εμφανίζονται ως γεννήτορες ιδίου απογόνου και συγχωνεύονται με τα παλαιότερα μεσοποτάμια μοτίβα.
Οι επιγραφές στα ιουδαϊκο-βαβυλωνιακά μαγικά κύπελλα, που σκοπό είχαν να εξορκίσουν βλαβερά πνεύματα, μαρτυρούν ότι ο κατατρέχων νυχτερινός δαίμονας θεωρούνταν πραγματικός κίνδυνος στην καθημερινή ευλάβεια και απωθούνταν με προστατευτικές φόρμουλες.
Ελληνορωμαϊκός κλάδος
Στην ελληνορωμαϊκή παράδοση ο Ινκούμπους μπορεί να συνδεθεί με τον κύκλο του Πάνα, των Φαύνων και των Σειληνών, δηλαδή αρσενικών μιξόμορφων όντων στα οποία αποδιδόταν επιθετική σεξουαλική συμπεριφορά. Η λατινική λέξη incubus, παράγωγη του ρήματος για «ξαπλώνω επάνω», συμπυκνώνει την αντίληψη ενός όντος που επικαθίζει στην κοιμώμενη. Εμφανίζεται έτσι μια αυτόνομη παραδοσιακή γραμμή αρσενικών νυχτερινών μορφών.
Η Έμπουσα απαντά στον Αριστοφάνη (Βάτραχοι) και στη Vita του Απολλώνιου Τυανέως του Φιλόστρατου· η Λάμια εμφανίζεται στον Ψευδο-Απολλόδωρο και στα χριστιανικά Απόκρυφα ως τρόμος των παιδιών. Αυτή η παράδοση εισρέει στη μεσαιωνική διδασκαλία για τον Ινκούμπους μέσω της πατριστικής προσαρμογής της αρχαίας μυθολογίας.
Πρωτονεότερη σύνθεση
Με τον Malleus Maleficarum (1487), το έργο του Johann Weyer De praestigiis daemonum (1563), του Nicolas Rémy Daemonolatria (1595) και του Henri Boguet Discours des sorciers (1602) η διδασκαλία για τον Ινκούμπους γίνεται αναπόσπαστο τμήμα της θεολογίας των δίκων μαγισσών. Η μεθοδολογική συνέπεια είναι σοβαρή: η κατηγορία του Ινκούμπους ανήκει στους συχνότερους λόγους κατηγορίας στους πρωτονεότερους διωγμούς μαγισσών.
Η ιστορική έρευνα (Brian Levack, Wolfgang Behringer, Wolfgang Schild) έχει διερευνήσει λεπτομερώς τις τελευταίες δεκαετίες τη σχέση μεταξύ της θεολογίας του Ινκούμπους–Θεολογία – και της δυναμικής του διωγμού.
Πηγές
Ο Ινκούμπους αποτελεί επιστημονικά μια κατηγορία όντων με διάφορα ιεραρχικά επίπεδα και εξειδικεύσεις λειτουργιών, όχι μια μεμονωμένη οντότητα. Οι λεπτομερείς ταξινομήσεις απαντούν κυρίως στην πρωτονεότερη δαιμονολογία και στο σώμα κειμένων του Lemegeton.
Ιεραρχία και εξειδίκευση
Ο Malleus Maleficarum διακρίνει μεταξύ εμφανίσεων Ινκούμπους χωρίς μόνιμο δεσμό (εφάπαξ νυχτερινή στοίχηση) και δεσμευμένων σχέσεων Ινκούμπους (κατασκευή συμφώνου μαγισσών). Αυτή η διάκριση υιοθετείται σε μεγάλο βαθμό από τα κείμενα των δίκων μαγισσών.
Στη νεότερη τελετουργικο-μαγική βιβλιογραφία, ιδίως στα έργα των Stephen Skinner και Israel Regardie, τα όντα Ινκούμπους υποδιαιρούνται περαιτέρω κατά κύκλο δράσης (Ινκούμπους αγάπης, Ινκούμπους κατανάλωσης ενέργειας, Ινκούμπους ελέγχου), κατά προέλευση (ιουδαϊκή, χριστιανικο-δυτική, ασιατική – όπως η ιαπωνική Yuki-Onna ή η κινεζική Hu-Li-Jing) και κατά μορφή δεσμού.
Φαινομενολογική έρευνα
Η έρευνα (Owen Davies, Paranormal, 2009· David Hufford, The Terror that Comes in the Night, 1982) ερμηνεύει μέρος των αναφορών για Ινκούμπους από την οπτική της REM-ατονίας και των υπνοπομπικών παραισθήσεων.
Η ερμηνεία αυτή охватывает το φαινομενολογικό επίπεδο – πίεση στο στήθος, αδυναμία κίνησης και αντίληψη μιας ξένης, συχνά ως αρσενικής εκλαμβανόμενης παρουσίας – αφήνει όμως ανοιχτό το πολιτισμικοϊστορικό επίπεδο. Η σημερινή επιστημονική θέση εκτιμά σε γενικές γραμμές ότι η ιατρική και η ιστορικοπαραδοσιακή ερμηνεία αφορούν δύο στρώματα του ίδιου συμπλέγματος και επομένως δεν αλληλοαποκλείονται.
Λειτουργική και τελετουργικο-μαγική αντιμετώπιση
Η καθολική παράδοση γνωρίζει από τον 16ο αιώνα έναν εκτεταμένο μηχανισμό εξορκισμού κατά των εμφανίσεων Ινκούμπους, κωδικοποιημένο στο Rituale Romanum (1614). Η τελετουργικο-μαγική παράδοση (από τη σολομωνική μαγεία της πρώιμης νεότερης εποχής έως τη σύγχρονη Χαοτική Μαγεία) αναπτύσσει σύμβολα προστασίας, φόρμουλες επίκλησης για δέσμευση και τελετουργίες απόλυσης.
Η θέση του iWell Guard κατατάσσει τον Ινκούμπους στην κατηγορία νυχτερινών εξαντλητών ενέργειας και παραπέμπει στη λειτουργία του μάντρα (βλ. Επισκόπηση λειτουργιών) ως μεθοδική απάντηση.
Σύγχρονη πρόσληψη
Σχέση με άλλα πολιτισμικά όντα
Ο Ινκούμπους είναι μόνο η πιο εξέχουσα μορφή ενός διαπολιτισμικού σχήματος όντων στη δυτικο-μεσαιωνική παράδοση.
Αρσενικά ή ανδρόμορφα νυχτερινά όντα με συγγενή λειτουργία απαντούν σε πολλούς καλά τεκμηριωμένους πολιτισμούς, όπως το σύμπλεγμα Mahr της γερμανικής παράδοσης στην αρσενική ανάγνωσή του, ο Alp της γερμανόφωνης λαϊκής πίστης που καταπιέζει τον κοιμώμενο, ή οι σλαβικές αντιλήψεις περί ενός επικαθίζοντος νυχτερινού πνεύματος.
Στην ιουδαϊκή παράδοση εμφανίζεται δίπλα στη Λίλιθ ο Σαμαήλ ως αρσενική δαιμονική μορφή που ανήκει σε αυτό το πλαίσιο.
Αυτές οι παραλληλίες είναι ιστορικά διαφωτιστικές, καθώς δείχνουν ότι η αντίληψη ενός σεξουαλικά απειλητικού αρσενικού νυχτερινού όντος δεν είναι ιδιαίτερο προϊόν της χριστιανικής δαιμονολογίας, αλλά εμφανίζεται ευρέως κατανεμημένη σε πολιτισμική-ανθρωπολογική διάσταση. Ο Ινκούμπους παρουσιάζεται έτσι ως τοπική εκδοχή ενός ευρέως διαδεδομένου ερμηνευτικού σχήματος.
Η χριστιανική διαμόρφωση με την πολικότητα Ινκούμπους/Σούκκουμπους και τη σύνδεσή της με την αντίληψη περί μαγισσών είναι αντίθετα ιστορικά συγκεκριμένη και περιορίζεται στον ύστερο Μεσαίωνα και στην Πρώιμη Νεότερη Εποχή.
Θεολογική βαθύτερη δομή
Στη σχολαστική θεολογία το ερώτημα εάν ένας δαίμονας μπορεί να εμφανιστεί ως άνδρας και να έχει σωματική επαφή με γυναίκα δεν είναι διόλου περιστασιακό. Ο Ινκούμπους ειδικά αναγκάζει τους λογίους σε ακριβή προσδιορισμό, καθώς εδώ νοείται η δυνατότητα τεκνογονίας, που επιβαρύνει τη θεολογική διδασκαλία περισσότερο από την καθαρά αποπλανητική πίεση.
Ο Θωμάς Ακινάτης σχεδιάζει στη Summa Theologiae (I, q. 51) μια διαφοροποιημένη απάντηση: οι δαίμονες μπορούν να συνθέσουν σώματα από αέρα και ύλη, με τα οποία συλλέγουν ως Ινκούμπους το ανδρικό σπέρμα και το εναποθέτουν αλλού ως Ινκούμπους.
Μια διαδεδομένη λύση της Σχολαστικής αναλαμβάνει να θεωρήσει ότι ο ίδιος δαίμονας αποκτά αρχικά ως Σούκκουμπους το σπέρμα ενός άνδρα και το μεταφέρει ακολούθως ως Ινκούμπους σε μια γυναίκα.
Ο δαίμονας χρησιμεύει έτσι μόνο ως μεταφορέας και δεν τεκνογονεί από δική του δύναμη. Το έτσι τεκνωθέν παιδί, αναφερόμενο στην παράδοση ως Cambion, θεωρείται κατά συνέπεια άνθρωπος τεκνωθείς δια μεσολαβητή, όχι δαιμονικό ον.
Αυτή η θεολογική βαθύτερη δομή εξηγεί γιατί Ινκούμπους και Σούκκουμπους μπορούσαν να νοηθούν στη μεσαιωνική θεολογία ως δύο τρόποι του ίδιου όντος, αντί για δύο χωριστά όντα.
Επιστημονική βιβλιογραφία
Όσοι επιθυμούν να εμβαθύνουν επιστημονικά στο θέμα του Ινκούμπους θα βρουν στη σειρά Russell («Lucifer», «Mephistopheles») την επεξεργασμένη θεολογική παράδοση.
Για την αρσενικά νοούμενη γραμμή αυτής της μορφής η έρευνα παραπέμπει στην παράδοση για τη Λίλιθ και τον Σαμαήλ, την οποία ο Raphael Patai (»The Hebrew Goddess«, 1990) έχει επεξεργαστεί συστηματικά· η έρευνα για τη Schlafparalyse συμπληρώνει αυτό το πολιτισμικοϊστορικό ίχνος με την ιατρική εξήγηση της νυχτερινής πίεσης στο στήθος.
Υπόδειξη για περαιτέρω έρευνα
Όσοι επιθυμούν να εμβαθύνουν στο θέμα θα βρουν σε σχετικά επιστημονικά εγχειρίδια, δαιμονολογικές συλλογές πηγών και βιβλιογραφίες για τη μεσαιωνική θεολογία των μαγισσών επιπλέον παραπομπές στην ειδική βιβλιογραφία για τον Ινκούμπους και το ζήτημα του Cambion.
Η έρευνα για τη Ζοχάρ, 13ος αι.) εκλεπτύνει την κατασκευή: η Λίλιθ γίνεται βασίλισσα της Sitra Achra, της άλλης πλευράς. Ο χριστιανικός Μεσαίωνας υιοθετεί αυτή την αντίληψη και ταυτίζει τη Λίλιθ με τον Ινκούμπους.
Σύγχρονη πρόσληψη και σεξουαλικότητα
Συχνές ερωτήσεις για τον Ινκούμπους
Τι είναι ο Ινκούμπους;
Ο Ινκούμπους είναι ένας αρσενικός δαίμονας του ύπνου της ιουδαϊκο-χριστιανικής και μεσαιωνικο-ευρωπαϊκής παράδοσης, που επιβάλλεται σεξουαλικά σε κοιμώμενες γυναίκες. Το όνομα προέρχεται από το λατινικό incubus («ο επικαθήμενος»). Η αντίληψη αυτή συνδέεται στενά με το φαινόμενο της παράλυσης ύπνου και της νυχτερινής αίσθησης πίεσης στο στήθος.
Πώς προστατεύονταν οι άνθρωποι στον Μεσαίωνα από τον Ινκούμπους και τον Σούκκουμπους;
Στη μεσαιωνική λαϊκή πίστη ισχύουν ως προστασία εκφωνηθείσες προσευχές, αγιασμένο νερό, σταυροί και λείψανα. Η σχολαστική θεολογία (Θωμάς Ακινάτης) συζήτησε το φαινόμενο με αντικρουόμενες απόψεις. Ως αποτρεπτικά μέσα ήταν διαδεδομένα αντικείμενα από σίδηρο δίπλα στο κρεβάτι, σταυρός στο κατώφλι και η ανάγνωση του Πάτερ Ημών πριν τον ύπνο.