چیهواتیتیئۆ، جەنگاوەرانی خۆر لە چوارچرای شەو
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
چیهواتیتیئۆ روحی نەریتی ئازتیکن.
جەنگاوەری ڕێزلێنراوی لەدایکبوون، لە چوارچرا ترسناکن. ڕوایەت دیارنانی ئەوانیان لە چوارچرای شەودا وەسف دەکات. چیهواتیتیئۆ وەک مردووانی خۆداگۆڕدراوی زگماکی نەریتی ئازتیک دادەنرێن.
چیهواتیتیئۆ روحی خۆداگۆڕدراوی ژنانی ئازتیکن کە لە کاتی منداڵبووندا مردوون، و لە شانشینی ئازتیکدا هەمان کات ڕێزیان لێدەگیرا و لێی دەترسان. لەبەر ئەوەی مردنیان لە کاتی لەدایکبووندا وەک مردنی جەنگ لێک دەدرایەوە، ڕوحەکانیان بەرەو ناوچەیەکی خۆری ڕێزدار لە ڕۆژاوا دەڕۆیشتن و لەوێ خۆریان لە ناوەڕاستی ئاسمانەوە تا ئاوابووندا ڕاهاتوو دەکرد.
بەڵام لە ڕۆژانی دیاریکراوی ڕۆژژمێردا وەک روحی چوارچرای مەترسیدار دەگەڕانەوە بۆ زەوی. لە چوارچراکاندا دادەبەزین، منداڵانیان بە فەلەج، گرژان و نەخۆشی دەدا، و پیاوانیان بەرەو خیانەت یا شێتی دەبرد. بێرناردینۆ دی ساهاگون لە سەدەی ١٦ لە کۆدیکسی فلۆرینتاین باسیان کردووە، لە چوارچێوەی خواوەند چیهواکواتڵ.
جۆر: روحی خۆداگۆڕدراوی ژنانی مردوو لە کاتی منداڵبوون
سەرچاوە: باوەڕی مردووانی ئازتیکی سەبارەت بە مردن لە کاتی لەدایکبوون
دەقەکان: کۆدیکسی فلۆرینتاینی بێرناردینۆ دی ساهاگون، سەدەی ١٦
سەردەم: سەردەمی پێش-داگیرکاری ئازتیک
دیارنان: پەیکەری وەک ئێسقان لەگەڵ دەستی چنگاڵ
پێوەندی سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
ئازتیکی، پێش-داگیرکاری: چیهواتیتیئۆ لە کۆدیکسی فلۆرینتاینی ساهاگون لە سەدەی ١٦ هاتووە، کە ڕوایەتی پێش-داگیرکاری تۆمار دەکات.
بواری باڵاوبوونەوە
مەکسیکۆی ناوەندی، خاکی سەرەکی کولتووری مێکسیکا. لەوێ باوەڕ بە گەڕانەوەی چیهواتیتیئۆ لە چوارچراکان باڵاو ببووە.
دۆخی سەرچاوەکان
باش: سەرچاوەی سەرەکی کۆدیکسی فلۆرینتاین و پەیکەرەکانی بەردینی پارێزراوی چیهواتیتیئۆ لە مۆزەخانەکان.
ناو و شێوازەکان
ناهواتل: سیهواتل واتا ژن، تیئۆتل واتا خودا یان خواوەند: چیهواتیتیئۆ بە واتای ووشەیی ژنانی خواوەندییە. ئەم ناوە بەم شێوەیە بەدواداگرتنی دووراهاتی ئەم روحانە لەنێوان ژنی مرۆڤ و خواوەند دەردەخات.
شێوەی دەرکەوتن
دیارنان
چیهواتیتیئۆ دووڕوویییەکی قووڵ لەنێوان ڕێز و ترس هەڵدەگرن: وەک ڕاهاتووکەری خۆر ڕێزیان لێدەگیرێت، وەک شەیتانی چوارچرای شەو لێی دەترسرێت. وێنۆچکەیانیان ڕوخساری ئێسقان و دەستی چنگاڵ نیشان دەدەن. چوارچرا وەک شوێنی سووچ و مەترسیداری کلاسیکی دادەنرێت کە تێیدا مردنی زگماک بنچینەی سیفاتیانی دیاری دەکات: دایکێک کە بەخۆی نەیتوانی منداڵی بگەیەنێت، ئێستا مەترسی بۆ منداڵانی خەڵکی درووستدەکات.
کاریگەری
لە ڕۆژانی دابەزینیاندا، دووری لە چوارچراکان دەگیرێت و منداڵ لە ماڵدا ڕادەگیرێت، چونکە چیهواتیتیئۆ فەلەج، گرژان و نەخۆشی دەهێنن. پیاوان بەرەو خیانەت یاخود شێتی دەبرن.
پرۆفایل: چیهواتیتیئۆ
گرنگترین لایەنەکانی چیهواتیتیئۆ بە کوێرایی.
روحی ژنانی خۆداگۆڕدراوی کولتووری مێکسیکای ئازتیک، بەندکراو بە کۆدیکسی ساهاگون و لە چوارچێوەی خواوەند چیهواکواتڵ.
منداڵان و پیاوان کە لە ڕۆژانی مەترسیداری ڕۆژژمێر لە چوارچراکان تێدەپەڕن.
ڕوخساری ئێسقان و دەستی چنگاڵ، هەروەها لە پەیکەرەکانی بەردینی پارێزراودا هاتووە.
فەلەج، گرژان و نەخۆشی بۆ منداڵان، خیانەت و شێتی بۆ پیاوان.
پێشکەشکاری لە پیرۆزگاکانی چوارچرا و خۆپاراستن لە چوارچراکان لە ڕۆژانی دابەزین.
جەنگاوەرانی لەدایکبوون: سەرچاوەی چیهواتیتیئۆ
ژنانی مردوو لە کاتی منداڵبوون، لە شانشینی ئازتیکدا وەک جەنگاوەر دادەنران کە لە جەنگی لەدایکبووندا کوژراون. لەبەر ئەوە ڕوحەکانیان بەرەو ناوچەیەکی خۆری ڕێزدار لە ڕۆژاوا دەڕۆیشتن و لەوێ خۆریان لە ناوەڕاستی ئاسمانەوە تا ئاوابووندا ڕاهاتوو دەکرد.
بەڵام لە ڕۆژانی دیاریکراوی ڕۆژژمێردا، ئەم مردووانی ڕێزدارە وەک چیهواتیتیئۆی مەترسیدار دەگەڕانەوە بۆ زەوی. بێرناردینۆ دی ساهاگون لە سەدەی ١٦ لە کۆدیکسی فلۆرینتاین باسیان کردووە؛ لەوێ لە چوارچێوەی خواوەند چیهواکواتڵن. وەک بەشێکی پێش-داگیرکاری ڕوایەتی روحی مێکسیکی، هەروەها وەک زەوینی گەشەی چیرۆکی دواتری لا یۆرۆنا دادەنرێن.
بوونی مۆزەخانەیی و ڕێگا بۆ لا یۆرۆنا
چیهواتیتیئۆ بە پەیکەرەکانی بەردینی پارێزراویانەوە بابەتێکی سەرەکین لە ئایینی ئازتیک لە مۆزەخانەکان و لە توێژینەوەدا. لە ناودارییدا هەندێک جار وەک فامپیری ئازتیکی و وەک شێوەی سەرەتایی لا یۆرۆنا وەرگیراون و دەبنە نوقتەیەکی بەستنەوە لە گفتوگۆکانی دایکبوون و مردن.
لە ڕوانگەی زانستی ئایینەوە، چیهواتیتیئۆ نموونەیەکی سەرنجڕاکێشی کۆمپلێکسی مردنی زگماکن: ژنانی مردوو لە کاتی منداڵبوون، هەمان کات ڕێزیان لێدەگیرێت، وەک جەنگاوەر و ڕاهاتووکەری خۆر، و لێیان دەترسرێت، وەک روحی چوارچرای مەترسیدار. ژنی مردنی سووکایەتی لەگەڵ مەترسی بۆ منداڵان و ئایینێکی دامەزراو دەبەستنەوە و دەبنە خشتەبەرێکی گرنگی پێش-داگیرکاری بۆ هەمگوونیی لا یۆرۆنا. بەم شێوەیە دەمێننەوە وەک حاڵەتێکی سووچ لەنێوان خواوەند و شەیتان.
پێشکەشکاری لە چوارچرا: ئایینی چیهواتیتیئۆ
سەرچاوەیی جێگیرن نمرگا و پیرۆزگاکانی سەر ڕێگا لە چوارچراکان، کە تێیاندا پێشکەشکاری بۆ چیهواتیتیئۆ دەکرا بۆ هێمنکردنیان، لەگەڵ یاسای هێشتنی منداڵان لە ماڵدا لە ڕۆژانی دابەزین. ئەمە بەهێزترین سیستەمی پارێزراوی چیهواتیتیئۆیە لە سەرچاوەکاندا، ئایینێکی دامەزراو لەگەڵ پێشکەشکاری و یاسای خۆپاراستن، کە ڕاستەوخۆ لە ساهاگونەوە دەردەکەوێت. بخوور کردن و پێشکەشکاری لە پیرۆزگاکانی چوارچرا بەشێک بوون لە ئایینەکە، تیلیسمێک وەک نیشانەی پارێزراوی هەڵگیراو بۆ منداڵان لە ڕۆژانی مەترسیدار دانراوە، و ئاوی پیرۆزکراو دواتر وەک نیشانەیەکی مەسیحی لە مامەڵەکردن لەگەڵ روحەکاندا زیاد کرا.
روحی زگماکی تر و ڕیزبەندی بۆ لا یۆرۆنا
سیهواتیتیئۆ (Cihuateteo) خزمایەتی لەگەڵ چەند ڕۆحی ژنانی دیکەی کە لە کاتی منداڵبووندا مردوون هەیانە: لانگسویری (Langsuir) مالایی و پۆنتیاناکی (Pontianak) مالایی هەروەها چوریلی (Churel) باشووری ئاسیا، هەموویان لە مردنی کاتی منداڵبووندا سەرچاوەیان دەگرێت. لە هێڵی شینوگریان ئوبومەی (Ubume) ژاپۆنی لێرە لەوان نزیکترە. وەک زەمینەی پێش-کۆلۆنیالی چیرۆکی لا لیۆرۆنا (La Llorona)، سیهواتیتیئۆ تاوەکو ئێستای مێکسیکۆ درێژە دەکێشن.
پرسیارە باوەکان دەربارەی سیهواتیتیئۆ (Cihuateteo)
ئایا سیهواتیتیئۆ خواوەندن یا ڕۆحی خراپن؟
هەردووکیان بەیەکەوە: وەک ڕێبەرەکانی خۆر ڕێزیان لێ دەگیرا، وەک ڕۆحی چوارچوانی شەوانە لێیان دەترسا. ئەمە ئەوان دەخەرێتە ناو حاڵەتێکی سنووریی نێوان خواوەندێتی و ڕۆحی خراپیدا.
سیهواتیتیئۆ لە چ کاتێکدا مەترسیدارن؟
لە ڕۆژانێکی دیاریکراوی ساڵنامەیی کە بۆ چوارچوانەکان دەبنەوە خوارەوە. لە دەرەوەی ئەم ڕۆژانە بە مەترسیدار دانەدەنرا.
چۆن منداڵان لە سیهواتیتیئۆ پاراست دەکرا؟
بەوەی لەم ڕۆژانەدا لە ماڵدا ڕایاندەگرت و لە پیرۆزگاکانی چوارچوانەکان قوربانی پێشکەش دەکرا بۆ ئارامکردنەوەی ڕۆحەکان.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- لا لیۆرۆنا (La Llorona) – نەوەی دواتری مێکسیکی سیهواتیتیئۆ
- چوریل (Churel)، لانگسویر (Langsuir) – ڕۆحی ژنانی دیکەی مردوو لە کاتی منداڵبووندا
- بخوورکردن، تیلیسم، ئاوی پیرۆز – ئامرازە پاراستنەکانی مێژوویی
- پشکۆی پاراستن – ڕوانگەیەکی گشتی لەسەر ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنچینەییەکانی دیکە لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک مردووانی خواپاڵنراوی کاتی منداڵبوون، سیهواتیتیئۆ (Cihuateteo) دەمێننەوە وەک ژنە ڕۆحی ئازتیکی لەنێوان دوو جیهاندا: ڕێزلێنراو وەک شەڕوانی خۆر، مەترسیدار وەک ڕۆحی چوارچوانەکان کە لە ڕۆژانی خۆیاندا مەترسی بۆ منداڵ و پیاوان دروست دەکەن.
