لالاهۆن، خانمی دروێنە لە چیای ئاگرفرێژ
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
لالاهۆن خواژنی نەریتی ڤیسایای فلیپینییە.
خواژنی دروێنە لەناو کانزا، کە لە کاتی تووڕەیی کوللە دەنێرێت. وەک خانمی دروێنە، لالاهۆن هێزی کانزایی لەگەڵ بەرەکەتی کشتوکاڵ بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
لالاهۆن خواژنی دروێنە و کانزای ڤیسایایە، نیشتەجێی کانزای ئاگرفرێژی دووکەلوس لە دوگرۆسدایە. بۆ دروێنەیەکی باش لێی داوا دەکرێت و لە کاتی تووڕەبووندا کوللە دەنێرێت کە دانەوێلە تیادەبات.
ئەو باشترین بەڵگەدارە لەنێو بوونەوەرەکانی ئاگر و کانزای فلیپینیدا: میگوێل دی لوارکا لە ساڵی ۱۵۸۲ لە کتێبی خۆی «Relación de las Yslas Filipinas»دا بەڕاستەوخۆ ناوی هێناوە، کە سەرچاوەیەکی سەرەکیی بەردەوامی دەگمەنە، هەروەها بەڕوونی وەک ژن ناوی بردووە.
جۆر: خواژنی دروێنە و کانزا
ڕەچەلەک: ڤیسایا، بەتایبەتی دوگرۆس، فلیپین
دەقەکان: بەڕاستەوخۆ لە لوارکا ساڵی ۱۵۸۲دا بەڵگە کراوە
سەردەم: سەرەتای دەوری کۆلۆنیالیزم
ڕواڵەت: لە سەرچاوەکەدا شێوەیەکی وێنایی نییە، نیشتەجێ لەناو کانزا
سەرچاوەی سەرەکی ساڵی ۱۵۸۲
سەردەمی دەقەکان
سەرەتای کۆلۆنیالیزم و بەڕاستەوخۆ بەڵگەدار: میگوێل دی لوارکا لە ساڵی ۱۵۸۲ لە کتێبی خۆی «Relación de las Yslas Filipinas»دا ناوی لالاهۆن دەهێنێت، کە بۆ خواکانی فلیپینی سەرچاوەیەکی سەرەکیی ڕاستەوخۆی دەگمەنە.
بواری باڵاوبوونەوە
ڤیسایا، بەتایبەتی دوگرۆس: نیشتەجێیەکەی کانزای کانلائۆنە لەسەر ئەم دوورگەیە، نەک مایۆن.
دۆخی سەرچاوەکان
باش: هێنانی ناوی ڕاستەوخۆ لەلایەن لوارکاوە ساڵی ۱۵۸۲، لالاهۆن دەکاتە دیارترین بوونەوەری کانزای فلیپینی؛ وەشانی ستانداردی سەرچاوەکان بلێر و ڕۆبێرتسۆنە.
ناو و شێوازەکان
ڤیسایا: لالاهۆن، هەروەها لاهۆن، پەیوەندیدارە بە لائۆن، ئەو کۆنترینەوە؛ لایەنێکی نێرینەی ناوی ماکاپاتاگە، ئەو یەکسانکەرەوە. لوارکا بەڕوونی دەڵێت لاهۆن ژنێکە.
ڕواڵەت و کارکردن
ڕواڵەت
لە سەرچاوەی سەرەکیدا لالاهۆن بە وێنا ناسراو نییە؛ وێنەکاری سەردەم وەک دیواتای ئاگرین بەشێکی کولتووری گەلییە. نیشتەجێبوونی لەناو کانزا و پەیوەندییەکەی بە دروێنە و کوللە هێمای ئەون.
کارکردن
لالاهۆن خواژنی دروێنەیە: بۆ دروێنەیەکی باش لێی داوا دەکرێت. لە کاتی تووڕەبووندا بەڵای کوللە دەنێرێت کە دانەوێلە تیادەبات، نەک بەشێوەیەکی سەرەکی ئاگر. نیشتەجێیەکەی کانزای کانلائۆنە لە دوگرۆس.
پێناسەنامە: لالاهۆن
گرنگترین لایەنەکانی خواژنی دروێنە بە یەک نیگا.
خواژنی دروێنە و بەرهەمداری دووڕەگەزی ڤیسایا، پەیوەندیدار بە لائۆن، ئەو کۆنترینەوە؛ بەڕاستەوخۆ لە لوارکا ساڵی ۱۵۸۲دا بەڵگە کراوە.
جوتیاران و کێڵگەکانیان: بۆ چاندن و دروێنەیەکی باش داوای لالاهۆن دەکرێت.
لە سەرچاوەکەدا بە وێنا شرۆڤە نەکراوە؛ دیواتای ئاگرینی وێنە سەردەمییەکان بەشێکی کولتووری گەلییە، تەنها نیشتەجێبوون لەناو کانزا دڵنیایە.
بەرەکەت و بەڵای کێڵگەکان: دروێنەیەکی باش کاتێک داواکاری بکرێت، لە تووڕەبووندا بەڵای کوللە کە دانەوێلە تیادەبات.
داواکاری بۆ کێڵگەکان بەپێی لوارکا بەڵگە کراوە؛ سەرچاوەکە ئایینی قوربانی دیاریکراو ناهێنێت، جگە لەوە شێوازی ئایینی نەبەڵگە دەمێنێتەوە.
کان-لائۆن وەک خوداوەندی کەسایەتیبووی سەردەم بۆ هەمان کانزا؛ لە ڕووی جۆرییەوە دیمیتری یۆنانی وەک هێزی دروێنەی دووڕەگەز پێی دەچێت.
لوارکا ساڵی ۱۵۸۲: خواژن لەناو چیای ئاگرفرێژ
میگوێل دی لوارکا لە کتێبی خۆی «Relación de las Yslas Filipinas»ی ساڵی ۱۵۸۲دا بەڕوونی ناوی لالاهۆن دەهێنێت: کە لەناو کانزایەکی ئاگرفرێژ لە دوگرۆس نیشتەجێیە، بۆ کێڵگە و چاندن لێی داوا دەکرێت و لە کاتی تووڕەبووندا کوللە دەنێرێت. لوارکا بەڕوونی دەڵێت لاهۆن ژنێکە. بەم شێوەیە لالاهۆن بەڕاستەوخۆ لە سەرچاوەی سەرەکیدا بەڵگە کراوە، کە لەنێو بوونەوەرەکانی کانزای فلیپینیدا نموونەیەکی دەگمەنە.
ناوی لالاهۆن، هەروەها لاهۆن، پەیوەندیدارە بە لائۆن، ئەو کۆنترینەوە، کە چیرینۆ لە ساڵی ۱۶۰۴دا وەک خوداوەندی بەدیهێنەر ناوی دەبات؛ لایەنێکی نێرینەی ناوی ماکاپاتاگە، ئەو یەکسانکەرەوە. بنەمای ئەم کەسایەتییە خواژنی دروێنەیە، کە بەرەکەت و سزاکەی هەردووکیان بەسەر کێڵگەکاندا دێن.
وەرگێڕانی هەڵەی ساڵی ۱۹۰۳ و دەرەنجامەکانی
لالاهۆن بەگشتی وەک خواژنی ئاگر یان کانزا ناسراوە، کە زۆربەی جار ئەم باوەڕە لەسەر وەرگێڕانێکی هەڵە بونیاد نراوە، هەروەها لە هونەری فان، بلۆگ و بزووتنەوەی نوێبووەوەی ئانیتۆدا دیارە.
لە ڕوانگەی زانستی دینەوە، لالاهۆن بەهۆی بەڵگەی ڕاستەوخۆی لوارکا دیارترین بوونەوەری کانزای فلیپینییە. ڕوونکردنەوەی گرنگ: باوەڕی پەیوەندی بە ئاگر لەسەر هەڵەیەکی وەرگێڕان لە ساڵی ۱۹۰۳ بونیاد نراوە، کە تایبەتمەندی کانزای ئاگرفرێژ خرایە سەر خواژنەکە. ئەو سەرەتا خواژنی دروێنە و کوللەیە. ئەو پەیوەندیدارە بە کانلائۆن لە دوگرۆس، نەک بە مایۆن. هەروەها لوارکا بەڕوونی وەک مێینە ناوی هێناوە.
داواکاری بۆ کێڵگەکان
داواکاری بۆ کێڵگەکان بەپێی لوارکا بەڵگە کراوە: جوتیارەکان بۆ چاندن و دروێنەیەکی باش ڕوویان لە لالاهۆن دەکرد. سەرچاوەکە ئایینی قوربانی دیاریکراو ناهێنێت؛ جگە لەوە شێوازی ئایینی بەڕاستی وەک نەبەڵگە پێناسە دەکرێت. بنەماکە داوای دروێنەیەکی باش و دوورخستنەوەی بەڵای کوللەیە، کە سزای ترسناکی خواژنەکەیە.
لالاهۆن و کان-لائۆن: هەمان چیا، دوو ناو
لەناو ڤیسایادا، لالاهۆن بەتوندی پەیوەندیدارە بە لائۆن و کان-لائۆن: هەردووکیان سەر بە کانزای کانلائۆن لە دوگرۆسن، بەڵام کان-لائۆن دووبارە بنیاتنانەوەیەکی کەسایەتیبووی سەردەمە لە ناوی چیاوە، لالاهۆن خواژنیێکی ناو چیایە کە بەڕاستەوخۆ لە ساڵی ۱۵۸۲دا بەڵگە کراوە. وەک خواژنی دروێنە و بەرهەمداری دووڕەگەز، کە بەرەکەت و بەڵاکەی نزیک لە یەکترن، دەتوانرێت بە دیمیتری یۆنانی بەراورد بکرێت؛ بەڵای کوللە وەک سزای خوداییی، دیاردەیەکی بەڵاوی زۆرە. لە هاوسێیانی تری گوگورانگ هەیە، بەرزترین خوداوەندی بیکۆل.
پرسیاری زوو-زوو دەربارەی لالاهۆن
لالاهۆن کێیە؟
خواژنی دروێنە و کانزای ڤیسایایە، کە بۆ کێڵگەکان لێی داوا دەکرێت و لە کاتی تووڕەبووندا کوللە دەنێرێت.
ئایا خواژنی ئاگرە؟
ئەم باوەڕە لەسەر وەرگێڕانێکی هەڵە بونیاد نراوە؛ ئاگرەکە پەیوەندی بە کانزاوە هەیە، نەک بە خواژنەکە.
سەر بە کام کانزایە؟
سەر بە کانلائۆن لە دوگرۆسە، نەک مایۆن.
لینکی زیاتر
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
لالاهۆن (Lalahon) لای گەلی ڤیسایا هەر بە خوداوەندی دروێنە ماوەتەوە، هەرچەندە کولتووری پۆپیولەر ئەوی وەک هێزی ئاگر پیشان داوە: وەک خوداوەندی کێوی ئاگرین کانلاۆن (Kanlaon)، ئەو کێوی ئاگرکەرەوە بە کێڵگەکانی خوارەوەیەوە دەبەستێتەوە، کە بەرەکەت و بەڵاش لە هەمان دەست دێت.
