یاماوبا، پیرەژنی چیا لە نێوان ترس و بەرەکەت
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
یاماوبا دیوێکی نەریتی ژاپۆنییە.
مرۆڤخۆری چیاکان و دایکی بەخێوکەری کینتارۆ. ناسنامەکە ئەو لە نێوان ترس و بەرەکەت، لە نێوان مرۆڤخۆرێک و دایکێکی بەخێوکەر پیشان دەدات. یاماوبا ساحیرەی چیای ژاپۆنە و لە شێوەدا دەگۆڕێت.
یاماوبا، هەروەها یامامبا یا یامانبا ناسراوە، ساحیرەی چیا یا پیرەژنی چیای ژاپۆنە، پیرەژنێکی چیاکان. ئەو دوانگە: وەک مرۆڤخۆرێک هێرش دەکاتە سەر گەشتیاران، وەک بوونەوەرێکی بەخێوکەر بەرەکەت و خۆشگوزەرانی دەبەخشێت.
لە ئەفسانەی کینتارۆی چیای ئاشیگارا، لە چەندین وەشان وەک دایکی سەرسروشتی کینتارۆ دەردەکەوێت، کە دواتر دەبووە جەنگاوەری سەکاتا نۆ کینتوکی. سەرچاوەی سەرەکی نووسینی ئەو دراماکاری نۆیە بە ناوی یامامبا، کە ئەو وەک ڕوحی چیایی دانا و گەردوونیانە بەگژداچوو پیشان دەدات.
جۆر: ساحیرەی چیا، دیوانی چیای دوانگ
سەرچاوە: نەریتی چیرۆکگێڵانی، نۆ و کابوکی لە سەردەمی ناوەڕاست تا سەرەتای سەردەمی نوێ
دەقەکان: دراماکاری نۆی یامامبا، چیرۆکی گەلی، کابوکی، ئوکیۆ-ئی
ماوە: سەردەمی ناوەڕاست تا سەرەتای سەردەمی نوێ، مانەوەیەکی تا ئێستا
دیمەن: پیرەژنێک بە قژی سپی وشیوی، هەندێک جار بە دووەم دەم
دەستەبەندی مێژوویی
سەردەمی دەقەکان
یاماوبا لە نەریتی گەلی و چیرۆکگێڵانی سەردەمی ناوەڕاست تا سەرەتای سەردەمی نوێوە سەرچاوە دەگرێت، لە چیرۆکی گەلی، نۆ، کابوکی و ئوکیۆ-ئی، بێ پەیوەندی بە کۆجیکی.
بواری باڵاوبوونەوە
ژاپۆن، بەتایبەت ناوچەکانی چیایی نەریتی چیرۆکگێڵانی؛ ئەفسانەی کینتارۆ پەیوەستە بە چیای ئاشیگارا.
دۆخی سەرچاوەکان
بەباشی بەڵگەمەندکراوە: دراماکاری نۆی یامامبا، کە بەگشتی بۆ زیئامی هەڵدەگیرێت، هەروەها چیرۆکی گەلی، کابوکی و ئوکیۆ-ئی و توێژینەوەی نوێی لە ڕایدەر تا کۆپلاند و ئێرلیچ.
ناو و شێوازەکان
بە ژاپۆنی: یاما واتا چیا، ئوبا پیرەژن یا دایکی بەخێوکەر، کەواتە پیرەژنی چیا یا ژنی چیا؛ یامامبا و یامانبا شێوازی گونجاوکراون. ناوەکە بەڕاستی هەر ئەوە دەگەیەنێت کە ئەفسانەکان دەگێڕنەوە: پیرەژنێک کە لە چیاکان نیشتەجێیە.
شێوە و کاریگەری
دیمەن
یاماوبا زۆربەی جار پیرەژنێکی قژدرێژی وشیو و زۆربەی جار سپییە، بە کیمۆنۆیەکی دڕاو. یەکێک لە دیارترین نیشانەکانی ترسناکی دووەم دەمێکی حەشاردراوە لە سەری سەری لەژێر قژ. بەپێی چیرۆکەکە، جاری وایە دیوانی مرۆڤخۆر و جاری وایە بەرزی سووپەرمرۆڤانەیە.
کاریگەری
وەک مرۆڤخۆر، یاماوبا گەشتیاران لە چیاکان ڕادەکێشێت و هێرشیان دەکاتێ. لەگەڵ ئەوەشدا، هەڵگری بەرەکەت و خۆشگوزەرانییە: منداڵی زۆر بەهێزی کینتارۆ بەخێو دەکات، و سەردانی ئەو لە هەندێک شوێن دەوڵەمەندی یا دروینەیەکی باش دەبەخشێت.
ناسنامە: یاماوبا
گرنگترین بەرزیدانی ساحیرەی چیا بە یەک نیگا.
نەریتی چیرۆکگێڵانی و سەکۆیی ژاپۆن: چیرۆکی گەلی، نۆ، کابوکی و ئوکیۆ-ئی؛ بێ پەیوەندی بە کۆجیکی.
گەشتیاران لە ناوچە چیایییەکان، کە وەک مرۆڤخۆر هەڕەشەیان لێ دەکات؛ لەگەڵ ئەوەشدا گوندەکانی کە سەردانی ئەو دەوڵەمەندی یا دروینەیەکی باشیان بۆ دەبەخشێت.
پیرەژنێک بە قژی سپی وشیو و کیمۆنۆیەکی دڕاو؛ وەک نیشانەیەکی ترسناک، دووەم دەمێکی حەشاردراو لە سەری سەری.
مرۆڤخۆری لە ڕێگاکانی چیا، لەگەڵ ئەوەشدا بەرەکەت و خۆشگوزەرانی؛ لە ئەفسانەی کینتارۆ دایکی بەخێوکەری منداڵە پاڵەوانەکەیە.
هیچ کولتوورێکی قوربانی یەکگرتوو نییە؛ بەپێی ناوچە، شوێن و بەردەکان پەیوەستکراون بە یاماوبا، هەروەها ڕێزگرتنی کینتارۆ لە ناوچەی ئاشیگارا.
خزمن لەگەڵ ژنانی ئۆنی و دیوانی چیایی مێ؛ لە ڕوانگەی جۆربەندی نزیکن لە بابا یاگا و فراو هۆلدە، بەڵام بەشێوەیەکی سەربەخۆ ژاپۆنین.
لە پیرەژنی چیاوە بۆ دراماکاری نۆی یامامبا
ناوەکە پێکهاتووە لە یاما، چیا، و ئوبا، پیرەژن یا دایکی بەخێوکەر، کەواتە پیرەژنی چیا یا ژنی چیا؛ یامامبا و یامانبا شێوازی گونجاوکراون. ئەم شێوەیە لە نەریتی گەلی و چیرۆکگێڵانی سەردەمی ناوەڕاست تا سەرەتای سەردەمی نوێوە سەرچاوە دەگرێت، لە چیرۆکی گەلی، نۆ، کابوکی و ئوکیۆ-ئی، بێ پەیوەندی بە کۆجیکی.
سەرچاوەی سەرەکی نووسینی دراماکاری نۆی یامامبایە، کە بەگشتی بۆ زیئامی هەڵدەگیرێت، کە تیایدا وەک ڕوحی چیایی دانا و گەردوونیانە بەگژداچوو دەردەکەوێت. لەگەڵ ئەوەشدا ئەفسانەی کینتارۆی چیای ئاشیگارا هەیە: لە چەندین وەشان یاماوبا وەک دایکی سەرسروشتی کینتارۆ دادەنرێت، کە دواتر دەبووە جەنگاوەری سەکاتا نۆ کینتوکی، و منداڵی زۆر بەهێزی بەخێو دەکات.
لە بوونەوەرێکی ترسناکەوە بۆ بیانوویەکی بۆ پرۆژێکسیۆن
یاماوبا لە نۆ، لە کابوکی و لە زۆر لە ئوکیۆ-ئیدا بەدیدەکرێت، زۆرجار لەگەڵ منداڵی کینتارۆ. لە سەردەمی نوێدا، لە بوونەوەرێکی ترسناکەوە گۆڕا بۆ بیانوویەکی بۆ پرۆژێکسیۆنی ژنانە بوون و دوانگی؛ زاراوەی یامانبا هەروەها بۆ شێوازێکی مۆدای ژاپۆنی وەرگیراوە.
لە ڕوانگەی زانستی ئایین، یاماوبا لە شێوازی مرۆڤخۆردا زۆر مەترسیدارە، بەڵام بەقەد زۆر لە بەستیندا بستەوەیە. سێ ڕوونکردنەوە: ئەو بەڕوونی خراپ نییە، دوانگی نێوان خواردن و بەرەکەت بنەمای بوونی ئەوە. دراماکاری نۆ ئەو وەک ڕوحێکی چیایی بەرز پیشان دەدات، نەک وەک بوونەوەرێکی ترسناک. و وەشانی دایکی کینتارۆ یەکێکە لە چەندین وەشانی جیاواز.
شوێن، بەرد و ڕێزگرتنی کینتارۆ
کولتوورێکی پێرست و ئاهەنگی فراوان و فەرمی بۆ یاماوبا تەنها بەشێوەیەکی بەشی بەڵگەمەندکراوە. بەپێی ناوچە، شوێن و بەردەکانی پەیوەست بەو هەن، هەروەها پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ڕێزگرتنی کینتارۆ لە ناوچەی ئاشیگارا. بەگشتی، ئەو زیاتر بوونەوەرێکی چیرۆکگێڵانی و سەکۆیی دانراوە نەک ئامانجی کولتوورێکی قوربانی یەکگرتوو؛ پارێزگاری لە لایەنە مەترسیدارەکەی سەر بە جیهانی چیرۆکی گەلییە، نەک بە لیتوورجییا.
بەراوردی ساحیرەی چیا و ژنانی دارستان
لە ناخی ژاپۆندا، یاماوبا خزمی ژنانی ئۆنی و دیوانی چیایی مێیە؛ لە کەناراوەکان لەگەڵ کامیی چیا یاما-نۆ-کامی تێکەڵ دەبێت. لە ڕوانگەی جۆربەندی، بەراوردکراوە لەگەڵ ساحیرە و ژنانی دارستانی دوانگی ئەوروپی وەک بابا یاگا یا فراو هۆلدە، کە هەروەها بوونەوەرێکی هەڕەشەکار و بەخشندە پێکەوەن.
پرسیاری باوی سەبارەت بە یاماوبا
یاماوبا کێیە؟
جادووگەری چیا یان پیرەژنی چیای ژاپۆن، پیرەژنێکی چیاکان کە سیرەتێکی دووڕوو و ناکۆکی هەیە لەنێوان مەترسی و بەخشین.
ئایا خراپەکارە؟
بە ڕوونی نا. بنەمای سیرەتی ئەو لە دووڕوویی نێوان مەترسی مرۆڤخواردنەوە و بەرهەمهێنانی بەرەکەتدارییەوەیە.
پەیوەندی ئەو بە کینتارۆوە چییە؟
لە چەندین وەشانی ئەفسانەی چیای ئاشیگارا، ئەو وەک دایکی سەرسوڕهێنەری کینتارۆ دانرێت کە ئەو گەورە دەکات.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ژاپۆن – هەموو بوونەوەرەکانی جیهانی باوەڕی ژاپۆنی
- ئۆنی – بوونەوەرەکانی دیو کە یاماوبا لەگەڵ ژنانیان خزمایەتی هەیە
- یاما-نۆ-کامی، سۆجۆبۆ – کەسایەتییەکانی تری جیهانی چیایی ژاپۆن
- خوێ، تلیسم، ئاسن – ئامرازی پاراستنی گێڕدراو
- کۆمپاسی پاراستن – ڕوانگەیەکی گشتی بۆ ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە سەرەکییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک جادووگەری چیا و پیرەژنی چیای ئەفسانەکانی ژاپۆن، یاماوبا بە ئاگایی دووڕوو دەمێنێتەوە: هەمان پیرەژن کە لە ڕێگای چیادا دەبێتە ترسناکی، وەک دایکی بەخێوکەر کینتارۆی بچووک گەورە دەکات.
