Σούκκουμπους, θηλυκός νυκτερινός δαίμονας
Ο Σούκκουμπους είναι μια κατηγορία όντων με βαθιές θρησκειοϊστορικές ρίζες, που περιλαμβάνει μεσοποτάμια, ιουδαϊκά-αποκρυφιστικά, αρχαιοελληνικά και μεσαιωνικά-χριστιανικά στρώματα. Η παρούσα επισκόπηση παρουσιάζει τις πηγές, τη σχολαστική διδασκαλία, τη θεολογία των δικών μαγισσών–Θεολογία και τη σύγχρονη φαινομενολογική έρευνα. Η ενότητα Μυθολογία συγκεντρώνει εδώ τα αρχαιοελληνικά και μεσαιωνικά-χριστιανικά στρώματα γύρω από τη Σούκκουμπους.
Πίνακας περιεχομένων
Σούκκουμπους
Θηλυκός νυκτερινός δαίμονας που συνευρίσκεται με κοιμώμενους άνδρες. Αντίστοιχο του Ινκούμπους στη χριστιανική μεσαιωνική δαιμονολογία. Συνδέεται με παλαιότερες παραδόσεις θηλυκών δαιμόνων αποπλάνησης (Λίλιθ, Έμπουσα, Λάμια).
Ο Σούκκουμπους εμφανίζεται ως θηλυκός νυκτερινός δαίμονας σε πολλές μεσαιωνικές δαιμονολογίες.
Ο Σούκκουμπους είναι μία από τις καλύτερα τεκμηριωμένες κατηγορίες όντων στη συγκριτική δαιμονολογία. Η ονομασία προέρχεται από το λατινικό succuba (από το succubare, να κείτεται από κάτω) και περιγράφει μια θηλυκή νυκτερινή εμφάνιση που επιδρά σε κοιμώμενους άνδρες.
Η έννοια δεν πρωτοεμφανίστηκε στο χριστιανικό Μεσαίωνα, αλλά έχει σαφώς αποδεδειγμένη προϊστορία στη μεσοποτάμια παράδοση της Λίλιτου και στην ιουδαϊκή διδασκαλία για τη Λίλιθ, η οποία από την ύστερη Αρχαιότητα παρουσιάζει χαρακτηριστικά Σούκκουμπους.
Στο iWell Guard αντιμετωπίζουμε τον Σούκκουμπους ως μορφή που έχει αναπτυχθεί ιστορικά-θρησκειολογικά με σαφώς οριοθετημένα στρώματα: μεσοποτάμιο-ακκαδικό στα παλαιότερα μαρτύρια, ιουδαϊκό-αποκρυφιστικό στη Ύστερη Αρχαιότητα, χριστιανικό-θεολογικό στη σχολαστική φιλοσοφία του Υψηλού Μεσαίωνα, πρωτονεότερο-νομικό στη θεολογία των δικών μαγισσών. Ο πρώτος αναφέρει τον Σούκκουμπους ο Αυγουστίνος στο De civitate Dei (XV,23), και η διδασκαλία συστηματοποιείται από τον Θωμά Ακινάτη στη Summa Theologiae (I, q. 51, a. 3).
Και οι δύο συζητούν το οντολογικό ερώτημα πώς ένα σωματικά αναπόδραστο πνεύμα μπορεί να ασκεί σεξουαλική δράση· ο Θωμάς ακολουθεί τη διπλή λύση, σύμφωνα με την οποία ο ίδιος δαίμονας συλλέγει αρχικά το σπέρμα ως Σούκκουμπους και στη συνέχεια το μεταφέρει ως Ινκούμπους. Αυτή η κατασκευή παραμένει μέχρι τον Malleus Maleficarum (Sprenger και Institoris, 1487) το τυπικό πρότυπο της καθολικής δαιμονολογίας.
Μυθολογική ταξινόμηση
Ο Σούκκουμπους εμφανίζεται στην θρησκειοϊστορική παράδοση σε πολλές παράλληλες γραμμές, που συνθέτονται σε μια ενιαία μορφή μόλις στην πρωτονεότερη σύνθεση.
Μεσοποτάμιο-ιουδαϊκή γραμμή
Η Λίλιτου της ακκαδικής παράδοσης είναι μια νυκτερινή εμφάνιση, που εμφανίζεται στις πινακίδες εξορκισμού της δεύτερης προχριστιανικής χιλιετίας ως αυτή που διαταράσσει τον ύπνο και απειλεί τα νήπια.
Στην ύστερη αρχαιότητα η ιουδαϊκή παράδοση τη μεταμορφώνει σε Λίλιθ, και στο Αλφαβητάριο του Μπεν Σιρά (8ος–10ος αιώνας) αναπτύσσει τη δική της βιογραφία ως η πρώτη γυναίκα του Αδάμ, η οποία εγκαταλείπει τον Παράδεισο εξαιτίας διαφωνίας για τη σεξουαλική θέση και έκτοτε επιστρέφει ως Σούκκουμπους.
Αυτό το αφηγηματικό στρώμα επεκτείνεται στη μεσαιωνική Καμπαλά (Σοχάρ, 13ος αιώνας) και συνδέεται με τις επιγραφές των χαλκοπινακίδων της ιουδαϊκής-βαβυλωνιακής μαγείας.
Ελληνορωμαϊκή γραμμή
Παράλληλα, η ελληνορωμαϊκή παράδοση γνωρίζει την Έμπουσα, τη Λάμια και τη Μορμώ ως νυκτερινές γυναικείες μορφές με παρόμοια λειτουργία.
Η Έμπουσα μαρτυρείται στον Αριστοφάνη (Βάτραχοι) και στον Φιλόστρατο στη βίο του Απολλωνίου Τυανέως· η Λάμια εμφανίζεται στον Ψευδο-Απολλόδωρο και στα χριστιανικά Απόκρυφα ως τρόμος των παιδιών. Αυτή η παράδοση ενσωματώνεται στη μεσαιωνική διδασκαλία για τον Σούκκουμπους μέσω της πατερικής προσαρμογής της αρχαίας μυθολογίας.
Πρωτονεότερη σύνθεση
Με τον Malleus Maleficarum (1487), το De praestigiis daemonum (1563) του Johann Weyer, τη Daemonolatria (1595) του Nicolas Rémy και το Discours des sorciers (1602) του Henri Boguet, η διδασκαλία για τον Σούκκουμπους γίνεται αναπόσπαστο μέρος της θεολογίας των δικών μαγισσών–Θεολογία. Η μεθοδολογική συνέπεια είναι σοβαρή: η κατηγορία του Σούκκουμπους ανήκει στα συχνότερα σημεία κατηγορίας στις πρωτονεότερες δίκες μαγισσών.
Η ιστορική έρευνα (Brian Levack, Wolfgang Behringer, Wolfgang Schild) έχει αναλύσει λεπτομερώς τη σύνδεση μεταξύ θεολογίας του Σούκκουμπους–Θεολογία και δυναμικής διωγμών τις τελευταίες δεκαετίες.
Πηγές
Επιστημονικά, ο Σούκκουμπους δεν είναι μια μεμονωμένη οντότητα αλλά μια κατηγορία όντων με διάφορα επίπεδα ιεραρχίας και εξειδίκευσης λειτουργιών. Οι αναπτυγμένες ταξινομήσεις απαντώνται κυρίως στην πρωτονεότερη δαιμονολογία και στο σώμα κειμένων του Lemegeton.
Ιεραρχία και εξειδίκευση
Ο Malleus Maleficarum διακρίνει μεταξύ εμφανίσεων Σούκκουμπους χωρίς διαρκή δέσμευση (εφάπαξ νυκτερινή επίσκεψη) και δεσμευμένων σχέσεων με Σούκκουμπους (κατασκευή συμφώνου μαγισσών). Αυτή η διάκριση υιοθετείται σε μεγάλο βαθμό από το σώμα κειμένων των δικών μαγισσών.
Στην πιο πρόσφατη τελετουργικο-μαγική βιβλιογραφία, ιδίως στα γραπτά των Stephen Skinner και Israel Regardie, τα όντα Σούκκουμπους διαιρούνται περαιτέρω ανάλογα με το πεδίο δράσης (Σούκκουμπους αγάπης, Σούκκουμπους απορρόφησης ενέργειας, Σούκκουμπους ελέγχου), την προέλευση (ιουδαϊκή, χριστιανικο-δυτική, ασιατική όπως η ιαπωνική Γιούκι-Όννα ή η κινεζική Χου-Λι-Τζινγκ) και τη μορφή δέσμευσης.
Φαινομενολογική έρευνα
Η Owen Davies, Paranormal, 2009· David Hufford, The Terror that Comes in the Night, 1982) εξηγεί ένα μέρος των αναφορών για τον Σούκκουμπους μέσω της REM-ατονίας και των υπναγωγικών-υπνοπομπικών παραισθήσεων.
Αυτή η εξήγηση καλύπτει το φαινομενολογικό στρώμα (πίεση στο στήθος, αδυναμία κίνησης, αισθητηριακές εντυπώσεις), αλλά αφήνει ανοιχτό το πολιτισμικοϊστορικό στρώμα (γιατί η μορφή εμφανίζεται σχεδόν σε όλους τους πολιτισμούς ως θηλυκή, σεξουαλική, νυκτερινή, απειλητική για τα νήπια;). Η επιστημονική θέση σήμερα είναι γενικά ότι η φαινομενολογική και η πολιτισμικοϊστορική εξήγηση δεν αλληλοαποκλείονται, αλλά αντιμετωπίζουν δύο στρώματα του ίδιου συμπλέγματος.
Λειτουργική και τελετουργικο-μαγική αντιμετώπιση
Η καθολική παράδοση διαθέτει από τον 16ο αιώνα έναν εκτεταμένο μηχανισμό εξορκισμού κατά των εμφανίσεων Σούκκουμπους, που κωδικοποιήθηκε στο Rituale Romanum (1614). Η τελετουργικο-μαγική παράδοση (από τη σολομωνική μαγεία της πρώτης νεότερης εποχής έως τη σύγχρονη Χαοτική Μαγεία) αναπτύσσει σφραγίδες προστασίας, τύπους επίκλησης για δέσμευση και τελετές λύσης.
Η θέση του iWell Guard κατατάσσει τον Σούκκουμπους στην κατηγορία των νυκτερινών απορροφητών ενέργειας και παραπέμπει στη λειτουργία του μάντρα (βλ. Επισκόπηση λειτουργιών) ως μεθοδολογική απάντηση.
Σύγχρονη πρόσληψη
Σχέση με άλλες πολιτισμικές οντότητες
Ο Σούκκουμπους είναι απλώς η πιο εμφανής μορφή ενός διαπολιτισμικού σχήματος όντων στη δυτική μεσαιωνική παράδοση.
Συγγενή όντα απαντώνται σχεδόν σε όλους τους ιστορικά καλά τεκμηριωμένους πολιτισμούς: η Λάμια στην ελληνορωμαϊκή παράδοση, η ιαπωνική Γιούκι-ΌνναΓιούκι-Όννα σε μια παραλλαγή, η σλαβική Μάρα σε ορισμένες εκδοχές, η εβραϊκή Νααμά ως αδερφή της Λίλιθ στην ιουδαϊκή Μυστική παράδοση.
Αυτή η συγγένεια είναι θρησκειοϊστορικά αποκαλυπτική· καταδεικνύει ότι η έννοια ενός θηλυκού, σεξουαλικά απειλητικού νυκτερινού όντος δεν είναι ειδικό προϊόν της χριστιανικής δαιμονολογίας, αλλά μια πολιτισμικο-ανθρωπολογικά πολύ διαδεδομένη μορφή.
Η χριστιανική ανάπτυξη με την πόλωση Ινκούμπους/Σούκκουμπους και η σύνδεσή της με την ιδέα της μάγισσας είναι, αντίθετα, ιστορικά ειδικές και περιορίζονται στον ύστερο Μεσαίωνα και την Πρώτη Νεότερη Εποχή.
Θεολογική βαθύτερη δομή
Στη σχολαστική θεολογία το ερώτημα εάν οι δαίμονες μπορούν να έχουν σωματική σεξουαλική επαφή με ανθρώπους δεν είναι ασήμαντο.
Ο Θωμάς Ακινάτης διατυπώνει στη Summa Theologiae (I, q. 51) μια διαφοροποιημένη απάντηση: οι δαίμονες μπορούν να συνθέτουν σώματα από αέρα και ύλη, με τα οποία ως Σούκκουμπους συλλέγουν το ανδρικό σπέρμα και ως Ινκούμπους το εναποθέτουν αλλού.
Αυτή η κατασκευή λύνει το θεολογικό πρόβλημα της αναπαραγωγικής ικανότητας των δαιμόνων: δεν τεκνοποιούν οι ίδιοι, αλλά λειτουργούν ως μέσο μεταφοράς· το αποτέλεσμα (π.χ. ο Αντίχριστος κατά τη μεσαιωνική αντίληψη) δεν είναι συνεπώς ένα δαιμονικό ον, αλλά ένας άνθρωπος που γεννήθηκε με δαιμονική μεσολάβηση.
Αυτή η θεολογική βαθύτερη δομή εξηγεί γιατί ο Σούκκουμπους και ο Ινκούμπους μπορούσαν να θεωρηθούν στη μεσαιωνική θεολογία όχι ως δύο χωριστά όντα, αλλά ως δύο τρόποι λειτουργίας του ίδιου όντος.
Επιστημονική βιβλιογραφία
Όσοι επιθυμούν να εμβαθύνουν επιστημονικά στο θέμα του Σούκκουμπους θα βρουν στη σειρά Russell («Lucifer», «Mephistopheles») επεξεργασμένη τη θεολογική παράδοση.
Η ιστορική σύνδεση με την παράδοση της Λίλιθ εξετάζεται συστηματικά στον Patai («The Hebrew Goddess», 1990)· η έρευνα για τη νυκτερινή παράλυση βρίσκεται στο «Paranormal Experiences» του Owen Davies και στη βιβλιογραφία επισκόπησης της ιατρικής ύπνου. Η πιο πρόσφατη φεμινιστική ερμηνεία είναι προσβάσιμη στη Jane Caputi και στην «Encyclopedia of Witches and Witchcraft».
Σημείωση για περαιτέρω έρευνα
Όσοι επιθυμούν να εμβαθύνουν στην επιστημονική έρευνα θα βρουν λεπτομερείς παραπομπές σε ειδική βιβλιογραφία στις σελίδες καταλόγου του «Index Religionum» και στην «Encyclopedia of Religion».
Η έρευνα για τη Σοχάρ, 13ος αι.) εκλεπτύνει την κατασκευή: η Λίλιθ αναδεικνύεται σε βασίλισσα της Σίτρα Άχρα, της άλλης πλευράς. Ο χριστιανικός Μεσαίωνας υιοθετεί αυτή την αντίληψη και ταυτίζει τη Λίλιθ με τον Σούκκουμπους.
Σύγχρονη πρόσληψη και σεξουαλικότητα
Περαιτέρω βασικά έργα στο κατάλογο βιβλιογραφίας.
Συχνές ερωτήσεις για τον Σούκκουμπους
Τι είναι ο Σούκκουμπους;
Ο Σούκκουμπους είναι μια θηλυκή δαιμόνισσα της ιουδαϊκο-χριστιανικής και μεσαιωνικής ευρωπαϊκής παράδοσης, που επισκέπτεται άνδρες στον ύπνο τους και τους αποπλανά σεξουαλικά. Ο όρος προέρχεται από το λατινικό succuba (παρακοίτη). Οι αντιλήψεις για τον Σούκκουμπους συνδέονται στενά με νυκτερινές εμπειρίες ασφυξίας και με την ιατρική νυκτερινή παράλυση.
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ Σούκκουμπους και Ινκούμπους;
Ο Σούκκουμπους είναι η θηλυκή μορφή (Λατ. succuba), που επισκέπτεται άνδρες στον ύπνο. Ο Ινκούμπους (Λατ. incubus, αυτός που κείτεται επάνω) είναι το αρσενικό αντίστοιχο, που επισκέπτεται γυναίκες στον ύπνο. Και τα δύο θεωρούνται στη μεσαιωνική δαιμονολογία ως μεταμορφωτές του ίδιου όντος· η μορφή εξαρτάται από το φύλο του θύματος.