ئۆگبانجه، بەستراوە بە ئیی‌ئووا (iyi-uwa)

ئۆگبانجه دیوـە لە باوەڕی نەقلکراوی ئیگبۆی نایجیریا.

منداڵێک کە دەمرێت بۆ ئەوەی لەلایەن هەمان دایک دووبارە بگەڕێتەوە.

دیوڕۆژاوای ئەفریقا

ئۆگبانجه

ئۆگبانجه منداڵێکی گیانی گەڕاوەتەوەی ئیگبۆیە: گیانێکی خراپ کە لەدایک دەبێت، لە منداڵیدا دەمرێت و بەردەوام لەلایەن هەمان دایک لەدایک دەبێتەوە، بۆ ئەوەی خێزانەکە بە خەفەت ئازار بدەت. ئەم گیانە بەستراوەتەوە بە شتێکی شاراوە کە پێی دەگوترێت ئیی‌ئووا (iyi-uwa).

ناوی ọgbanje بە وشەیی بەو واتایە دێت منداڵانێک کە دێن و دەڕۆن. ئەم چەمکە بەشێکی کۆسمۆلۆجیای ئیگبۆیە، بە ناوی ئۆدینانی، و باش بەڵگەمەندە لە خاکی ئیگبۆ لە باشووری خۆرهەڵاتی نایجیریا، بە شێوەی زارەکی و ئەدەبی: چینووا ئاچێبی لە ساڵی 1958 بە ڕۆمانی Things Fall Apart ئەم چەمکەی لە دەرەوەی نایجیریاش ناسراو کرد.

بە یەک نەزەر: ئۆگبانجه

جۆر: منداڵی گیانی گەڕاوەتەوەی کۆسمۆلۆجیای ئیگبۆ
سەرچاوە: کۆسمۆلۆجیای ئیگبۆ (ئۆدینانی)، خاکی ئیگبۆ لە باشووری خۆرهەڵاتی نایجیریا
دەقەکان: چەمکێکی سەرەکی باوەڕی نەقلکراوی زارەکی، بە شێوەی ئەدەبی جێگیرکراو لەلایەن چینووا ئاچێبیوە
ماوە: بەدرێژایی مێژوو تا ئێستا
دیاردە: منداڵێکی بە ڕوکەش ئاسایی کە بەڕاستی گیانێکی خراپ لە جەستەیدا نیشتەجێبووە

پێناسەی ڕوایەت

سەردەمی دەقەکان

بەدرێژایی مێژوو تا ئێستا: ئۆگبانجه چەمکێکی سەرەکیی کۆسمۆلۆجیای ئیگبۆیە و لە ساڵی 1958 بە ڕۆمانی Things Fall Apart ی چینووا ئاچێبی بە شێوەی ئەدەبیش جێگیر کرا.

بواری باڵاوبوونەوە

خاکی ئیگبۆ لە باشووری خۆرهەڵاتی نایجیریا.

دۆخی سەرچاوەکان

باش: ئۆگبانجه چەمکێکی سەرەکی و بەڵگەمەندی کۆسمۆلۆجیای ئیگبۆیە، هەم بە زارەکی و هەم بە ئەدەبی لەلایەن ئاچێبیوە.

ناو و شێوازەکان

ئیگبۆ: ọgbanje بە وشەیی واتای منداڵانێک کە دێن و دەڕۆن دەدات و ئاماژە بە گەڕان و گەڕانەوەی بەردەوام لەنێوان جیهانی زیندووان و جیهانی گیانەکان دەکات.

شێوەی دەرکەوتن

دیاردە

ئۆگبانجه لەنێوان دوو جیهاندا دەوەستێت و بەستراوەتەوە بە ئیی‌ئووا (iyi-uwa)، کە زۆرجار بەرد دەبێت، بەڵام هەروەها دەکرێ بریتی بێت لە یاری منداڵ، مووچ یا پارچەیەک لە جامەی منداڵی مردوو. گیانەکە بەدزییەوە ئەم شتەی دەشارێتەوە؛ ئەم شتە ڕێگە بە ئۆگبانجه دەدەت بۆ گەڕانەوە بۆ جیهانی مرۆڤ و دووبارە دۆزینەوەی خێزانی ئامانج.

کاریگەری

مردن و لەدایکبوونەوەی دووبارە و بەئارەزوو خێزانەکە بە خەفەتی نوێ بەدوای یەکتردا لاواز دەکات. هەتا ئیی‌ئووا هەبووبێت، ئەم سووڕە نایشکێت.

پرۆفایل: ئۆگبانجه

گرنگترین لایەنەکانی منداڵی گیانی گەڕاوەتەوە بە یەک نەزەر.

کۆنتێکستی کەلتووری

چەمکێکی سەرەکیی کۆسمۆلۆجیای ئیگبۆ (ئۆدینانی) لەگەڵ بیرۆکەی گیانانی خراپ کە بەئارەزوو ناخۆشی بۆ خێزانێک دەهێنن.

پەیوەست بە

خێزانی خۆی، بەتایبەت دایک، کە هەمان منداڵ بەبەردەوامی لەدایک دەکاتەوە.

دەرکەوتن

بە ڕوکەش منداڵێکی ئاساییە، بەڵام لە ڕاستیدا گیانێکە بەستراوەتەوە بە ئیی‌ئووا لەنێوان جیهانی زیندووان و جیهانی گیانەکان.

بواری کاریگەری

خێزان لاواز دەکات لە ڕێگەی مردن و لەدایکبوونەوەی دووبارە و بەئارەزووی هەمان منداڵ.

چۆنیەتی مامەڵەکردن

دیبیایەک لە گیانەکە پرسیار دەکات، شوێنی ئیی‌ئووا دیاری دەکات و لەناوی دەبات بۆ کۆتایی هێنان بە سووڕەکە.

پەیوەندیدار

یۆروبا بە ئابیکو هەمان منداڵی گیانی بەناوێکی جیاواز دەناسن؛ خۆشەویستی لادوورتریش مایلینگی سکاندیناوی و تیانەکی فلیپینی.

ئۆدینانی و منداڵانێک کە دێن و دەڕۆن

ناوی ọgbanje بە وشەیی واتای منداڵانێک کە دێن و دەڕۆن دەدات و ئاماژە بە گەڕان و گەڕانەوەی بەردەوام لەنێوان جیهانی زیندووان و جیهانی گیانەکان دەکات. ئەم چەمکە بەشێکی کۆسمۆلۆجیای ئیگبۆیە، بە ناوی ئۆدینانی، لەگەڵ بیرۆکەی گیانانی خراپ کە بەئارەزوو ناخۆشی بۆ خێزانێک دەهێنن: ئۆگبانجه قوربانی ڕووداوێکی خەمناک نییە، بەڵکوو لەسەر بنەمای خواستی خۆی هەڵسوکەوت دەکات.

ئۆگبانجەیەک لەدایک دەبێت، لە منداڵیدا دەمرێت و لەلایەن هەمان دایک دووبارە لەدایک دەبێتەوە، جار لەدوای جار. ئەم گیانە بەستراوەتەوە بە ئیی‌ئووا، شتێکی شاراوە کە زۆرجار بەرد دەبێت، بەڵام هەروەها دەکرێ بریتی بێت لە یاری منداڵ، مووچ یا پارچەیەک لە جامەی منداڵی مردوو، کە گیانەکە خۆی بەدزییەوە دەیشارێتەوە. ئیی‌ئووا ڕێگە بە ئۆگبانجه دەدەت بۆ گەڕانەوە بۆ جیهانی مرۆڤ و دووبارە دۆزینەوەی هەمان خێزان، بۆیە سووڕی لەدایکبوون و مردنی زوو نایشکێت هەتا ئەم شتە بمێنێتەوە.

ئاچێبی و ژیانەوەی ئەدەبی

چینووا ئاچێبی لە Things Fall Apart ی ساڵی 1958 کەسایەتی ئێزینما وەک منداڵێکی ئۆگبانجه دیزاین دەکات، لەگەڵ گەڕان بەدوای ئیی‌ئوواشدا. مۆتیفی ئۆگبانجه و ئابیکو بەشێکی گرنگی ئەدەبیاتی هاوچەرخی ڕۆژاوای ئەفریقا پێک دەهێنن.

لە بەردەم زانستی ئایینەکاندا، ئۆگبانجه شیکردنەوەیەکی میتۆلۆژییە بۆ مردنی دووبارە و زووی منداڵان لەناو خێزانێکدا. توێژەران هەندێک جار ئەم چەمکە وەک شیکردنەوەیەکی پێش-مۆدێرن بۆ نەخۆشییەکانی جینی وەک نەخۆشی خانەی سکڵ یا مردنی لەناکاوی منداڵ لێک دەدەنەوە، کە زۆربوونی خێزانیانەیان وەک گەڕانەوەی هەمان گیان تێگەیشتراوە.

دیبیا و لەناوبردنی ئیی‌ئووا

ئایینی بەرەنگاربووەوە باش بەڵگەمەندە: دیبیایەک، چاکسازی و پیشبینکەرێکی نەقلکراو، لە ئۆگبانجه پرسیار دەکات و بە ڕێگەی ئایینەکان ناچاری دەکات شوێنی ئیی‌ئووا ئاشکرا بکات. ئیی‌ئووا هەڵدەکۆڵدرێتەوە و لەناودەبردرێت، بۆ ئەوەی گیانەکە هەرگیز جارێکی تر خێزانەکە نەئازاردات. لەگەڵ ئەوەشدا، تیلسمی هەڵگیراو وەک نیشانەی پارێزگاری و دەرمانی دیبیا بۆ منداڵی مەترسیدار دادەنرێت، هەروەها گیایی چاکسازی وەک پیژو، کە دیبیا لە ئایینەکانیدا بەکاری دەهێنێت. هەروەها خوێ لە باوەڕی گەلیدا وەک نیشانەی پارێزگاری دژی گیانانی خراپ دادەنرێت.

ئابیکو و منداڵانی تری گەڕاوەتەوە

هاوشێوەیی ڕاستەوخۆ ئابیکوی یۆروبایە: هەمان دیاردەی منداڵی گیانی گەڕاوەتەوە و بەزووی مردوو، تەنها لەنێو گەلێکی جیاواز. مۆتیفی تری منداڵانی مردوو ناڤکیی سلاڤییە، مایلینگی سکاندیناوی و تیانەکی فلیپینی.

پرسیاری باوی سەبارەت بە ئۆگبانجه

ئیی-ئووا (iyi-uwa) چییە؟

ئەو شتە شاراوە و لەخۆڵنراوەیە، زۆر جار بەردێک، تاڵانێک، مووچرکێک یان پارچە جامەیەکی منداڵی مردوو، کە ئۆگبانجە بە جیهان و خێزانەکەیەوە دەبەستێتەوە.

چۆن ئەم بازنەیە دەوەستێت؟

دیبیایەک (Dibia) پرسیار لە ڕۆح دەکات، ئیی-ئووا دۆزینەوە دەکات و لەناوی دەبات؛ دوای ئەوە ئۆگبانجە چیتر خێزانەکە نایانپشکنێت.

ئایا ئۆگبانجە هەمان ئابیکو (Abiku) نییە؟

لە پراکتیکدا بەڵێ، تەنها لەلای گەلێکی جیاواز: ئۆگبانجە لەلای ئیگبۆیەکان، ئابیکو لەلای یۆرووبایەکان.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:

ئابیکو (Abiku) – هاوشێوەی ڕاستەوخۆی یۆرووبا بۆ هەمان نەریتی منداڵ-ڕۆح
مایلینگ (Myling)، تیانەک (Tiyanak) – نموونەی تری منداڵانی مردوو
ئامولێت، پێخاسی، خوێ – ئامرازی پارێزراوی نەریتی
قوتوخانەی پاراستن – کۆبینەوەیەکی ئامرازەکانی پاراستن

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

کارە بنچینەیی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.

وەک منداڵ-ڕۆحی ئیگبۆ، ئۆگبانجە یەکێکە لە ورووژێنەرترین وێنەکانی نەریت: منداڵێکی گەڕاوەتەوە کە خێزانەکەی خۆی بە بازنەی لەدایکبوون و مردنی زوو ئازار دەدات، تاکو ئیی-ئووا دۆزراوەتەوە و لەناوبراوە.