یانوس

ئەفسانە و سەرچاوە

ناوی یانوس لە ڕوانگەی مێژووی زماناوییەوە دەگەڕێتەوە بۆ وشەی لاتینی ianua، کە واتای «دەرگا» یا «تێپەربوون» دەدەیت. هەردوو زاراوە ڕەگێکی هیندۆ-ئەورووپی هاوبەشیان هەیە بە واتای «ڕۆیشتن»، کە لە زاراوەی سانسکریتی و ئاڤیستاییشدا دووبارە دەبیتەوە. یانوس بەم جۆرە لە ڕوانگەی ڕەگ و ڕیشەیی زماناوی خودای تێپەربوونە.

ماکروبیۆس لە «ساتورنالیا»دا باسی یانوس دەکات وەک شێوازی فەرمانڕەوایی ئیتالی ڕەسەن. بەگوێرەی ئەم نەریتە، ئەو لە ڕۆژهەڵاتەوە هاتووەتە باکووری لاتیوم، و ساتورنی وەرگرت کە دەبووایە لە ئیوپیتەر ڕابکات، و پێکەوە سەردەمی زێڕینی ئیتالیای دامەزراند.

ئۆڤید لە «فاستی»دا هەمان ئەم چیرۆکە دووپاتکردەوە و بەرهەمی خۆی بە یانوس دەستپێدەکات، ئەوەی کە هەموو ساڵ دەکاتەوە. لە گفتوگۆکردن لەگەڵ شاعیر، خواوەند لە «فاستی»دا کاراییەکانی خۆی ڕوون دەکاتەوە.

دووڕووییەکە، بە ناوی بایفرۆنس ناودێر کراوە، لە تێگەیشتنێکی کۆن ئاماژە دەدات کە خودایەک لە هەمان کاتدا بەرەو دوو لای دیدەکات. لە ڕوانگەی ئەفسانەیییەوە، زیاتر وەک تەماشاکردنی ڕابردوو و داهاتوو، هەندێک شوێنیشدا وەک تەماشاکردنی ناوەوە و دەرەوە یا ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا شیکراوەتەوە.

بەپێچەوانەی هێرمیزی یۆنانی، کە تەنها گواستنەوەکان دەگوازێتەوە، یانوس لەسەر ئاستان خۆیدا دادەنیشێت و بۆیانی نمایش دەکات. ئەم بیرکردنەوە تیۆلۆژییە لە جیهانی کۆندا بێهاوتایە و دەیکاتە بابەتی خۆشەویستی فەلسەفەی ئایینی مۆدێرن.

یانوس بەگوێرەی ئەگەری زۆرەوە پێشینەیەکی هیندۆ-ئەورووپی نەبووە، بەڵکوو لە چینبەندییەکی ڕەسەنی ئیتالی سەرهەڵدا، کە دەرگا وەک ئاستانی خانوو، پێگەیەکی ئایینی تایبەتی هەبووە.

لە هەر خانووێکی رۆمانیدا، ianua پەیوەندیدار بووە بە نەریتی تایبەت، و خوداوەندی ئاستانەکان وەک پاراستنی تاکەکەسی لە کاریگەریی زیانبەخش لێی نویژ دەکرا. پەیوەندیی نێوان ئاستانی خانوو و ئاستانی دەوڵەت کلیلێکە بۆ تێگەیشتن لەم خواوەندە.

هێما و تایبەتمەندی

هێمای سەرەکی یانوس ڕووی دووانییەتی. لەسەر دراو و نەقشەکان زیاتر وەک پیاوی بەریشی پیر بە دوو ڕووی بەرەو دوو لای پێچەوانە دەردەکەوێت. سکەکانی ساڵانەی جمهووریی رۆمانی بەم شێوەیە ئەو نیشانی داوە، و ئەم دیزاینە تا سەردەمی ئیمپراتۆرییش وەک نمایشی ستانداردی دەوڵەتی مایەوە.

گۆچان و کلیل دووانە پاراوی گرینگترین دیارییەکانی. گۆچان وا نیشانی دەدات کە پاسەوانی ڕێگاکانە، کلیلیش پاسەوانی دەرگاکانە.

هەردووکیان پێکەوە تایبەتمەندی خودایەکی ئاستان دیاری دەکەن کە بڕیار لەسەر کردنەوە و داخستن دەدەن. لە هەندێک نمایشدا، دوازدە کلیل هەڵدەگرێت، یەکێک بۆ هەر مانگی ساڵ، کە وەک خودای مانگی یەکەم دەیکاتەوە.

ئیانوس گەمینوس لە فۆرۆم، بینایەکی دەرگای دووگۆمی نێوان فۆرۆم رۆمانوم و ئارگیلێتوم، گرینگترین پیرۆزگای ئەو بووە. دوو دەرگاکەی لە کاتی ئاشتیدا داخراو دەمانەوە و لە کاتی جەنگدا کراوە.

لیفیوس ڕایگەیاند کە ئەم دەرگایانە پێش ئۆگوستوس تەنها سێ جار لە مێژوودا داخراون، کە دووریی چاوپۆشی کاتەکانی ئاشتی رۆمانی بەرچاو دەخاتەوە. ئۆگوستوس خۆی لە «ڕیس گیستای»دا شانازی پێوە دەکات کە سێ جار لە ماوەی حوکمڕانیدا دەرگاکانی داخستووە.

بینایەکی تری پەیوەندیدار بە یانوس، ئیانوس کواددریفرۆنس لە فۆرۆم بۆآریوم، بینایەکی دەرگای چوارڕووە کە ئاستانەکانی لە چوار لای ئاسمانی نیشان دەدا. ئەم بینایە کە لە دواوجودی کۆنەوە بەردەوامە، هەتا ئێستاش بەگشتی بەجێماویی لە بۆآریوم ماوەتەوە و وەک دوایین شایەتی گەورەی ئایینی یانوس دادەنرێت.

پەرستن و ڕێزگرتن

یانوس (Janus) لە سەرەتای هەموو نوێژێکی ڕۆمانی و هەموو ڕێوڕەسمێکی ئایینی ئامادە بوو. پێش هەر قوربانییەک، سەرەتا بانگهێشتنێک بۆ ئەو پێشکەش دەکرا، چونکە ئەو دەرگای گەیشتن بە خواوەندەکانی تر دەکردەوە. ئەم پێگە یەکەم پلەیە بە شێوەیەکی یەکسان لە کتیبە، فۆرمولی نوێژ و سەرچاوە ئەدەبییەکاندا دەردەکەوێت. سیسیرۆ و ماکرۆبیۆس بە فراوانی باسی کردووە.

جەژنی سەرەکییەکەی لە یەکەمی مانگی جانوار (کانونی دووەم) بوو، ڕۆژی ساڵی نوێ. تەنانەت لە ساڵنامەی یولیانیدا، مانگی یانواریوس (Ianuarius) لەژێر پاسداری ئەو بوو. لە ڕۆژی ساڵی نوێ، ڕۆمانییەکان دیارییەکی بچووکی پێکەوە دەگۆڕییەوە کە پێی دەگوترا سترینای (strenae)، کە شیرینی، خورما یان دراوی تێدابوو.

ئەم کارە تاڵارێکی بەخت دیاریکەرانەی هەبوو، چونکە باوەڕ کرابوو ئەوەی لە ڕۆژی ساڵی نوێدا کرا، دەبووە ئاراستەی هەموو ساڵ. ئەم نەریتە هەتا ئێستا لە فرەنسییدا وەک étrennes و لە ئیتالییدا وەک strenne بەردەوامە، وەک دیاری ساڵی نوێ.

کردەوەی سەربازی گرنگ لە یانوس گمینوس (Ianus geminus) دەستپێدەکرد. دەرگاکان لەلایەن کۆنسۆل یا پرینکیپس دەکراینەوە، سوپا بە شێوەیەکی سیمبۆلیک بەناویدا تێدەپەڕی، و شەڕ بە کراوە ڕاگەیەندرا. لە کاتی گەڕانەوە و پێکهاتنی ئاشتی، دەرگاکان لە ئایینێکی پێچەوانە دەداینەوە.

ئاگۆستوس لە «کارنامەکانی» (Res Gestae) جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە لە ماوەی فەرمانڕەواییدا سێ جار دەرگاکان داخستووە، لە کاتێکدا کە پێش ئەو لە هەموو مێژووی ڕۆما تەنیا دوو جار ئەوە ڕوویداوە.

هەروەها پیرۆزگای بچووکتر بۆ یانوس لە ڕۆما هەبوون. پیرۆزگای هەرێمی کەمتر ناسراون، کە ئەمە پابەندبوونی تایبەتی شار-بنیاتی یانوس دەردەخات. لەگەڵ ئەوەشدا لە لاتیوم و ئیتوریادا چەند قوربانگای گوندی یانوس ناسراوە، کە زۆرینەیان لە دەرگای گوندان یان لە چوارچرا ڕێگاکان دروستکرابوون.

یانوس هەروەها ڕۆلێکی تایبەتی لە «گۆرانیبیرگای سالییان» هەبوو، کۆکراوەیەکی کۆنی نوێژی کاهینانی سالیی. لێرەدا وەک پاشای خواوەندان پێش یووپیتەر بانگهێشت کراوە، کە ئەمە پۆلێنبەندی کۆنی ئایینناسی ڕۆمانی دەردەخات، کە تیایدا یانوس پێگەیەکی پێشەنگی هەمیشەیی هەبوو.

میتۆسی گرنگ

گرنگترین چیرۆکی ئەفسانەیی، ڕزگارکردنی ڕۆما لە سابینیەکان باس دەکات. بەپێی لیویوس و ئۆویدیوس، سابینیەکان یەریشیان کردە سەر ڕۆما، لە سەر گردی کاپیتۆل کەوتنە ژوورەوە و نزیک بوونەتەوە لە فۆرۆم.

یانوس لە ساتێکی بەرچاودا کانییەکی گەرم لە زەوی هەڵسکرد کە سابینییە هێرشبەرانی گەڕاندەوە دواوە و بۆ شار کاتی پێویستی بۆ کۆبونەوە دابین کرد. بە سپاسگوزارییەوە، ڕۆمانییان پیرۆزگایەک لە شوێنی کانییەکە بنیاتنا و بڕیاریان دا کە لە کاتی شەڕدا دەرگاکان کراوە بمێننەوە، تاکو خواوەند بتوانێت لە پێویستیدا دەستێوەردان بکات.

چیرۆکێکی دووەم یانوس بە ساتورن ئاسۆدەکات. بەپێی ماکرۆبیۆس و ڤیرگیل، ساتورن دوای سەرکەوتنی کوڕەکەی یووپیتەر لە ئۆلیمپ هەڵات و هاتە لاتیوم، کە یانوس پێشوازیی لێکرد.

هەردووکیان بەیەکەوە فەرمانڕەوایی کردن و سەردەمێکی ئاشتی و بەرهەمداری بەخۆوە بینی، کە بە «سەردەمی زێڕین» لە یادگای کولتووری ئیتالیادا مایەوە. دواتر باسکراوە یانوس بەتەنیا ماوەتەوە و یاسا و کشتوکاڵی گەشەپێداوە. ئەم چیرۆکە پێگەی بەخشەری کولتووری لە سنووری نێوان زەمانی ئەفسانەیی و مێژوویی پێدەبەخشێت.

چیرۆکێکی سێیەم سەبارەت بە نمفەکەی کارنا یان کاردیا، کە یانوس خۆشیویست و دەسەڵاتی سەر مێخەکانی دەرگا پێی بەخشی. لە «فاستی»ی ئۆویدیوس، ئەم ئەفسانەیە باس دەکرێت، کە تیایدا کاردیا وەک خواوەندی بەردەرگا و خێزان دیاری دەکرێت.

ئەو منداڵانی ناو ماڵ دەپاڕێزێت، بۆیە لە یەکەمی مانگی حوزەیران، جەژنی خۆیدا، پاقلای تازە و گۆشتی بەکن دەخورا بۆ ئەوەی خراپە دووربخرێتەوە. ئەم چیرۆکە یانوس بە ژیانی ڕۆژانەی خێزان ئاسۆدەکات و کاریگەرییەکەی جگە لە بواری شار و دەوڵەت دەردەخات.

چیرۆکێکی چوارەمی ئەفسانەیی سەبارەت بە یانوس و یوتورنا هەواڵ دەدات. باسکراوە یانوس نمفەکەی یوتورنای لە مردن دووربخستووە و بە خواوەندی کانیاوان بەرزی کردووەتەوە. ئەم بەشە، کە ڤیرگیل لە «ئائینیس»دا ئاماژەی پێداوە، یانوس بە ئایینی کانیاوی گوندی ئاسۆدەکات و کاریگەری خۆی وەک خواوەندی بەردەرگا لە نێوان بواری مرۆیی و خواییدا دەردەخات.

پەیوەندییەکان لە پانتیۆن

یانوس لە سەرووی هەموو زنجیرە بانگهێشتنامەکانی ڕۆمی جێگیرە. لە کتێبگرافییەکانی برایانی ئارڤال، کۆمەڵێک کاهینی کۆن، یانوس هەمیشە پێش ئیوپیتەر باس دەکرێت، کە ئەرکی ڕێکخستنی سەرەتای مەراسیمی ئەو بە ڕوونی دەردەخات. لەگەڵ ئەوەشدا لە بارودۆخی پلەبەرزی، ئیوپیتەر بەرزترین خواوەندە، لەبەر ئەوە زۆر جار یانوس بە «کردنەوەری ئیوپیتەر» ناودەبردرێت.

لەگەڵ ساتورن گەیشتووە بە سەردەمی زێڕینی ئەفسانەیی، لەگەڵ ڤێستا بە خەم و خۆشی بۆ بەربنگ و ماڵ، لەگەڵ مارس و مێرکوور بە پارستکاری چوونە دەرەوە، لەگەڵ کویرینوس بە ئەرکی گەلی ڕۆما. لە دواعاکانی کۆنتر زنجیرەی ئیانوس، ئیوپیتەر، مارس، کویرینوس وەکوو زنجیرەی سەرەکی خواوەندانی ڕۆمی دەردەکەوێت.

لە هەمگیراوی هێلینیزم یانوس نەگۆڕدرا، چونکە هاوتایەکی ڕاستەقینەی یۆنانی نییە. ئەمە بۆ زانایانی ئایینی ڕۆمی وەک ڤارۆ و سیسیرۆ کردییە نموونەیەکی تایبەت بۆ سەربەخۆیی ئایینی ڕۆمی بەرامبەر ئەفسانەناسیی یۆنانی. لە جیهانی وێنەکاری ئیتروسکی، بوونی کولسانسی چوارچاوگ وەک هاوتایەکی دیت، بەڵام پەیوەندی جیناتیکی نێوانیان جێگای دووبارە گفتوگۆیە.

یانوس لە سێیکانێکی کۆندا لەگەڵ ئیوپیتەر و ساتورنوس دەردەکەوێت، کە لە توێژینەوەکاندا وەک چینی پێش‌کاپیتۆلی لێک دەدرێتەوە.

ئەم سێیکانە کە پێشتر ماکروبیوس لە «ساتورنالیا» (I, 9) یادی کردووە، لە سێیکانی کاپیتۆلی ئیوپیتەر، ئیونۆ و مینێرڤا بچووکترە، بەڵام لە قۆناغی نوێنەرایەتی ئایینیی دەوڵەتی کۆنترە. دیومیزیل لە پەیوەندی نێوان یانوس، ئیوپیتەر و ساتورنوس کۆمەڵگایەکی کۆنی ئەرکی کردنەوە، فەرمانڕەوایی و تۆو دەبینێت.

یانوس لەگەڵ کارنا، خواوەندێکی کۆنی مێچی دەرگا، لە «فاستن»ی ئۆڤید بەشی شەشەم، خوشک-برایانە یان هاوسەربووە. کارنا بەرپرسیار بوو بۆ گەشەکردنی تەندروستانەی منداڵان، بۆ چەسپاوی ناوەکی مێچ و پارچەکانی قوفڵ.

ئەم پەیوەندییە دیمەنی ناوەوەی جیهانی بەربنگ نیشان دەدەت، کە ڕووی دەرەوەی ئەوی یانوس بۆخوی بووە. ئەم دووباره‌بەکارهێنانە ئەو دووگیانییە دەردەخات کە ئایینی ڕۆمی هەموو لایەنەکانی گواستنەوە بە کەسایەتی دەکرد.

وەرگرتن و کاریگەری

لە سەردەمی نۆژەنبووندا، یانوس بووە هێمای هەرەبازی زیرەکی و پێشبینی. ئاندریا ئالچیاتۆ و هێماکارانی دیکە ئەوان وەک نماداری پەروەردەی مێژوویی نیشان دەدرا، ئەوەی سەیری هەردوو ئاراستە دەکرد. لە ئاڵا و نیشانەی چاپخانەکاندا دووڕووی ئەو زۆر جار دەردەکەوێت، بەتایبەت لە چاپخانەکانی کە دەیانویست پەیوەندی نێوان دەوری کۆن و ئێستا دابمەزرێنن.

دیمەنی یانوس لە بینا و کارگێری کاریگەری دانا لەسەر شێوازکردنی تاقی شانازی، دەرگای شار و کۆگای دەریایی. تاقی ئارجێنتاریانان لە ڕۆما و زۆرێک لە دەرگای شار لە فەرەنسا و ئیسپانیا شێوازی دوو تاقی ئیانوس گمینوس بەرکار دەگرن. لە سەدەی ١٩، یانوسی دووڕوو بووە نماداری زانستی مێژوو بۆخوی، ئەوەی هەمان کات ڕابردوو و داهاتوو دەپشکنێت.

لە زمانی زانستی هاوچەرخدا، وشەی دیمەنی-یانوس یان Janus-faced بووەتە پەیوەندییەکی ستانداردی شێوازی وتووێژ بۆ دووڕوویی. یانوس کینازی نێودەوڵەتی، سیستمێکی ئینزایمی گرنگ، لە ساڵی ١٩٨٩ بە پێچەوانەی خواوەندی دووڕوو ناودراوە. هەروەها چاودێریی ئەستێرەناسی مانگی ساتورنی بەناوی یانوس، کە خولگەکەی لەگەڵ مانگی ئێپیمیتیۆس دەگۆڕێتەوە، پەیوەندی بەم دووڕووی ئەفسانەیی گیراوە.

لە سەردەمانی ناوەڕاست، یانوس لە دەرەوەی ناوی مانگی ئیانواریوس بەردەوام لە کتێبی مێژووی ئەستێرەناسیدا هەڵگیراوە. ئیسیدۆری سیڤیلی ئەو لە «ئێتیمۆلۆگیای» (V, 33) وەک نوێنەری دەستپێکی نوێ ستایشی کردووە.

لە پەیکەرسازیی گۆتیکیدا، سەرەکانی یانوس لە دەرگای گشتخانە و شارەکان دەردەکەوێن، بەتایبەت لە لۆمباردیا و ناوچەی باشووری فەرەنسا، جێگایەک کە خواوەندی بەربنگی کۆن نۆژەنبووەوەیەکی خۆی بەدی هێنا.

لە زمانی دەروونناسی ئێستادا، یانوس وەک «دیمەنی یانوس» بە واتای دووڕوویی دەردەکەوێت. C. G. یونگ ئەم وێنەیە لە «میستیریوم کۆنیونکسیۆنیس» وەک نموونەیەک بۆ دووگیانیی ناوەڕۆکی دەروونی بەکاردەهێنێت.

لە زانستی ئاباداندا، «ستراتیژی یانوس» چەمکێکە بۆ کۆمپانیاکانی کە لە کاتی یەکەوە لە بازاڕی کۆن و نوێ کاردەکەن. ئەم چەمکسازییە هاوچەرخە نیشان دەدەت چۆن وێنەیەکی کۆن بۆ دوو هەزار ساڵ لە زمانی بیرکردنەوەدا بەردەوام دەبێت.

هەڵسەنگاندنی زانستی-ئایینی

جۆرج دومیزیل لە چەندین لێکۆڵینەوەدا نیشانی داوە کە یانوس لە ناو سێ کارکردی هیندوئەورووپیدا جێگایەکی تایبەتی هەیە. ئەو لە یەکێک لە سێ کارکردەکاندا نییە، بەڵکو لە سەرەتای ئەواندایە، بە شێوەیەک وەک کارکردی پێشوەخت کراوکەرەوە. ئەم لێکدانەوەیە بە فراوانی لە توێژینەوەکاندا وەرگیراوە و لەوانەیە کەمترین بەشی مشتومڕی سیستەمی دومیزیل بێت.

ڕۆبێرت شیلینگ و کورت لاتی سەرچاوەی تایبەتمەندی ئیتالی ئایینی یانوس جەخت لەسەر دەکەن. جیاواز لە زۆربەی خودایانی تر، هیچ هاوتایەکی ئیتروسکی نییە. یانوس بەمەش وەک یەکێک لە کەم ئایینە پاک ئیتالی-ڕۆمانییەکان دادەنرێت کە نموونەی یۆنانی یان ئیتروسکی نییە.

مێری بیرد و جۆن نۆرس و سایمۆن پرایس ئایینەکە دەخەنە ناو کارکردی سیاسییەوە و نیشانی دەدەن چۆن کردنەوە و داخستنی یانوس گیمینوس بووە کردارێکی هێمایی بنەمای دەوڵەت.

جۆن شەید کرداری ئایینی لە پیرۆزگای فۆرۆم بنیاتی نایەوە و نیشانی داوە چۆن ئەم خودایە لە ژیانی ڕۆژانەی قوربانیدا تێکەڵ کرابوو. یۆرگ ڕوپکی گرنگی یانوس بۆ سیستەمی ساڵنامە و نوێنەرایەتی سەردەمی ئاگوستوس دەردەخات، بە تایبەتی سەبارەت بە «Res Gestae».

ئانی دوبوردیو لە لێکۆڵینەوەکەیدا بە ناونیشانی «Les origines et le développement du culte des Pénates à Rome» تێکەڵبوونی یانوس لەگەڵ پەناتەکان و ئایینی ماڵەوە ڕوونی کردووەتەوە.

پیرۆزگای یانوس و جوگرافیای شار

ناسراوترین پیرۆزگای یانوس، یانووس گیمینوس بووە لە فۆرومی ڕۆمانی، بینایەکی بچووکی چاراستایی ڕووبەرووی یەکتر کە دوو دەرگای ڕووبەرووی یەکتر هەبووی. دەرگاکان لە کاتی ئاشتیدا داخرابوون و لە کاتی جەنگدا کرانەوە.

لیویۆس لە «Ab urbe condita» (I, 19, 2) ئاماژە دەکات کە دەرگاکان لە سەردەمی مێژووی ڕۆمان پێش ئاگۆستۆس تەنها دوو جار داخراون، بەڕاستی لە سەردەمی نوما پۆمپیلیۆس و پاش یەکەم جەنگی پونیک لە ساڵی ٢٣٥ پ.ز.

ئاگۆستۆس دەرگاکانی لە ساڵی ٢٩ پ.ز. پاش شکستی ئاکتیوم، لە ساڵی ٢٥ پ.ز. پاش جەنگەکانی کانتابری و لە ساڵی ٨ پ.ز. پاش هێرشە جەرمانییەکان داخست، کە لە ڕاپۆرتی کردارەکانیدا، Res gestae divi Augusti (١٣)، وەک لوتکەی سیاسەتی ئاشتیخوازانەی خۆی جەژنی گرت.

ئەم داخستنە سێ‌قاتییە بووە بە هێمایەکی ئایدیۆلۆژی بۆ Pax Augusta.

بیناکانی دیکەی یانوس یانووس کویریني لە فۆروم، تاقێکی لە ئارگیلیتوم کە دیمانی فرۆشیارانی کتێب و پێڵاوچین دیاری دەکرد، و یانووس پاتەر لە مۆنس یانیکولوس، گردێک لە کەناری ڕاستی ڕووباری تیبەر کە بەتایبەتی جوتیار و سەرلەشکەران سەردانی دەکرد، لەخۆ گرتووە.

ئەم چوار پیرۆزگاکانی یانوس لە ڕوانگەی جوگرافییەوە بەربووەیی شارەکەیان دیاری دەکرد، چونکە یانوس وەک خوداوەندی گواستنەوەکان بەرپرس بوو. تاقی ئارگیلیتوم لە هەمان کاتدا نیشانەیەکی بازاڕ بوو، کە پیشاندەری تێکەڵبووی ئایینی و بازرگانی لە ڕۆما بوو.

لە بارەی توێژینەوەوە، فیلیپۆ کۆاڕیلی شوێنی یانووس گیمینوس لەنێوان بازیلیکا ئایمیلیا و کوریا یولیادا وردکردووەتەوە. لەسەر سیکەی بڕنزینی نیرۆ کە نووسراوی «Pace populi terra mariq parta Ianum clusit»ی لەسەرە، بینایەکە بە شێوەیەکی وردی تەکنیکی وێنە کراوە.

ئەم سەرچاوە دراوییە یەکێکە لە گرنگترین شایەتییە وێنەییەکان بۆ ڕووکاری پیرۆزگاکە. لە دواکۆندا، پیرۆزگای یانوس لە پرۆسەی گاورمانکردنی مەسیحیدا داخرا و لە ژێر هۆنۆریۆسدا لە سەدەی پێنجەم ڕووخێنرا.

کارمین سالیارە و لیتورگیا

یانوس لە سەرەتای هەموو نویزکردنەکانی ڕۆمانی وەستاوە. لە ڕیزبەندی کۆنی بانگکردنی خواوەندان، ناوی ئەو یەکەم جار باس کرا، چونکە وەک خوداوەندی گواستنەوەکان، گواستنەوە لە بێدەنگی بۆ وشەشی نیشان دەدا.

سیسرۆ لە «De natura deorum» (II, 67) شرۆڤە دەکات کە ڕۆمانییەکان لە کاتی قوربانیدا سەرەتا یانوس بانگ دەکرد، پاشان تەنها خوداوەندی سەرەکی بەرپرس. ئەم پێشینەیی ئایینییە بايەخی کۆسمۆلۆژی ئەو وەک خوداوەندی دەروازە نیشان دەدەت.

کارمین سالیارە، گۆرانییەکی کاهینانەی کۆن، کە لەلایەن سالییەکان، کۆمەڵگایەکی کاهینی دوازدە کەسی، لە کاتی جەژنی ڕۆژماردی مارچدا دەخوێندرایەوە، بەندێکی یانووسی لەخۆدەگرت کە تەنانەت لە کۆتایی سەردەمی کۆماردا بە تەواوی تێنەگیراوە.

وارۆ لە «De lingua Latina» (VII, 26 ff.) هەوڵی داوە هەندێک وشە ڕوون بکاتەوە، بەڵام ئاماژەی داوە کە وتەکانی سالیارە «زۆر کۆن»ن بۆ ئەوەی بەڕوونی لێکبدرێنەوە.

پارچە بەجێماوەکان Cerus manus duonus Cerus es دەگۆڕنەوە، کە وەک «دروستکەری پیاوچاک، تۆ دروستکەریت» دووبارە بنیاد نراوەتەوە، شێوازێکی ڕەنگە بانگکردن بۆ سیروس، خوداوەندی دروستکار کە پەیوەندیدارە بە یانوسەوە.

رێکس ساکرۆروم، ئەرکێکی کاهینانە کە کارەکانی ئایینی پاشایەتی کۆماری بەرداوام دەکرد، بەرپرسی کوێلتی یانوس بوو. ئەو قوربانیی یانووسی لە کالینداکانی هەر مانگێک، بەتایبەتی لە ئیدەکانی مارچ، لە کۆنترین ڕۆژی نەورۆز، و لە ٩ی جانویەری، جەژنی ئاگۆنالیای یانوس، بەڕێوە دەبرد.

یاسا و ڕێساکانی لیتورگی بەشێوەیەکی بەشیی لە Acta fratrum Arvalium، پرۆتۆکۆلەکانی کاهینانی ئارڤالی، پاراستراوەتەوە و بۆچوونێک دەرباری کارکردنی ئایینی دەدەن.

زانستی دراو و نەریتی وێنە

سەری یانوس، واتە ئیانوس بیفرۆنس (Ianus bifrons) بە دوو ڕووی بەرامبەر یەکتر، یەکێکە لە بەهێزترین دیمەنە هونەرییەکانی ڕۆما. تەنانەت کۆنترین دیناری ڕۆمانی، ئاس (as)، لە سەدەی ٣ی پێش زایین بەدواوە سەری یانوسیان لەسەر بوو، چونکە ئاس وەک بچووکترین یەکەی نرخ لە بارودۆخی دراوسازیدا جێگایەکی بنەڕەتی گواستنەوەیی هەبوو.

ئەم نەریتە بۆ چەندین سەدە بەردەوام بوو: ئاسی کۆماری، دینار و سیستێرسیۆن هەموو سەردەمی ئیمپراتۆرییان بیفرۆنسیان لەسەر بوو. تەنانەت لە سەردەمی دیۆکلیتیان و کۆنستانتینیشدا هێشتا دراوی یانوس دەچاپکرا.

جۆرێکی دەگمەن ئیانوس کوادریفرۆنس (Ianus Quadrifrons) بووە بە چوار ڕوو، کە لەسەر هەندێک سیستێرسیۆنی هادریان دەردەکەوێت. ئەم شێوازە فراوانکردنەوەیەکی فەلسەفییە، کە تیایدا یانوس هەموو چوار لای جیهان یا هەموو چوار وەرزی ساڵ بە یەکجار دەبینێت. فۆرومی ترانسیتۆریوم (Forum Transitorium)، فۆرومێکی بچووکتری دۆمیتیان، بە کەمانێکی ئیانوس کوادریفرۆنس ڕازێنراوە کە ئێستا تەنها لە وێنەکێشانی سەردەمی زیندووبووەوە (رۆنیسانس) ماوەتەوە.

لە کۆنینەی دواینی مەسیحی، وێنەی بیفرۆنس بار سک و بێباوەری وەرگرت و لەگەڵ فرتوفێڵ یەکسان کرا. ئاگۆستینوس لە «De civitate Dei» (VII, 7) لە دژی «دوو ڕوو»ی یانوس وەک هێمایەک بۆ فرتوفێڵی گفتوگۆی توند دەکات.

ئەم گۆڕینی مانایە تا سەردەمانی ناوەڕاستیش کاریگەری هەبوو، کاتێک وشەی «دووڕووی یانوسی» بووە بە ناسنامەی دوورووییی. تەنها لە سەردەمی زیندووبووەوە (رۆنیسانس) سەری یانوس وەک هێمای بینینی دووراپەرست و ژیریی دووبارە شیکرایەوە، بۆ نموونە لە کتێبی هێمای ئالسیاتۆ (Alciato) ساڵی ١٥٣١، کە تیایدا یانوس یاسای Prudens futuri ڕوون دەکاتەوە.

سەرچاوەکان و ئەدەبیاتی زیاتر

سەرچاوەکانی کۆنینە: ڤێرگیل «Aeneis»، ئۆڤید «Fasten»، لیڤیوس «Ab urbe condita»، سیسرۆ «De natura deorum»، ڤارۆ «De lingua latina»، ماکرۆبیوس «Saturnalien»، ئاوگوستوس «Res gestae divi Augusti»، لێکۆڵینەوەی سێرڤیوس، پلوتارک «Numa».

لیتراتووری توێژینەوەیی: Georges Dumézil, «La religion romaine archaïque», Paris 1966. Robert Schilling, «Rites, cultes, dieux de Rome», Paris 1979. Kurt Latte, «Römische Religionsgeschichte», München 1960. Mary Beard, John North, Simon Price, «Religions of Rome», Cambridge 1998. John Scheid, «An Introduction to Roman Religion», Edinburgh 2003. Jörg Rüpke, «Die Religion der Römer», München 2001.

یانوس، خودای رۆمانی سەرەتاکان

پێڕستی ناوەرۆک