ئیزانامی، خوایەکی نەریتی ژاپۆنی

خواژنی بەدیهێنەر، بەرەو جیهانی خوارەوە مەحکووم کراوە، هێمای لەناوچووندا.

ئیزانامی خوایەکی نەریتی ژاپۆنییە و خوایەتیی دایک لە شینتۆی ئەفسانەی بەدیهێنانە.

ئیزانامی سەر بە جووتی خوایانی سەرەتای بەدیهێنانی شینتۆی ژاپۆنییە و پاش مردنی بووە خانمی جیهانی خوارەوەی یۆمی.

ئیزانامی

بە یەک سەیرکردن: ئیزانامی

جۆر: خودای سەرەکی ژاپۆنی (شینتۆ)، خواژنی داهێنان و شاژنی جیهانی خوارەوەی یۆمی
پانتیۆن: شینتۆ
ئەرک: داهێنانی ژاپۆن و کامیەکان، خواژنی لەدایکبوون و مردن
تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: جلی ڕاسپی، شانەیەکی گرتراو (کە ئیزاناگی پێی بینی)، گەڕانەوە بۆ یۆمی
شوێنە پیرۆزە سەرەکییەکان: تاگا-تایشا (شیگا)، پەرستگای ئییا (توکوشیما)، کێوی هیبا (گۆڕی ئەفسانەیی)
هاوسەر: ئیزاناگی (جووتی داهێنان)

دەستەبەندی مێژوویی

سەردەمی دەقەکان

ئیزانامی (بە ژاپۆنی Izanami-no-Mikoto، واتای «ئەوەی بۆ پەرستن بانگهێشت دەکات») لە سەردەمی سەدەی ٨ی زایینی بەدواوە بە شێوەی نووسراو لە کۆجیکی (٧١٢) و نیهۆن شۆکی (٧٢٠) بەدواوە هاتووە.

ئەو خواژنی سەرەکی بەدیهێنانی نەریتی شینتۆیەتی، لەگەڵ هاوسەرەکەی ئیزاناگی زەریای سەرەتا بە ڕمی ئامە-نۆ-نوبۆکۆ لێدەدەن و لێی دوورگەکانی ژاپۆن دەبەدیهێنن، دواتر کامییەکان. لە کاتی لەدایکبوونی کاگوتسوچی، خوای ئاگر، خۆی دەسوتێنێت و دەمرێت، بۆ یۆمی (جیهانی خوارەوە) دەچێتە خوارەوە.

سەردەمی سەرکەوتنی سەرەکی ئایینناسیی: تا سەدەکانی ناوەڕاست سەرەکی بووە، دواتر بە نەریتی ئیسەی ئاماتەراسو-ناوەندی نسبەتاً پاشەوانراوە.

بواری باڵاوبوونەوە

شوێنە پیرۆزە سەرەکییەکان: تاگا-تایشا لە پارێزگای شیگا (لەگەڵ ئیزاناگیدا، یەکێک لە کۆنترین پەرستگاکانی ژاپۆن)، پەرستگای ئییا لە توکوشیما لە دورگەی شیکۆکو، کێوی هیبا لە شیمانی (گۆڕی ئەفسانەیی ئیزانامی)، پەرستگاکانی کوماڵو (لە هەندێک نەریتدا پەیوەندییان بە ئیزانامیەوە هەیە). لە باوەڕی گەلیی ژاپۆنی گوندنشین تا ئێستاش وەک دایکی داهێنان زیندووە.

دۆخی سەرچاوەکان

سەرچاوە سەرەکییەکان: کۆجیکی (پەرتووکی یەکەم، ئەفسانەی داهێنان و دابەزینی یۆمی)، نیهۆن شۆکی (پەرتووکی یەکەم، چەند وەشانێک). لیتەراتووری لاوەکی: Aston، شینتۆ. The Way of the Gods؛ Kanda، شینتۆ in History؛ Heldt (وەرگێڕ)، The Kojiki. An Account of Ancient Matters؛ Bocking، A Popular Dictionary of شینتۆ.

ناونان و شێوازی نووسین

ئیزانامی سەرەتا سەرسوڕهێنەر بوو، خودابانووێکی گەنج بە قژێکی درەوشاوە، شکۆدار بە جلوبەرگی ئاسمانی. بەڵام وێنەی ئەفسانەیی ئەو زۆرتر سەرچاوەی گرتووە لە دیمەنی لەناوچووی لە یۆمیدا: پێستی گەندەڵبوو، پڕبوونی کرم، ناوماوەی گەندەڵ، بۆنی موورانەی مردن.

ئیزاناگی، کە دوای کەوت، تەنها لەژێر ڕووناکی شانەیەکی دەندانی درەوشاوەدا بینی و تۆقی. ڕمی تێکدانی زەریا (ئاما-نۆ-نوبۆکۆ) نیشانەی سەرەکی ئەوە بۆ هێمای هێزی داهێنان.

وەسف

ئیزانامی دوورگەکانی ژاپۆن، خواوەندانی وەرزەکان و کەشوهەوای بەدیهێنا. بەڵام لە کاتی لەدایکبوونی خوای ئاگر بە مردنی سووتا. مرد و بۆ یۆمی نزم بووەوە، کە لەوێ بوو بە خواژنی جیهانی خوارەوە، نەک خراپ، بەڵکو خەمناک و بەندکراو.

کۆجیکی هەوڵی ئیزاناگی بۆ گەڕاندنەوەی ئاماژە دەکات: ئەو بەدوای ئەودا چووە یۆمی، لێی پاڕایەوە لەگەڵی بگەڕێتەوە. ئەو ڕەتی کردەوە، زۆر گۆڕدرابوو لەلایەن یۆمی، زۆر بووە خواژنی مردن. هەڵاتنی ئەو و ئاماژۆیی خۆپاکردنەوەی ئایینی (Misogi) دوای بەیەکگەیشتنەکە بنەمای بۆچوونی شینتۆیی پیسبووی ئایینی بەهۆی پەیوەندی لەگەڵ مردن دامەزراند.

زانیاری کوردی: ئیزانامی

گرنگترین لایەنەکانی ئیزانامی بە یەک سەیرکردن. خانەکانی خوارەوە سەرچاوە، فەرمانگا، دیمەن، پەرستن، هێما و هاوشێوەیی کولتوورییەکان کۆدەکەنەوە.

نەریت

ئیزانامی و ئیزانەگی دواهەمین نەوەی حەوت نەوەی ئاسمانی کامی (Kami) بوون. ئەوان سەردەکەون بۆ پردی سەرەوی ئاسمان و بە ڕمی Ame-no-Nuboko دەریای ئەزەلی دەهەژێننەوە؛ لە چۆپەکانی ئاو دورگەکانی ژاپۆن پەیدا دەبن.

پاشان لەگەڵ یەکتری ژمارەیەکی زۆر لە کامی بەرهەم دەهێنن: گەردەلوول، چیاکان، ڕووبارەکان، دەریا. لە کاتی لەدایکبوونی خودای ئاگر کاگوتسوچی، ئیزانامی دەسووتێت و دەمرێت.

ئیزانەگی بەدواییدا دادەبەزێتە یۆمی (جیهانی ژێرزەوی) و هەوڵ دەدات بگەڕێنێتەوە، بەڵام ئەو پێشتر لە خواردنی یۆمی خواردووەتەوە و لاشەکەی لیخۆشبووە.

کاتێک ئیزانەگی بە ڕووناکی داوێنی شانەکەی سەیری دەکات، دەبینێت بووەتە تەرمێکی لیخۆشبوو، بە ترس هەڵدێت، ئەویش بە شێواندووی دوای دەکەوێت و سوێند دەخوات هەموو ڕۆژێک هەزار مرۆڤ بکوژێت؛ ئیزانەگیش سوێند دەخوات هەموو ڕۆژێک هەزار و پێنج سەد بەرهەم بهێنێت.

پەیوەست بە

دوو ئەرکی سەرەکی: دایکی بەدیهێنانی دورگەکانی ژاپۆن و کامی (Kami)؛ لەدوای مردنی، دەبێتە شاژنی جیهانی ژێرزەوی یۆمی. ئەم دوو ڕۆڵە خەمناکە لە ئەفسانەناسی جیهانیدا بێوێنەیە، هەمان خواژنەی ژیان بەدیدەهێنێت دەبێتە فەرمانڕەوای مردووان. لە کوڵتی کەسیدا وەک خواژنی لەدایکبوون بانگ دەکرێت (بەتایبەت لە پەرستگای Taga-Taisha)، بەڵام هەروەها وەک دایکی مردووان لە ڕێوڕەسمەکانی ناشتن.

دەرکەوتن

ئیزانامی وێنەیەکی نیگارکێشی جێگیری نییە، لە نەریتی ڕەسەنی شینتۆدا دووركەوتنەوە لە دروستکردنی پەیکەری خواوەند بەردەوامە. لە نەریتی وێنەگیری دواتردا وەک ژنێکی جوان و بەڕێز لەگەڵ جامەیەکی چڵکینی چەند چینی رابەرانەیی (junihitoe) نواندراوە، زۆرجار لە دیمەنی بەدیهێنانەکەدا لەگەڵ ڕمی Ame-no-Nuboko (لەگەڵ ئیزانەگی لەسەر پردی ئاسمان).

لە دیمەنەکانی یۆمیدا وەک تەرمێکی لیخۆشبوو لەگەڵ هەشت ڕۆحی هەورە تریشقە لەسەر لاشەیدا، یەکێک لە قووڵترین وێنەکانی مردن لە ئەفسانەناسی جیهاندا.

ئەرک

بۆشایی کاردانی: ئیزانامی لە Taga-Taisha بەتایبەت لە بارەی لەدایکبوون و هاوسەرگیریدا بانگ دەکرێت. لە باوەڕی گەلی گوندنشین وەک دایکی بەدیهێنانی ژاپۆن پۆزیشنێکی ناوەندی هەیە. لە ڕێوڕەسمی مردوواندا وەک فەرمانڕەوای یۆمی. چیرۆکی Kojiki سەبارەت بە دابەزینەکەی بۆ یۆمی یەکێکە لە زیاتر لێکۆڵینەوەکراوترین ئەفسانەکانی مێژووی ئایینی جیهانیدا (بەراوردکراو لەگەڵ پێرسیفۆنی-دیمیتەر، ئینانا-ئێرێشکیگال). لە پەرستگای Iya فیستیوالی ساڵانە لەگەڵ ڕێوڕەسمی نائاسایی هەیە.

بەرگری ئیزانامی

ڕمی Ame-no-Nuboko (ئامرازی بەدیهێنان)، جامەی رابەرانەیی junihitoe، خواردنی یۆمی، هەشت ڕۆحی هەورە تریشقە (لەسەر لاشەی لیخۆشبووی)، دەرگای بەردینی یۆمی (کە ئیزانەگی دوای هەڵاتنەکەی داخستی). چیای پیرۆز: چیای Hiba (گۆڕی ئەفسانەیی). ڕوەکی پیرۆز: هەنجیر-شفتاڵو (ئیزانەگی شفتاڵوی فرێدا بۆ دووركردنەوەی ئێجنەکانی یۆمی).

لاسایییەکانی ئیزانامی

پێرسیفۆن (یۆنان، لەلایەن فەرمانڕەوای جیهانی ژێرزەوی دزراوە)، ئینانا/ئیشتار (میزۆپۆتامیا، دابەزینێک بۆ جیهانی ژێرزەوی)، ئێرێشکیگال (میزۆپۆتامیا، شاژنی جیهانی ژێرزەوی)، هێل (جێرمانی، فەرمانڕەوای نیوە-مردووی جیهانی ژێرزەوی)، حەوا (جوولەکە-مەسیحی، یەکەم ژن، پەیوەندیدار بە مردنەوە)، پاندۆرا (یۆنان)، یامونا (هیندووی، خوشکی یاما). مۆتیفی مردن-لە-کاتی-لەدایکبوون-و-بوون-بە-شاژنی-جیهانی-ژێرزەوی لەم هاوپێچانەیدا بێوێنەیە.

بەرگری کرداری

ڕێوڕەسمەکانی ڕێزلێنان (بە دوورەپەرێزی)

ئیزانامی (بە ژاپۆنی «بانگهێنەر») لە Kojiki (712) و Nihon Shoki (720)دا خواژنی بەدیهێنانی دورگەکانی ژاپۆنە، بەشداری لەگەڵ ئیزانەگی. دوای مردنی لەکاتی لەدایکبووندا (سووتاندن لە کاتی لەدایکبوونی کاگوتسوچی)، دەبێتە خانمی Yomi-no-Kuni (جیهانی ژێرزەوی).

ڕێزلێنانی ڕاستەوخۆی ئیزانامی لە شینتۆدا زۆر سنووردارە، سەرەکیترین شوێنی کوڵتی ئەو Yomotsu Hirasaka لە Shimane‌یە (دەرگای چوونەژوورەوەی جیهانی ژێرزەوی). لە پەرستگای Higashi-Hongū وەک خوداوەندی نەوەکانی دەبینرێت. ڕێوڕەسمەکان زیاتر ئاپۆترۆپائیک-دووریگرتنەوەیانە نەک بەخۆداداییانە (بەراورد بکە لەگەڵ Nelson, A Year in the Life of a شینتۆ Shrine).

بانگهێشتنەکان

لە Kojiki (بەرگی 1) بانگهێشتنی سەرەکی ئیزانامی لەلایەن ئیزانەگی لە دەرگای Yomi ڕوودەدەت، ئەفسانەکە بە بەستنی لەلایەن بەردی گەورەوە کۆتایی پێدێت. لە نویژی پاکژکردنەوەی Norito بە ناوی Ōharae no kotobaدا جیاکردنەوەی جیهانەکان (Yomi بەرامبەر Naka-tsu-kuni) دووپات دەکرێتەوە.

تىلسم و هێمای بەرگری

بەروی شفتاڵو (momo) لە سەردەمی Kojikiەوە وەک ئاپۆترۆپائیک کاریگەر دانراوە، ئیزانەگی سێ شفتاڵوی فرێدا بۆ دوورکردنەوەی shikome (ژنە ناشرینەکانی یۆمی). نەقشی شفتاڵو لە دەرگای ماڵانی نەریتی ژاپۆنیدا دەبینرێت. خوێی پاکژکردنەوە (shio) لەبەردەم ماڵانی دەپرژنرێت، نەریتێک کە لە ئەفسانەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ یەکەم پاکژکردنەوەی Misogi ئیزانەگی دوای گەڕانەوەی لە یۆمی.

ئیزانامی، لاساییکانی لە کوڵتوورەکانی تر

ئیزانامی چەند خەمڵاندنێکی هاوبەش لەگەڵ ئینانای سومەری هەیە (چوونە خوارەوە بۆ جیهانی خوارەوە)، پێرسیفۆنێی یۆنانی، و ساتیی هیندی (سووتاندن). بەڵام بەپێچەوانەی دوودڵییەکەی پێرسیفۆنە، ئیزانامی بە ڕاستی لە یۆمی گیراوە، ئەمە نەک سوڕگەیەکی وەرزی، بەڵکوو پووچەڵبوونێکی هەمیشەیییە. هەروەها لە کواتلیکووەی مەکسیکی یا چەمکەکانی مۆنۆنۆکەی ژاپۆنی دەچێت، خواژنانێک کە بەیەکەوە بەدیهێنان و لەناوچوون دەگرنە خۆ.

کۆجیکی و نیهۆن شۆکی: سەرچاوەکانی ئەفسانەی بەدیهێنان

ئەوەی دەربارەی ئیزانامی دەزانرێت، بەگشتی لە دوو ئەسەری سەرەتای سەدەی ٨ی زایینی سەرچاوە دەگرێت. کتێبی کۆجیکی («تۆمارکردنی بووەرەکانی کۆن»)، کە لە ساڵی ٧١٢دا تەواو بووە، و نیهۆن شۆکی یا نیهۆنگی («کرۆنیکای ژاپۆن»)، کە لە ساڵی ٧٢٠دا تەواو بووە، هەردووکیان ئەفسانەی ئیزانامی و برا و هاوسەرەکەی ئیزاناگی لەخۆ گرتووە.

هەردووک دەقەکە بە فەرمانی دەرباری نووسراوەتەوە و لەنێو مەبەستەکانیان، بنیاتنانی بنەمای بەرزی نەوەی شاهانە بووە لە خواوەندەکانەوە.

بۆیە ئەمانە تۆمارکردنی بێلایەنی ئەفسانەکانی کۆن نییە، بەڵکوو ئەسەرن بە شێوەیەکی بەئاگا و بۆ مەبەستێکی سیاسی دیزاین کراون. کتێبی نیهۆن شۆکی زۆرجار چەند وەشانی جیاواز لە یەک چیرۆک پێشکەش دەکات، کە ئەوە دەریدەخات لە سەدەی ٨دا خودی چەند بەشدارییەکی ناکۆک لە دەوران بووە.

بەپێی ئەم دەقانە، ئیزانامی و ئیزاناگی یەکێکن لە کۆتایی زنجیرەیەک نەوەی خواوەند کە دوای جیابونەوەی ئاسمان و زەوی پێکدەهاتن.

خواوەندە کۆنترەکان ئەرکی ئەوان دەدەن کە زەوی هێشتا بێشێوازی بچەسپن. بە هەڵسووراوازێکی خاچداری بەردی گەوهەری، لە پردی ئاسمانییەوە لە دەریای سەرەتاییدا دەخوڵقاندن؛ دڵۆپەیەک ئاو کە لە هەڵسووراوازەکە دادەبارێ، دەبیتە دووریشترین دوورگە.

لەسەر ئەم دوورگە، ئیزانامی و ئیزاناگی هاوسەرگیریان تەواو دەکەن و دەست پێدەکەن بە خوڵقاندنی دوورگە و خواوەندی زیاتر. بەم شێوەیە ئیزانامی یەکێکە لە خواوەندانی بەدیهێنانی خودی گروپدوورگەی ژاپۆن.

ئەوەی دەیەوێت ئەفسانەکە بەدرووستی تێبگات، دەبێت هەردوو کرۆنیکاکە وەکوو ئەوەی هەن وەرگرێت: ئەسەری دەربارییی کە بەدەم شیفاهیی کۆنتریان خستووەتە شێوازێکی ڕێکخراو و بەرزکەرەوە.

چوونە جیهانی خوارەوە: ئیزانامی لە یۆمی

گرنگترین بەشی ئەفسانەکە، مردنی ئیزانامی و چوونە خوارەوەی ئیزاناگیە بۆ جیهانی خوارەوە. لە کاتی لەدایکبوونی خودای ئاگر کاگووتسوچی، ئیزانامی بەشێوەیەکی گیانلاواز دادگیرسێت هەتا دەمرێ. ئیتر ئەو دەبیتە یەکەم خواوەندی کە مردن دەبینێ. ئەو دەچێتە خوارەوە بۆ یۆمی، «خاکی تاریکی»، جیهانی مردووانی ژاپۆنی.

ئیزاناگی کە دەیەوێ هاوسەرەکەی بگەڕێنێتەوە، دوایدا دەچێت. ئیزانامی ڕایدەگەیەنێت کە بەڕاستی خواردنی جیهانی خوارەوەی خواردووە و بۆیە بە دیفرەیی دەتوانێ بگەڕێتەوە، بەڵام دەیهەوێ ئەم بابەت لەگەل هێزەکانی یۆمی گفتوگۆ بکات.

ئەو ڕایدەگرێ ئیزاناگی سەیرینکات لەکاتی گفتوگۆکردنی. ئەو ڤیتۆکە پارێز نەکات، چراکێک هەڵدادات و لاشەی تیکچووی ئیزانامی، پۆشراو بە کرم، دەبینێت.

ئیزاناگی بە تۆقیو ڕایدەکات. ئیزانامی، شەرمساو و تووڕەبووە، تۆقکارییەکانی جیهانی خوارەوە بۆ لێدوانی دەنێرێ. لە سنووری نێوان جیهانی زیندووان و یۆمی، ئیزاناگی بەردێکی گەورە دادنیت بۆسەر دەروازەکە.

ئەم بەردە لەنێوانیانی جودا دەکاتەوە، هاوسەرگیرییەکەیان کۆتایی پێدەهێننەوە. ئیزانامی هەڕەشە دەکات کە ڕۆژانە هەزار مرۆڤ دەمرێنێ؛ ئیزاناگی وەڵامی دەداتەوە کە ئیدی ڕۆژانە هەزار و پێنسەد مرۆڤ لەدایکدەبن.

ئەم بەشە لە ڕوانگەی مێژووی دیندا زۆر پُر مانایە. بەشێوازی ئەفسانەیی جێگیرکردنی گەڕانەوەنابوونی مردن، جیابونەوەی زیندووان لە مردووان، و لەهەمانکاتدا هاوسەنگی نێوان مردن و لەدایکبووندا ڕوون دەکاتەوە. خەمڵاندنی سەیرکردنی قەدەغەکراوی مردووەکە هاوشێوەکانی هەیە لە ئەفسانەی تری، بۆ نموونە چیرۆکی ئۆرفیۆسی یۆنانی، بێئەوەی پابەندییەکی ڕاستەقینە هەبێت.

پاکژکردن و لەدایکبوونی خواوەندە گەورەکان

دەرەنجامی گەڕانەوەی ئیزاناگی لە جیهانی خوارەوە بۆ دینی ژاپۆنی بنەڕەتین. دوای ئەوەی لە یۆمی دەرباز دەبێ، ئیزاناگی هەست بەگژتووبوون دەکات لەبەر پەیوەندییەکەی لەگەل مردن. ئەو دەچێتە لای ڕووبارێک و پاکژکردنێکی ئایینی جێبەجێ دەکات، لە ئەفسانەکەدا بەناوی میسۆگی ناسراوە.

لەم پاکژکردنە، خواوەندی زیاتر دەخوڵقێن. کاتێک ئیزاناگی چاوی چەپی خۆی دەشوات، خودای خۆر ئاماتەراسو پەیدا دەبێ؛ لە چاوی ڕاستەوە خودای مانگ تسوکویۆمی؛ لە لووتیشیدا خودای زریان و بۆرانی سووسانوۆ. ئەم سیانە یەکێکن لە گرنگترین خواوەندانی شینتۆ، و ئاماتەراسو وەکوو باپیرانی نەوەی شاهانە دادەنرێت.

سەیرە کە ئەم خواوەندە سەرەکییانە لە یەکبوونی ئیزانامی و ئیزاناگی نایانخوڵقاندووە، بەڵکوو لە کارەکانی پاکژکردن دوای مردنی ئیزانامیدا سەریان هەڵداوە. بەم شێوەیە ئەفسانەکە پەیدابوونی گرنگترین خواوەندان ڕاستەوخۆ بە بابەتی گژتووبوون بەهۆی مردن و لابردنی ئەوە دەبەستێتەوە.

ئەم پەیوەندییە بنەمایەکی سەرەکی شینتۆ ڕوون دەکاتەوە: گرنگی زۆر بۆ پاکی و پاکژکردن. کەگارە، گژتووبوونی ئایینی، بەتایبەت بەهۆی مردن و خوێن، و میسۆگی لەگەل کردارەکانی تری پاکژکردن کە پێیان لابردنی، لە بنەما چەمکەکانی کرداری شینتۆییدان.

مردنی ئیزانامی و شواندنی ئیزاناگی دواتر، دیمەنی سەرەتایی ئەفسانەییانەن کە ئەم بیرکردنەوانە پێیان بۆ دەگەڕێنرێتەوە.

لینکی زیاتر

سەرچاوە و ئەدەبیات

سەرچاوەی زیاتری بنچینەیی لە لیستی سەرچاوەکان.