تسوکویومی، خوداوەندی نەریتی ژاپۆنی

تسوکویومی خوداوەندێکە لە نەریتی ژاپۆنی.

خوداوەندی مانگ، هێزی بێدەنگی ئاسمانی شەو، جیاکردنەوەی هەتاهەتایی. لە شینتۆی ژاپۆنی، تسوکویومی وەک خوداوەندێکی بێدەنگی مانگی شەو دەبینرێت.

خوداژاپۆن

تسوکویومی

پرۆفایلی کوتا: تسوکویومی

جۆر: خوداوەندی سەرەکی ژاپۆنی (شینتۆ)، خوداوەندی مانگ
پانتیۆن: شینتۆ
ئەرک: مانگ، ئاسمانی شەو، ڕۆیشتنی کات
سیفەتەکانی سەرەکی: چەقۆمانگ، جامەی ڕەشی دەرباری
شوێنی پەرستنی سەرەکی: تسوکیۆمی-نۆ-میا لە ئیسه (سەر بە نایکو)، پیرۆزگاکانی تسوکویومی لە کیۆتۆ و یاماشیرۆ
خوشک و برایان: ئاماتەراسو (خۆر، خوشک)، سوسانۆ-ئۆ (باران، برا)

دەستەبەندی مێژوویی

سەردەمی دەقەکان

تسوکویومی (بە ژاپۆنی: Tsukuyomi-no-Mikoto، بە مانای “شکۆداری خوێندنەوەی مانگ”) لە سەدەی ٨ی زایینییەوە لە کۆجیکی (٧١٢) و نیهۆن شۆکی (٧٢٠) بە شێوەی نووسراو تۆمار کراوە.

ئەو، بەپێچەوانەی خوشکی ئاماتەراسو، خوداوەندێکی نیسبەتەن لاوەکییە. دوای ئەفسانەی ناوەندی ململانێ (کوشتنی ئوکێمۆچی، خوداوەندی خۆراک لەلایەن ئەو)، ئاماتەراسو ڕووی لێ وەردەگێڕێت و ئیتر هەرگیز نایبینێتەوە، ئەمەش لێکدانەوەیەکی ئەفسانەییە بۆ ئەوەی کە خۆر و مانگ پێکەوە لە ئاسماندا نابن.

سەردەمی گەشەکردنی پەرستنی ئەو مامناوەندییە؛ لە شینتۆی هاوچەرخدا وەک کامییەکی لاوەکی بەڵام بەردەوام دەبینرێت.

بواری باڵاوبوونەوە

ناوەندە سەرەکییەکانی پەرستن: تسوکییۆمی-نۆ-میا لەناو کۆمپلێکسی پیرۆزگای ئیسه (پەیوەستە بە نایکو، پیرۆزگای ناوەوەی ئاماتەراسو، بە شێوەیەکی سیمبۆلیک دوو خوشک و برایەکە ڕاستەوخۆ پەیوەندی پێکەوە ناکەن). لەگەڵ ئەمەشدا پیرۆزگاکانی تسوکویومی لە کیۆتۆ و لە پارێزگای پێشووی یاماشیرۆ هەن. پەرستنی تسوکویومی لە هەموو پیرۆزگایەکی شینتۆیدا کە تایبەتمەندە بە لایەنەکانی مانگ (کەمی ڕوودەدات).

دۆخی سەرچاوەکان

سەرچاوە سەرەکییەکان: کۆجیکی (کتێبی یەکەم)، نیهۆن شۆکی (کتێبی یەکەم)، ئێنگی-شیکی. ئەدەبیاتی یارمەتیدەر: ئاستۆن، شینتۆ؛ کاندا، شینتۆ in History؛ هێڵت (وەرگێڕان)، The Kojiki؛ بۆکینگ، A Popular Dictionary of Shinto.

ناو و شێوازەکان

تسوکویومی بە دەگمەن بە شێوەی وێنە پیشان دەدرێت، یەکێک لە کەمترین خوداوەندانی نمایشکراوی ژاپۆنە. کاتێک پیشان دەدرێت، بە شێوەیەکی جوان، بریسکەداری زیوی، بەڵام لە دووری. مانگ خۆی جەستەی ئەو و ئاوێنەکەیەتی.

لە سیستەمی هێمانووسینی، لەگەڵ ئاماتەراسو پیشان دەدرێت، بەڵام لە بۆشاییدا دوور یا بەهۆی جیاکردنی ئاسمان و زەوی جیا کراوەتەوە. هێمای نامانەوەیی ئەو خۆی سووڵینکردنی قۆناغەکانی مانگە، مانگی نوێ، مانگی تەواو، تاریکایی دووبارەبووەوە. جامەی زیوی و ڕووناکی مانگ نیشانەی هێمایین کاتێک دەردەکەوێت.

تایبەتمەندییەکان

تسوکویومی مانگە، بەڕێوەبەری شەوە، فەرمانڕەوای کاتە (مانگی-شاهانە). ئەرکی سەرەکی ئەو کۆسمیک-میکانیکییە: ئەو مانگ بەڕێوە دەبات و بەمشێوەیە کاتی شەو، مۆجگۆنی دەریا، و بۆ کولتوورە پێشووەکان تەقویمی خۆی. لەگەڵ ئەمەشدا، تەمەن پیرۆزگای تسوکویومی نزیکەی نییە، پەرستنی ئەو لەناو ڕێوڕەسمە گشتییەکانی شینتۆ یان لە قوربانگاکانی ماڵانی تاکەکەسی دەبینرێتەوە.

مانا فەلسەفییەکە قوڵترە لە پەرستنەکە: تسوکویومی سیمبۆلی ئەفسانەیی ژاپۆنە بۆ ئەوەی کە بەیەکەوە بوونی هەیە بەڵام جیاواز، شەو کە پێچەوانەی ڕووناکی شاهانەیە بێ ئەوەی خراپ بێت. دووری و خەمباری تایبەتمەندییەکی سەرەکین بۆ ناسنامەکەیەتی.

دیمەن و هێما

تسوکویومی وەک پیاوێک بە پێستی سپی یان زیوی نیشان دەدرێت، زۆرجار لەناو ڕووناکی مانگدا. وێنەکەی کەمتر پەرەسەندووە لەوەی ئاماتەراسو یان سوسانۆ. هەندێک جار لەگەڵ خودی مانگ یەکسان دەکرێت یان وەک نیشتەجێی سەر مانگ نیشان دەدرێت. ڕەنگی ئەو زیوی یان شینە.

پرۆفایل: تسوکویومی

گرنگترین لایەنەکانی تسوکویومی بە یەک تیشکدانێک. خانەکانی خوارەوە سەرچاوە، ئەرک، ڕووکار، پەرستن، هێما و هاوشێوەیی کولتووری کۆدەکاتەوە.

کۆنتێکستی کەلتووری

تسوکویومی لە چاوی ڕاستی ئیزاناگی بەدیهات، کاتێک ئەو دوای گەڕانەوەیی لە یۆمی (جیهانی ژێرزەوی) خۆی پاک دەکاتەوە، لەکاتێکدا ئاماتەراسو لە چاوی چەپ و سوسانۆ-ئۆ لە لووت بەدیهاتوون. برای ئاماتەراسو (خۆر) و سوسانۆ-ئۆ (باران)ـە.

لە ئەفسانەی سەرەکیدا، ئۆکەمۆچی (خوداوەندی خۆراک) دەکوژێت، چونکە ئەو خواردنەکانی لە جەستەی خۆیەوە دەردەهێنێت، ئەمەیش وەک شتێکی پیس دەیبینێت. ئاماتەراسو دوای ئەمە پشتی لێ دەکات و هەرگیز جارێکی دیکە نایبینێت.

ناوچەی کاریگەری

خودای مانگ و پاڵپشتی گەڕانی مانگ. لە ڕۆژژمێری شینتۆ پۆلی نووسینم، مانگ ڕۆژانی مانگی گرنگی ئایینی دیاری دەکەن. پاڵپشتی چالاکییەکانی شەو و ژماردنی کات. لە هەندێک نەریتی گەلی پاڵپشتی کشتوکاڵی جۆگا (لە ڕێگەی قۆناغەکانی مانگ). لە کوڵتی کەسی بە دەگمەن بەرەو ڕاست بانگ دەکرێت، زیاتر وەک بوونێکی پاشبنەما لە ئاسمانی شەودا.

شێواز

تسوکویۆمی وێنەیەکی نیگارگەلی دیاریکراوی نییە، لە نەریتی شینتۆی ڕەسەن دووربوون لە دروستکردنی پەیکەری خوداوەند بۆ خۆی هەیە. لە نەریتەکانی وێنەیی دواتردا وەک کەسایەتییەکی پیاوانەی شکۆدار بە جامەی تاریکی کۆشک لەگەڵ نیوەمانگ یان دیسکی مانگ وەک نیشانەیەکی تایبەت دەردەکەوێت. بەرامبەر بە ڕەنگە زێڕینەکانی گەرمی ئاماتەراسو، لە تسوکویۆمیدا ڕەنگی زیوینی سارد زاڵ دەبێت.

بواری کاریگەری

بوارِ کاریگەری: تسوکویۆمی لە تسوکییۆمی-نۆ-میا (ئیسه) و لە کۆمەڵێک پەرستگای تسوکویۆمی کەم دەستایشکرێت. لە نەریتی کشتوکاڵیدا قۆناغەکانی مانگی ئەو ڕۆڵێکیان هەیە (تۆوچاندنی جۆگا، کاتی تۆوچاندن). لە کوڵتی کەسی زیاتر لاوەکییە. لە ئەنیمە و مانگای مۆدێرندا زۆرجار وەک کەسایەتییەکی نهێنی و ساردی دەبیندرێت.

پاراستن

دیسکی مانگ، نیوەمانگ، جامەی کۆشکی ڕەشوکاو یان شینی تاریک. ئاژەڵی پیرۆز: هیچ ئاژەڵێکی تایبەت نییە. ڕوەکی پیرۆز: ڕوەکەکانی پەیوەندیدار بە مانگ (لە ئیزۆتریزمی مۆدێرن: لۆتس، تۆوی مانگ).

بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

سیلیني (یۆنان، خواژنی مانگ، مێ)، لونا (ڕۆما، مێ)، سین/نانا (میسۆپۆتامیا، خودای مانگ، نێر)، خۆنس (میسر، خودای مانگ، نێر)، چاندرا/سۆما (هیندۆیزم، خودای مانگ، نێر)، مانی (جێرمانی، خودای مانگ، نێر)، یی (چین، تیرهاوێژی مانگ). وەک لە زیاتری نەریتەکانی ئاسیای ڕۆژهەڵات، ئیندۆ-جێرمانی و سامی، لێرەدا مانگ نێرینەیە (بەپێچەوانەی خۆر کە مێینەیە).

پراکتیکی پارێزراوی

ڕێوڕەسمەکانی پەرستن

تسوکویومی-نۆ-میکۆتۆ (بە ژاپۆنی: 月読命، “شکۆداری خوێندنەوەی مانگ”) خوداوەندی مانگە، برای ئاماتەراسو و سوسانۆ. لە چاوی ڕاستی ئیزاناگی لەدایک بووە (کۆجیکی، بەشی یەکەم، بەشی ١١). بەراورد بە ئاماتەراسو و سوسانۆ، پەرستنی ئەو کەمتر گەشەکردووە، پیرۆزگا سەرەکییەکانی تسوکویومی-نۆ-میا (لەناو پیرۆزگای ناوەوەی ئیسه) و پیرۆزگای تسوکویومی لە یاماشیرۆن.

تسوکیمی (جەژنی چاودێریکردنی مانگ، ڕۆژی ١٥ی مانگی ٨ی مانگی مانگی) بۆ ئەو تەرخانکراوە، لەگەڵ قوربانی گۆیچکە برنج (tsukimi dango) و گژوگیای پامپاس (بڕوانە پیکن).

نزاکان

نوێژە نۆریتۆییەکان لە تسوکویومی-نۆ-میای ئیسه شوێنی ڕێوڕەسمی ئیسه دەکەون. لە مانیۆشوو (سەدەی ٨)، تسوکویومی زۆرجار لە هۆنراوەکانی خۆشەویستی و جیابوونەوەدا دەردەکەوێت. ڕۆڵی ئەفسانەیی کوشتنی خوداوەندی خۆراک ئوکێمۆچی (نیهۆن شۆکی) هۆکاری جیابوونەوەی خۆر و مانگ ڕوون دەکاتەوە.

تعویزات و هێمای پاراستن

تعویزی نیوەمانگ و مانگی تەواو لە زیو دروستکراو وەک پاراستنی تسوکویومی. لە جەژنی مانگی هاگیدا، گۆیچکە برنجی سپی (١٥ دانە، هێمای ڕۆژی ١٥ی مانگ) و حەوت گژوگیای پاییز (aki no nanakusa) لەسەر ئەیوانێک دادەنرێن. پەیکەری بەردین بۆ خوداوەندی مانگ لە پیرۆزگا شینتۆییەکاندا هەیە. ئەفسانەی کەرگۆشی ناو مانگ وەک پابەندێک بۆ تسوکویومی لێکدەدرێتەوە.

تسوکویۆمی، هاوشێوەکان لە کوڵتوورەکانی تر

تسوکویۆمی لە خواژنی مانگی یۆنانی سیلیني، لونای ڕۆمانی، و چانگ’ئێی چینی دەچێت. بەپێچەوانەی ئەمانە، تسوکویۆمی نێرینەیە و لە پێکهاتەدا بووننییە، زیاتر چەمکێکە تا کەسایەتییەک. لەگەڵ تێزکاتلیپۆکای مێکسیکۆ کێشمەکێشی وحشیانەی شەوی بەشدار دەبێت (بەڵام تێزکاتلیپۆکا بەدکار و تسوکویۆمی نییە).

بنەمای فەلسەفەی زێن، بەتاڵی یان بێدەنگی، لە سرووشتی تسوکویۆمی دەچێت. تراژیدیای گەردوونی بەتاییبەت جوانە: ئەو و ئاماتەراسو بەڕاستی جیا نەبووەتەوە، بەڵکو لە پێکهاتەدا، مانگ و خۆر ناتوانن پێکەوە لە ئاسماندا بدرەوشێنەوە.

تسوکویۆمی لە کۆنترین سەرچاوەکاندا

تسوکویومی (Tsukuyomi)، خودای مانگ لە مۆسیقای ئەفسانەیی ژاپۆنی، لە کۆنترین دەقەکانی نووسراوی ژاپۆنی دا هاتووە، لە Kojiki ی ساڵی 712 و لە Nihonshoki ی ساڵی 720. ئەم دوو کارە سەرچاوە سەرەکییەکانی مۆسیقای ئەفسانەییی خۆماڵی ژاپۆنین، و هەموو ئەوەی بە دڵنیایی دەربارەی تسوکویومی دەگوترێت، لە بنەڕەتدا لەم دوو سەرچاوەیە وەرگیراوە.

تسوکویومی یەکێکە لە سێ منداڵەکانی کە خودای بەدیهێنەر ئیزاناگی (Izanagi) دروستیان دەکات، کاتێک پاش گەڕانەوەی لە جیهانی ژێرزەوی خۆی پاک دەکاتەوە.

لە کاتی شوشتنی ڕوخساری، سێ خواوەندی گرنگ پەیدا دەبن: لە چاوی چەپی، خواوەندی خۆر ئاماتەراسو (Amaterasu)، لە چاوی ڕاستی، خودای مانگ تسوکویومی، و لە لووتی، خودای گژوگیای سوسانوو (Susanoo). ئیزاناگی ناوچەی فەرمانڕەوایی بۆ منداڵەکانی دابەش دەکات؛ فەرمانڕەوایی سەر شەو یان ماڵپەڕی شەو بۆ تسوکویومی دەردەچێت.

سەرنجڕاکێشە کە سەرچاوەکان چەند کەم دەربارەی تسوکویومی ڕاپۆرت دەکەن. لە کاتێکدا ئاماتەراسو و سوسانوو لە ناوەڕاستی چیرۆکی زۆر و درێژن، خودای مانگ وەک شێوەیەکی تاریک و ناڕوون دەمێنێتەوە. ئەم کەمی سەرچاوەیە تایبەتمەندییەکی سەرەکی وەرگیراوەکانی تسوکویومییە و پێویستە لە هەر خوێندنەوەیەکی دەربارەی ئەو، لەبەرچاو بگیرێت.

توێژینەوەی ئەفسانەی ژاپۆنی ڕوونکردنەوەی جۆراوجۆری بۆ ئەمە هەڵسەنگاندووە، لە ئاست پەرستنێکی سەربەخۆی مانگ کە دواتر لابردراوە، تا ئەم بیرۆکەیە کە کۆکەرەوانی سەدەی 8ەم بە سادەیی هیچ وەرگیراوی دەوڵەمەندتریان نەبووە.

کوشتنی خواوەندی خۆراک

تاکە چیرۆکی پێکەوەبەستراو کە تسوکویۆمی (Tsukuyomi) وەک کەسایەتییەکی چالاک تێیدا دەردەکەوێت، لە نیهۆنشۆکیدا هاتووە و پەیوەندی هەیە بە بەرەوڕووبوونەوەی ئەو لەگەڵ ئوکێمۆچی (Ukemochi)، خواژنی خۆراک. ئاماتێراسو (Amaterasu) تسوکویۆمی دەنێرێتە زەوی تاکو سەردانی ئەم خواژنە بکات. ئوکێمۆچی میوانداری دەکات بەوەی لە دەمی خۆیەوە برنج و ماسی و گۆشتی نێچیر دەردەهێنێت و لێی خواردنێکی بۆ ئامادە دەکات.

تسوکویۆمی ئەم شێوازەی دروستکردنی خۆراک بە پیس و سووکایەتیپێکردن دەزانێت. لە کاتی تووڕەیی خۆیدا خواژنی خۆراک دەکوژێت. لە تەرمی ئەودا گرنگترین ڕووەکە خۆراکییەکان و ئاژەڵە ماڵییەکان دروست دەبن: لە سەری گا و ئەسپ، لە ناوچەوانی گەنمەشامی، لە چاوەکانی نەشای برنج، لە سکی برنج، لە ئەندامە زاوزێییەکانی گەنم و لۆبیا.

ئەم بەشە پەیوەستە بە جۆرێکی ئەفسانەیی کە تێیدا لە لاشەی کوژراوی بوونەوەرێکەوە ڕووەکە کولتوورییەکان سەرهەڵدەدەن، جۆرێک کە لە کولتوورەکانی دیکەشەوە ناسراوە.

ئەنجامی ئەم کردەوەیە بۆ تسوکویۆمی خۆی گرنگە. کاتێک ئاماتێراسو لە کوشتنەکە ئاگادار دەبێتەوە، ئەوەندە تووڕە دەبێت کە خۆی لە برای خۆی جیا دەکاتەوە و ڕایدەگەیەنێت کە ئیتر نایەوێت بیبینێتەوە. لەو کاتەوە، وەک ئەفسانە ڕوونی دەکاتەوە، خۆر و مانگ لێک جیا بوون و لە ئاسماندا لە کاتی جیاوازدا دەردەکەون، هەرگیز یەکتری نابینن.

ئەم چیرۆکە بەم شێوەیە هەروەها ئەفسانەیەکی هۆکارناسانەیە کە جیابوونەوەی ڕۆژ و شەو ڕوون دەکاتەوە. لە کۆجیکیدا چیرۆکێکی زۆر لەبار هاوشێوە بەڵام نەک بۆ تسوکویۆمی، بەڵکو بۆ سوسانۆئۆ (Susanoo) باس دەکرێت، جیاوازییەک لەنێوان دوو سەرچاوە سەرەکییەکە کە تویژینەوەکانی خستووەتە خۆ و ئاگاداری دەخوازێت لە هەموو ڕاستکراوەکان دەربارەی خودای مانگ.

پەرستن، پیرۆزگاکان و کێشەی سەرچاوەکان

بەراورد بە ئاماتەراسو، کە پەرستنی لە پیرۆزگای گەورەی ئیسه لە ناوەڕاستی پەرستنی خواوەندانی ژاپۆنیدا جێگیر بووە، تسوکویومی تەنها ئامادەبووینێکی پەرستنی سووکی هەیە. بەڵام بەڕاستی پیرۆزگا هەن کە بۆ ئەو تەرخانکراون.

لە ناوچەی پیرۆزگای ئیسه خۆیدا، پیرۆزگای لاوەکی هەن کە پەیوەندییان بە تسوکویومییەوە هەیە، هەروەها لە شوێنی تری ژاپۆن پیرۆزگای تسوکویومی دەبیندرێن، بۆ نموونە لە ناوچەی دەوروبەری کیوتۆ.

پێگە لاوازی پەرستنی خودای مانگ لە ڕووداوێکی سەرنجڕاکێشدا لەگەڵ گرنگییەی مانگ لە کولتووری ژاپۆنیدا هەیە، جیاوازە. سەیرکردنی مانگ، tsukimi، سەیرکردنی مانگی تەواوی سەرخوش، نەریتێکی کولتووری چەسپاوی جێگیرکراوە، و مانگ دیاردەیەکی سەرەکی شیعری کلاسیکی ژاپۆنییە.

بەڵام ئەم مانگە کە بە کولتووری بەرزی نرخێنراوە، بە تەواوی بەستراوی نییە بە شێوەی خودای تسوکویومییەوە. توێژینەوەی جوانناسی و مۆسیقای ئەفسانەیی دەربارەی مانگ لە ژاپۆن بە شێوەیەکی بەرچاو جیا لە یەکتری دەبنەوە.

بۆ زانستی ئایین، تسوکویومی وەک نموونەیەکی فێرخوازانە بۆ سنووری زانیاریمان دەردەکەوێت. جیاواز لە زۆر خواوەندی تر کە چیرۆکی ئەفسانەیی دەوڵەمەند، دەقی پەرستن و بەڵگەی شوێنەواری بۆ هەن، لێرەدا سەرچاوەکان کەم و لاوازن. دەبڕدرینی دووپاتکراوی دەربارەی تسوکویومی پێویستە خۆیان لەسەر ئەو چەند شوێنە کەمە لە Kojiki و Nihonshokiدا دامەزراند و هەموو شتی تر وەک گمانی خۆیان دیاری بکەن.

هەندێک وێنایی کە تسوکویومی بە تایبەتمەندی و چیرۆکی دەوڵەمەند دەناسێنن، لەسەر سەرچاوە کۆنەکان دامەزراوی نییە، بەڵکو لەسەر کولتووری گشتی هاوچەرخە، کە تێیدا خودای مانگ وەک کەسایەتییەک بەدڵنیایی بۆتە خۆشەویست. جیاکردنەوەی لەنێوان دۆزینەوەی وەرگیراو و شکڵدانی هاوچەرخ، لێرەدا بە تایبەتی گرنگە.

لینکی زیاتر

سەرچاوە و ئەدەبیات

سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.