تونوپا، خودای گەشتیار و کێوی گڵۆپەی لەسەر دەریاچەی خوێ

تونوپا خودایە لە بیروباوەڕی ئایمارادا.

خودایەکی کۆنی گەشتیار و ئاگرییە کە کێوی گڵۆپەیەک ناوی لەسەرە.

خودائایمارا

تونوپا

تونوپا خودایەکی پێش-ئینکایی ئایماراییە کە هی ناوچەی تیتیکاکایە، پەیوەندیدارە بە ئاگر، بروسکە و کارە گڵۆپەییەکان، هەروەها ناوی کێوی گڵۆپەیەکیشە لای سالار دی ئویونی. پێویستە کێو و خودا بە توندی لێک جیا بکرێنەوە: خودا کۆنترە و بە هەموو ناوچەی دەریاچەکەدا باڵاوبووە، کێوەکەش نزیکەی 5321 مەتر بەرزییەتی.

ئەفسانەکە باس لە گەشتیارێکی پیر، ڕیشدار و ڕوناک دەکات کە دار بە دەستەوەیە، لە باکوورەوە بۆ باشوور دەڕوات، پەرجوو دەکات، مامۆستایەتی دەکات و تووڕەیی هەڵدەگیرسێنێت، تا ئەوەی لەسەر کەلەکێک دەیبەستنەوە و دەیفڕێننە ناو دەریاچەکە، لەو کاتەدا ڕووباری ڕیۆ دیساگوادیرۆ دەکرێتەوە. بێرتۆنیۆ لە ساڵی 1612دا نووسیویەتی کە وتنی تونوپا واتای وتنی خودایە.

بە کۆتایی: تونوپا

جۆر: خودای گەشتیار، ئاگر و گڵۆپەی ئایمارا
ڕەچەڵەک: ناوچەی تیتیکاکا و کۆلاو، پێش-ئینکایی
دەقەکان: کرۆنیکی کۆلۆنیاڵی لە 1603ەوە، بێرتۆنیۆ 1612، ڕامۆس گاڤیلان 1621
سەردەم: ئەفسانەیەکی کۆنتر، لە سەردەمی کۆلۆنیاڵدا نووسراوەتەوە
دیمەن: گەشتیارێکی پیر، ڕیشدار و ڕوناک بە دار؛ هەروەها کێوی گڵۆپەیەک

مێژووی دەق

سەردەمی دەقەکان

ناوەکە تەنها لە سەرچاوەکانەوە لە ساڵی 1603 بەدواوە بە ڕوونی دەرکەوتووە؛ فۆرمی ناوی کۆنتری دیکە تاگواپاکا و توواپاکان. خودی ئەفسانەکە پێدەچێت زۆر کۆنتر بووبێت.

بواری باڵاوبوونەوە

ناوچەی تیتیکاکا و کۆلاو هەروەها سالار دی ئویونی لە بۆلیڤیا، کە لە لای باکووریدا کێوی تونوپا هەڵکەوتووە.

دۆخی سەرچاوەکان

باش بۆ خودایەکە: کرۆنیکی کۆلۆنیاڵی لە 1603ەوە، بێرتۆنیۆ و ڕامۆس گاڤیلان؛ پێویستە کێو و خودا هەمیشە لێک جیا بکرێنەوە.

ناو و شێوازەکان

ئایمارا: ڕەچەڵەکی زمانەوانی ناوەکە دیارنییە؛ لێکدانەوەی بڵاوکراوە بروسکە یا هەورگرمە، ڕامۆس گاڤیلان بە واتای پیاوی زانای گەورە و گەورە شیکردووەتەوە. فۆرمی ناوی کۆنتری دیکە تاگواپاکا و توواپاکان. بێرتۆنیۆ لە 1612دا نووسیویەتی کە وتنی تونوپا واتای وتنی خودایە.

شێوەی گەشتیارەکە

دیمەن

خودایەکە وەک گەشتیارێکی پیر، ڕیشدار و ڕوناک بە دار دەربکەوتووە. کێوی تونوپا کێوی گڵۆپەیەکی کوژاوەیە لە لای باکووری سالار دی ئویونی و ئەشکەوتێکی مۆمیای تیایدایە؛ ئەمڕۆ وەک ئاچاچیلایەکی پیرۆز تەماشا دەکرێت.

کاردانەوە

تونوپا پەیوەندیدارە بە ئاگر، بروسکە و کارە گڵۆپەییەکان و کاریگەری کولتووری داهێنەرانەی هەیە. لە ئەفسانەی سالاردا، کە بەشێکی ڕاستەقینەیە و بەشێکی دیکەشی گەشتیاری تووڕاندووی، چیاکانی دەوروبەری دەریاچەی خوێ گیرفانی کەسایەتیکراون، شیر یا فرمێسکی تونوپاش دەبنە هۆی پێکهاتنی زەوی خوێدارەکە.

کارتی ناسنامە: تونوپا

گرنگترین لایەنەکانی خودای کۆنی ئەندیز بە کۆتایی.

نەریت

خودایەکی پێش-ئینکایی ئایماراییە کە هی ناوچەی تیتیکاکایە، لە کۆلۆنیدا لە 1603ەوە نووسراوەتەوە و لە سەردەمی زوودا بە مسیحییانە شیکراوەتەوە.

پەیوەست بە

گەلانی ئەندیزی کۆلاو: تونوپا بەناو خاکیانەدا دەڕوات، پەرجوو دەکات، مامۆستایەتی دەکات و تووڕەیی هەڵدەگیرسێنێت.

دەرکەوتن

گەشتیارێکی پیر، ڕیشدار و ڕوناک بە دار؛ لەگەڵ کێوی گڵۆپەی کوژاوە و ئەشکەوتی مۆمیایی لای باکووری دەریاچەی خوێ.

بواری کاریگەری

ئاگر، بروسکە و کارە گڵۆپەییەکان، لەگەڵ کاریگەری کولتووری داهێنەرانە لە گەشتی باکووریی بۆ باشووری.

چۆنیەتی مامەڵەکردن

ئایینی تایبەتی خۆی بەشێوەیەکی ڕاستەقینە کوژاوەتەوە یان بە مسیحییانە داپۆشراوە؛ ئەمڕۆ لەسەر کێوەکە قوربانی دیسپاچۆ وەک لەسەر چیای دیکە پێشکەش دەکرێت.

شتی هاوشێوە

خودای بەخوداکردنی ئێکیکۆی جەژنی ئالاسیتا؛ فەرزیەکیش تونوپا وەک خودایەکی کۆنتر لەژێر ڤیراکۆچای ئینکایی داناوە.

گەشتیارەکە لەسەر کەلەک: ئەفسانەکە

ناوەکە تەنها لە سەرچاوەکانەوە لە ساڵی 1603 بەدواوە بە ڕوونی دەرکەوتووە، فۆرمی ناوی کۆنتری دیکە تاگواپاکا و توواپاکان؛ بێرتۆنیۆ لە 1612دا نووسیویەتی کە وتنی تونوپا واتای وتنی خودایە. لێکدانەوەی بڵاوکراوی ناوەکە بروسکە یا هەورگرمە، ڕامۆس گاڤیلان بە واتای پیاوی زانای گەورە و گەورە شیکردووەتەوە.

ئەفسانەکە باس لە گەشتیارێکی پیر، ڕیشدار و ڕوناک دەکات کە دار بە دەستەوەیە، لە باکوورەوە بۆ باشوور دەڕوات، پەرجوو دەکات، مامۆستایەتی دەکات و تووڕەیی هەڵدەگیرسێنێت. لەسەر کەلەکێک دەیبەستنەوە و دەیفڕێننە ناو دەریاچەکە؛ لەو کاتەدا ڕووباری ڕیۆ دیساگوادیرۆ دەکرێتەوە. کرۆنیکنووسی ڕامۆس گاڤیلان لە ساڵی 1621دا گەشتیارەکەی بۆ حەواریی گۆڕی، نموونەیەکی زوو بۆ داپۆشینی مسیحی.

ئەفسانەی گەشتیاری و شیکردنەوەکەی

کێوی تونوپا و ئەفسانەی شیر بەهۆی گەشتیاری ئویونیدا زۆر بەرچاون، ئەمەش مەترسیدارە بۆ لابردنی شێوەی ئەندیزی-کۆنی ئاڵۆزی خودایەکە؛ لە ڕووی زانستییەوە تونوپا سەرەکی لە ڕێگەی ئەندینستیکایەوە بابەتی توێژینەوەیە.

لە ڕووی زانستی ئایینەوە، تونوپا خودایەکی کۆنی چەندلایەنی ئەندیزی دەردەخات کە بە ئەفسانەی گەشتیاری داپۆشراوە. پێنج ڕوونکردنەوە: کێو، نزیکەی 5321 مەتر، و خودا پێویستە لێک جیا بکرێنەوە. بەرزی 6542 مەتر نییە، ئەوە هی سایاما. ئەفسانەی شیر و فرمێسک بۆچوونێکی کۆلۆنیالی نییە بۆ ئەفسانەیەکی کۆن، بەڵکو زیاتر گێڕانەوەیەکی گەشتیاری هاوچەرخە. شێوەی کۆلۆنیالی-بەڵگەدراوی تونوپا نێرینەیە. هەروەها یەکسانکردنی تونوپا لەگەڵ ڤیراکۆچا تەنها فەرزیەکە.

لە ئایین بۆ دیسپاچۆ لەسەر کێوەکە

ئایینی سەربەخۆی تونوپا بەشێوەیەکی ڕاستەقینە کوژاوەتەوە یان بە مسیحییانە داپۆشراوە؛ کرۆنیکنووسی ڕامۆس گاڤیلان لە ساڵی 1621دا تونوپای بۆ حەواریی گۆڕی. ئەمڕۆ لەسەر کێوەکە قوربانی دیسپاچۆ وەک لەسەر چیای دیکە پێشکەش دەکرێت. ئەفسانەی شیر و فرمێسکی شیردانی نەریتێکی گێڕانەوەی خۆجێییە بە بنەمایەکی ڕاستەقینە، بەڵام لە وەشانی گەشتیاریدا زۆر ئاسانکراوەتەوە و لە سەرچاوەکانی کۆلۆنیدا بەڵگەی بۆ نییە.

ئێکیکۆ، ڤیراکۆچا و دەرگای خۆر

تونوپا پەیوەندیدارە بە خودای بەخوداکردنی ئێکیکۆ کە ئەمڕۆ لە جەژنی ئالاسیتادا زیندووە. فەرزیەکی بڵاوکراو تونوپا وەک خودای ئایماراییی کۆنتر دەبینێت کە لەلایەن ڤیراکۆچای ئینکاییەوە داپۆشراوە؛ پەیکەری خودا-داری لای دەرگای خۆری تیوانانوکو لەلایەن هەندێکەوە وەک تونوپا لێک دەدرێتەوە، بەڵام ئەمە هێشتا مشتومڕی لەسەرە. کێوی تونوپا وەک کێوێک لەناو شێوەکانی ئاچاچیلادا ڕیز دەکرێت، لەگەڵ لووتکەکانی وەک سایاما.

پرسیارە دووبارەبووەکان دەربارەی تونوپا

تونوپا کێیە یا چییە؟

خودایەکی کۆنی گەشتیار، ئاگر و گڵۆپەی ئایمارایە و هەروەها ناوی کێوی گڵۆپەیەکیشە لای سالار دی ئویونی.

کێوەکە چەند بەرزە؟

نزیکەی 5321 مەتر؛ ئەو 6542 مەترەی زۆر جار وترا، هی سایامایە.

ئایا ئەفسانەی شیری دەریاچەی خوێ ڕاستە؟

بنەمایەکی خۆجێیی هەیە، بەڵام لە وەشانی گەشتیاریدا زۆر ئاسانکراوەتەوە و لە کۆلۆنیدا بەڵگەی بۆ نییە.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیازکراو:

ئاچاچیلا – جۆری گیانی نەریتی چیایی ئایمارا
ڤیراکۆچا – خودای ئینکایی فەرزیەی داپۆشین
سایاما – بەرزترین چیای بۆلیڤیا کە زۆرجار پێی هەڵدەخلەتین
بخوور کردن، تاوێز – ئامرازی پارێزەری میراتگرتوو
قوتوکای پاراستن – کۆکراوەیەک لە ئامرازی پارێزەری

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

ئەسەرە سەرەکییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.

وەک خواوەندی گەڕۆکی ئەندی و وەک گڕکانی چیای لە سالار دی ئویونی، تونوپا دوو ژیانی جیاواز بەسەردا تێپەڕی: لەم بەشەوە خواوەندی کۆن و پرشووی مێژووییەکان، لەو بەشەوە چیاکە کە ئەفسانەی شیرەکەی ئەمڕۆ بۆ هەموو گەشتیارێکی ئویونی دەگێردرێتەوە.