ئاچاچیلا، باپیرە خواپەرستکراوەکە لە ناو چیا
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ئاچاچیلا خودایەکە لە بیروباوەری ئایمارا.
باپیرە گەورەکانی نەوەکان کە لە چیا، تاشەبەرد و دەریاچەکاندا نیشتەجێن. لە ناوەڕاستدا باپیرە خواپەرستکراوەکەیە، کە وەک ڕۆحی چیا چاودێری نەوەکانی خۆی دەکات.
ئاچاچیلا، بە واتای وشەیی باپیرە یان نەوە، دەربڕینی ئایمارایە بۆ ڕۆحی چیای باپیرانی خواپەرستکراو. ئاچاچیلاکان لە چیا، تاشەبەرد و دەریاچەکاندا نیشتەجێن، سرو، ئاو و بەروبوومی چاودێری دەکەن و لایەنی نێرینەی تەواوکارن بۆ دایکی زەوی پاچاماما.
ئەم دەستەواژەیە چیایەکی تاکە دیاری نەکردووە، بەڵکو جۆرێکی تەواو: لووتکەی گەورە وەک ئیلیمانی، ئیلامپو، ساجاما یان هوایینا پوتوسی هەریەکەیان وەک ئاچاچیلایەکی سەربەخۆ بە ناو و دەسەلاتی خۆیان سەیر دەکرێن. لە سەردەمی داگیرکاریدا ئەم وشەیە لە ساڵی ١٦١٢ لەلایەن لودۆویکۆ بێرتۆنیۆوە تۆمار کراوە، و ئایینەکەی تا ئێستاش پرکتیکی زیندووی ئالتیپلانوکەیە.
جۆر: ڕۆحی چیای باپیرانی خواپەرستکراو، دەستەواژەی گشتی ئایمارا
سەرچاوە: جیهانبینی ئایینی ئایمارای ئالتیپلانو
دەق: بێرتۆنیۆ ١٦١٢، هەلبراردنی نەتەوایەتی و ئایینی زیندووی گەلی
سەردەم: تۆمارکراو لە سەردەمی داگیرکاری تا ئێستا
دیمەن: پیاوی پیر بە قژی سپی درێژ، نیشتەجێ لە ناو چیا
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
لە سەردەمی داگیرکاریدا لەلایەن لودۆویکۆ بێرتۆنیۆوە لە ساڵی ١٦١٢ تۆمار کراوە؛ لەگەڵ ئەوەشدا پرکتیکێکی زیندووە کە تا ئێستا لە ڕوانگەی نەتەوایەتییەوە تۆمار دەکرێت.
بواری باڵاوبوونەوە
ئالتیپلانوی بۆلیڤیا، باشووری پیرو و باکووری چیلی: ناوچەی سەرەکی ئایمارا لەگەڵ گۆداڵی تیتیکاکا و لووتکە گەورەکانی چیای کۆردیلیرا.
دۆخی سەرچاوەکان
باش تۆمار کراوە: وشەنامەی سەردەمی داگیرکاری بێرتۆنیۆ، ئایینزانیی ناوچەی ئاندیس و ئایینی زیندووی خۆی.
ناو و شێوازەکان
ئایمارا: achachila، باپیرە یان ڕۆحی نەوە، لە achachi، پیاوی پیر. ناوەکە بەرنامەیەکە: ئاچاچیلاکان ڕۆحی باپیرانن کە لە جوگرافیادا نیشتەجێن؛ بنەمای سەرەکییان ayniیە، واتا دووبارەکردنەوە، بەخشینی دوولایەنی.
شێوە و کاریگەری
دیمەن
ئاچاچیلاکان زۆربەی جار وەک پیاوانی پیر بە قژی سپی درێژ دەبینرێن، وێنەیەک لە لووتکە بەفراویەکان. لە ناو چیا نیشتەجێن و خاوەنی هەور، بەفر و تەرزەن.
کاریگەری
وەک ڕۆحی چیای باپیران، ئاچاچیلاکان چاودێری سرو، ئاو، بارانی باران، بەروبووم و کەشوهەوان. ئەگەر خواردن پێنەدرێن و ڕێزیان لێ نەگیرێت، تەرزە، سازان، وشکانی و نەخۆشی دەنێرن؛ پەیوەندییەکە پێوانەیەکی گۆڕینەوەیە، نەک بەخششی یەکلایەنە.
پرۆفایل: ئاچاچیلا
گرنگترین لایەنەکانی ڕۆحی چیای باپیرانی بە کوێرەیی.
جیهانبینی ئایینی ئایمارای ئالتیپلانو: ئاچاچیلاکان پەیوەندی نەوەیی بە جوگرافیاوە هەڵدەگرن و لایەنی نێرینەی تەواوکار بۆ دایکی زەوی پاچاماما پێکدهێنن.
سرو، ئاو، بارانی باران، بەروبووم و کەشوهەوا؛ هەر کۆمەڵگایەک ئاچاچیلای چیای خۆی دەناسێت.
پیاوی پیر بە قژی سپی درێژ، نیشتەجێ لە چیا، تاشەبەرد و دەریاچەکان؛ سپیبووی قژی دیمەنی بەفری لووتکەکانە.
چاودێر و وەرگری قوربانی لە بنەمای ayni: کەسێک بدەیت، پاڕاستن وەردەگریت؛ کەسێک بەخششان ڕەت بکاتەوە، مەترسی تەرزە، سازان، وشکانی و نەخۆشی هەڵدەگرێت.
دیسپاچۆ، پاگۆ یان واختا لەسەر قوماشی ئایینی mesa، کە لەلایەن yatiri، شارەزای ئایینییەوە جێبەجێ دەکرێت؛ کۆمەڵەکەش دەشاردرێتەوە یان دەسووتێنرێت.
Apu ی کیچووا، Mallku ی ئایمارا کە بە واتای وشەیی کۆندۆر یان میر دێت، و کەسایەتی Machula: ناوی ناوچەیی بۆ هەمان جۆری ڕۆحی چیا.
لە وشەی باپیرەوە بۆ ئایینی ڕۆحی چیا
ئایمارا achachila بە واتای باپیرە یان ڕۆحی نەوەیە، لە achachi، پیاوی پیر. ئەم دەستەواژەیە لە سەردەمی داگیرکاریدا لەلایەن لودۆویکۆ بێرتۆنیۆوە لە ساڵی ١٦١٢ تۆمار کراوە و لە ئایینێکی زیندوودا جێگیر بووە. ئاچاچیلاکان ڕۆحی باپیرانن کە لە جوگرافیادا نیشتەجێن؛ بنەمای گرنگیان ayniیە، واتا دووبارەکردنەوە، بەخشینی دوولایەنی.
ئەم لایەنە نەوەییە ئاچاچیلا لە خوداوەندێکی سرووشتی بێڕوونتر جودا دەکاتەوە: چیا باپیرەیە، نەک تەنها هێزی سرووشتی. لەبەر ئەوە هەر کۆمەڵگایەک ئاچاچیلای خۆی هەیە، لە گردێکی پشتی گوندەوە هەتا لووتکە گەورەکانی وەک ئیلیمانی، ئیلامپو یان ساجاما کە لە سنووری ناوچەیی زیاتر دەپەرسترێن.
ئایینی زیندوو و ڕێکخستنی
ئایینی ئاچاچیلا لە ئالتیپلانوی بۆلیڤیا، ناوچەی تیتیکاکا و ناوچەی ئاندیسی باشووری پیرو و باکووری چیلی زیندووە و بەهێزیش لەگەڵ کاسۆلیکیزم تێکەڵ بووە، بۆ نموونە لە ڕێگەی پیرۆزانی چیا و ئاهەنگی مەریەم.
لە ڕوانگەی زانستی ئایین، ئاچاچیلا نموونەیەکی نموونەییە بۆ پەرستنی ئاندیس بۆ چیاکان وەک ڕۆحی باپیران. چوار ڕوونکردنەوە: ئاچاچیلا پاچاماما نییە. ئاچاچیلا، Apu و Mallku سێ بوونەوەری جیاواز نین، بەڵکو ناوی ناوچەیین بۆ هەمان جۆر. Mallku بە واتای کۆندۆر یان میرە، نەک تەنها چیا. و ئاچاچیلاکان ڕۆحی باپیرانن، نەک خوداوەندی سرووشتی بێڕوون، بۆیە لایەنی نەوەیی گرنگی سەرەکی دەبینێت.
دیسپاچۆ: خواردنی باپیرەکان
بە دڵنیایی تۆمار کراوە دیسپاچۆیە، کە بە پاگۆ یان واختاش ناودەبردرێت، لەسەر قوماشی ئایینی، mesa: گەڵای کۆکا وەک ناسراو، چەوری لاما لە جێی قوربانی مێژووییی لاما، چیچا و مەشروبی ئەلکۆل، بخوور، شیرینی، پەیکەرەی بچووک، خوری و تووم. کۆمەڵە تەواوکراوەکە دەشاردرێتەوە یان دەسووتێنرێت. ئایینەکە لەلایەن yatiri جێبەجێ دەکرێت، شارەزای ئایینی، کە دەزانێت هەر ئاچاچیلایەک چ بەخششانێکی چاوەڕوانە.
Apu، Mallku، Machula: یەک جۆر، چەندین ناو
ئاچاچیلا هاوتای Apu ی کیچووایە، وەک لە پەڕەکانی چیا وەک Apu Salkantay یان Apu Misti پیشان دراوە، هاوتای Mallku ی ئایمارا کە بە واتای وشەیی کۆندۆر یان میرە، و کەسایەتی Machula: لە بنەڕەتدا ئەمانە ناوی زمانی ناوچەیین بۆ هەمان جۆری ڕۆحی چیا. لەبەرامبەریدا، دایکی زەوی پاچاماما ڕۆحی چیا نییە، بەڵکو لەگەڵ ئاچاچیلا جووتێکی تەواوکار پێکدهێنێت.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ئاچاچیلا
ئاچاچیلا واتای چیە؟
واتای باپیرە یان نەوەیە؛ ئەم زاراوەیە ئاماژە بە روحی چیای بابانی خواکراوی ئایمارا دەکات.
ئایا ئاچاچیلا هەمان شتێکە وەک ئاپو؟
بەڵێ، لە بنەڕەتدا. ئاچاچیلا (ئایمارا)، ئاپو (کیچوا) و مالکو ناوی ناوچەیین هەمان جۆری روحی چیان.
ئایا ئاچاچیلا هەمان شتێکە وەک پاچاماما؟
نەخێر. پاچاماما دایکی زەوییە؛ ئاچاچیلا و پاچاماما جووتێکی تەواوکەری یەکترن.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- پاچاماما – دایکی زەوی وەک هاوتای تەواوکەر
- ئیلیمانی، سائاما، هوایانا پوتوسی – ئاچاچیلای گەورەی بۆلیفیایی خاوەن پەڕەی تایبەت بەخۆیان
- بخوور کردن، تیلیسم – ئامرازی پارێزەری میراتی
- قوتوپیمای پاراستن – کۆبینینی ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک روحی چیای ئایمارا و باپیری نەوەیی چیاکان، ئاچاچیلا دینداریەکێک دەگەیەنێت کە تیایدا شێوەزەوی و ڕەچەڵەک یەک دەگرنەوە: لوتکەی بەرامبەر گوندەکە لە هەمان کاتدا کۆنترین خزمی کۆمەڵگاکەیە.
