ئاپو میستی، پاسەوانی و هەڕەشە لەسەر ئارێکیپا
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
ئاپو میستی خودای چیایە لە نەریتی کیچوادا.
گڵۆپی چالاکی لەسەر ئارێکیپا کە قوربانی کاپاکۆچای تێدا کراوە لەناو کراتەرەکەیدا. لە ناوەڕاستی ئەم ڕوداوەدا، بازاڵی نێوان پاسەوانی و هەڕەشە هەیە کە سیمای گڵۆپەکە بەسەر ئارێکیپاوە دیاری دەکات.
ئاپو میستی گڵۆپیکی چالاکە بە بەرزی نزیکەی ٥٨٢٢ مەتر، ڕاستەوخۆ لەسەر شاری ئارێکیپا و نیشانەی شارەکە. وەک ئاپو، دوو ڕەهەندی هەیە: بەخشەری بەروبووم و لە هەمان کاتدا وێرانکەرێکی ئەگەری، کە ئەمە هۆکاری قوربانی هێمنکردنەوەیانی لەسەری دەکاتەوە.
لە ساڵی ١٩٩٨ یۆهان ڕاینهارد، خۆسێ ئانتۆنیۆ چاڤێز و کۆنستانزا سێروتی لە ناوچەی کراتەرەکەدا پیرۆزگایەکی کاپاکۆچایان هەڵکۆڵا، بە چەند قوربانی و نزیکەی چل تا چل و حەوت پەیکەرۆکە. دۆزینەوەکانی کراتەرەکە وەک یەکێک لە گرنگترین کۆمەڵە کاپاکۆچاکان دادەنرێت.
جۆر: ئاپو، چیای پاسەوانی و هەڕەشە، بەخشەری بەروبووم
سەرچاوە: ناوچەی ئارێکیپا، باشووری پیرو
دەقەکان: کاپاکۆچای سەردەمی ئینکا، ئارکیۆلۆجیای هاوچەرخ، دۆزینەوەکانی کراتەر لە ١٩٩٨
سەردەم: سەردەمی ئینکا تا ئێستا
دیمەن: گڵۆپیکی نزیکەی تەواو، نزیکەی ٥٨٢٢ مەتر
دەستەبەندی مێژوویی
سەردەمی دەقەکان
لە سەردەمی ئینکادا وەک پیرۆزگایەکی کاپاکۆچا بەکارهاتووە؛ زانینی هاوچەرخ زیاتر پشت بە دۆزینەوەکانی کراتەر لە ١٩٩٨ دەبەستێت.
بواری باڵاوبوونەوە
شاری ئارێکیپا و دەوروبەری لە باشووری پیرو؛ گڵۆپی میستی دیمەنی شارەکە دیاری دەکات.
دۆخی سەرچاوەکان
زۆر باش: دۆزینەوەکانی کراتەر لە ١٩٩٨، هەروەها توێژینەوەکانی سۆچا و سێروتی؛ بەڵام بەهۆی سلفەر و گەرمی، پاراستنی دۆزینەوەکان خراپە.
ناو و شێوازەکان
کیچوا و زمانی ناوخۆیی: میستی لە بەکارهێنانی ناوخۆیی مانای گەورە یان میستیزۆ دەگەیەنێت؛ ناوی کۆنتری کیچوایی پوتینایە کە مانای دەکوڵێت یان دەلووشێتەوە دەگەیەنێت. سەرچاوەی دروستی هەندێک جار نادیارە.
کەسایەتی و کارکرد
دیمەن
میستی گڵۆپیکی نزیکەی تەواوە و نیشانەی ئارێکیپایە، لە هەمان کاتدا چیایەکی پاسەوانی و هەڕەشەیە بەهۆی مەترسی تەقینەوە.
کاریگەری
وەک گڵۆپیکی چالاک، ئاپوەکە دووچەهرەیی: بەروبووم دەبەخشێت و دەتوانێت وێران بکات. لەم دووسیفەتییەوە قوربانی هێمنکردنەوەکان ڕوونی دەبنەوە کە ئینکاکان لەناو کراتەرەکەیدا دانیانی.
پرۆفایل: ئاپو میستی
ئاپو-گڵۆپی ئارێکیپا بە سیفەتەکانی سەرەکییەوە.
ئاپو و نیشانەی ئارێکیپا؛ لە دیندارییەتی فەرمیی دەوڵەتی ئینکا شوێنی کاپاکۆچا بووە، بەرزترین قوربانی.
شاری ئارێکیپا و دەوروبەری، کە چیاکە بەروبوومی پێدەبەخشێت و لە هەمان کاتدا بە تەقینەوە هەڕەشەیان لێدەکات.
گڵۆپیکی نزیکەی تەواو لەسەر ئارێکیپا؛ وەک ئاپو کەسایەتیکراو بیرکراوەتەوە، نەک وەک پەیکەرێک پەرستراوە.
چیای پاسەوانی و هەڕەشە: قوربانییەکان لەناو کراتەرەکەدا مەبەستیان هێمنکردنەوەی بەخشەرێک بووە کە دەتوانێت وێرانکەر بێت.
لە سەردەمی ئینکادا قوربانی مرۆیی و پەیکەرۆکە لەناو کراتەرەکە کراوە؛ ئێستا بەخششەکانی ئاسایی دیسپاچۆ و پاگۆی ئەندیز بەکاردێن، لە گەڵای کۆکا تا چەوری لاما و چیچا.
ئامپاتۆ و کۆرۆپونا لە هەمان ناوچەدا هەروەها لولایلاکۆی ئارجەنتینی؛ وەک ئاپو، ئاچاچیلای ئایمارا هاوتاکەیەتی.
پیرۆزگا لەناو کراتەرەکە: هەڵکۆڵینی ساڵی ١٩٩٨
ناوی میستی لە بەکارهێنانی ناوخۆیی مانای گەورە یان میستیزۆ دەگەیەنێت؛ کۆنتریشە ناوی کیچوایی پوتینا، واتە دەکوڵێت یان دەلووشێتەوە، ناوێک کە بە وردی سیرەتی چیاکە دەگرێتەوە. وەک گڵۆپیکی چالاک، میستی بۆ ئینکاکان هەم بەخشەری بەروبووم بووە و هەم مەترسیی ئەگەری، و ڕاستەوخۆ بەرزترین قوربانی دەوڵەت وەڵامی ئەمەی دەداوە.
لە ساڵی ١٩٩٨دا یۆهان ڕاینهارد، خۆسێ ئانتۆنیۆ چاڤێز و کۆنستانزا سێروتی لە ناوچەی کراتەرەکەدا پیرۆزگایەکی کاپاکۆچایان دۆزیوەتەوە: چەند قوربانی مرۆیی و نزیکەی چل تا چل و حەوت پەیکەرۆکەی دروستکراو لە کانزای بەنرخ و سپۆندیلوس. سلفەر و گەرمی کراتەرە چالاکەکە بەشێوەیەکی زۆر دۆزینەوەکانی زیانداوە، بۆیە پاراستنیان خراپە و هەڵگرتنیشیان قورس بووە.
هێمای ناسنامەیی و شیکردنەوە
میستی هێمایەکی سەرەکی ناسنامەیی ئارێکیپایە، و دۆزینەوەکانی کراتەر لە ١٩٩٨ وەک یەکێک لە گرنگترین کۆمەڵە کاپاکۆچاکان بە گشتی دادەنرێت.
لە ڕوانگەی زانستی-ئایینییەوە، ئاپو میستی هێمنکردنەوەی گڵۆپیکی چالاک لە ڕێگەی بەرزترین قوربانی دەوڵەتەوە پیشان دەدەت. دوو ڕاستکردنەوە: ژمارەی دیاری قوربانییان لە توێژینەوەکاندا نێوان شەش تا هەشت یان نۆ جیاوازی هەیە، چونکە بارودۆخی کراتەرەکە هەڵگرتنی سەخت کردووە. هەروەها میستی لەسەر ئارێکیپایە، نەک لە نزیک کوسکۆ؛ پێوانەی بەپێچەوانە هەڵەیەکی باوی گشتییە.
هێمنکردنەوەی گڵۆپیکی چالاک
کاپاکۆچا بە قوربانی مرۆیی و پەیکەرۆکە لەناو کراتەرەکەدا سەرچاوەیەکی چاکی هەیە، کە ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی هەڵکۆڵینی ساڵی ١٩٩٨دا سەلماندراوە؛ بەهۆی سلفەر و گەرمی پاراستنی دۆزینەوەکان خراپە. پەرستنی ئێستا بەبێ چوونە ناو کراتەر بۆ قوربانی بەڕێوە دەبرێت: شێوازی گشتی دیسپاچۆ و پاگۆ دوان دەکەوێت، کە تیایدا گەلای کۆکا، چەوری لاما و چیچا پێشکەشی ئاپوەکە دەکرێن.
خودایانی گڵۆپی ناوچەی ئارێکیپا
ئاپو میستی لەگەڵ ئاپو ئامپاتۆ و ئاپو کۆرۆپونا لە جیهانی چیاییی دەوروبەری ئارێکیپا و هەروەها لەگەڵ لولایلاکۆی ئارجەنتینی، کە هەمان نەریتی قوربانی لوتکەیان دیارە. هاوتای ئاپو لە نەریتی ئایماراوە ئاچاچیلایە؛ پەیوەندی لەگەڵ دایکی زەوی پاچاماما بەشێکی سەرەکییە لە پەرستنی چیایی ئەندیز.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ئاپو میستی
ئاپو میستی لەکوێیە؟
ڕاستەوخۆ لەسەر شاری ئارێکیپا لە باشووری پیرو، نەک لە نزیک کوسکۆ؛ پێوانەی کوسکۆ هەڵەیەکی باوی گشتییە.
لەناو کراتەرەکەدا چی دۆزراوەتەوە؟
پیرۆزگایەکی کاپاکۆچا بە چەند قوربانی مرۆیی و نزیکەی چل تا چل و حەوت پەیکەرۆکەی کانزای بەنرخ و سپۆندیلوس.
ئایا میستی مەترسیدارە؟
لە ڕوانگەی ئەفسانەییەوە بەڵێ: وەک شاخی هەڕەشە و وێرانکەری گریمانەیی قوربانی ئارامکردنەوەی بۆ پێشکەش دەکرا؛ لە ڕاستیشدا گڵۆپیکی چالاکە بە مەترسیی تەقینەوە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ئاپو ئامپاتۆ و ئاپو کۆرۆپونا – ئاپوی گەورەکانی ناوچەی ئارێکیپا
- ئاپو پیچو پیچو – گڵۆپی دراوسێ بە قوربانی منداڵ
- ئاچاچیلا – هاوتای ئایمارایی بۆ ئاپو
- پاچاماما – دایکی زەوی ئەندیز
- بخوور کردن، تیلیسم – ئامرازە پاسەوانییە باوەکان
- قوتوپاسی پاسەوانی – ڕوانگەیەکی گشتی بۆ ئامرازە پاسەوانییەکان
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
کارە بنەڕەتییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک گڤڵکانی ئەریکیپا، میستی تا ئێستاش وێنەی شارەکەی شێواندووە؛ وەک خوداوەندی چیا لەگەڵ قوربانی لوتکە، ئەم دیمەنە پیشان دەدەت کە ئینکاکان چۆن سرووشتی دووانی ئەو (بەرەکەت و هەڕەشە) بە جددی وەرگرتووە.
