Apu Ampato و مۆمیای بەفری خوانیتا
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
Apu Ampato خودای چیایە لە کۆچی نەریتی کوێچوا.
لووتکەیەک کە لە ساڵی ١٩٩٥ مۆمیای بەفری خوانیتا تێیدا دۆزرایەوە.
Apu Ampato تەقینەوەیەکی چیای گڵۆپیی بێدەنگە بەرزاییەکەی نزیکەی ٦٢٨٨ مەتر لە هەرێمی ئارێکیپا لە باشووری پیرو، هەروەها بەناوبانگترین شوێنی دۆزینەوەی کاپاکۆچا لە وڵاتەکەیە. لە ساڵی ١٩٩٥ یۆهان ڕاینهارد و میگوێل زاراتی لە لووتکەکەیدا مۆمیای بەفری خوانیتا، دامای ئامپاتۆیان دۆزیوەتەوە، کچێک کە لە نزیکەی ساڵانی ١٤٤٠ تا ١٤٨٠ قوربان کراوە.
بەم شێوەیە ئامپاتۆ ئەو چیایەیە کە قوربانی چیای بەرزی سەردەمی ئینکا تیایدا نەک تەنها لە ڕووی ئیتنۆگرافی روون کراوەتەوە، بەڵکوو بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە ڕووی ئارکیۆلۆجییەوە بەڵگەنامەکراوە. وەک ئاپو، بۆ دەوروبەری خۆی بە بەخشەری ئاوی تواوی بەفر و بەروبووم دانراوە؛ دینی فەرمی دەوڵەتی ئینکا ئەوی کردووە بە وەرگری بەرزترین قوربانییەکانی.
جۆر: ئاپو، چیایەکی پارێزەری بەخشەری ئاو و بەروبووم
سەرچاوە: هەرێمی ئارێکیپا، باشووری پیرو
دەقەکان: کاپاکۆچای سەردەمی ئینکا، ئارکیۆلۆجیای هاوچەرخ لەدوای ڕاینهارد ١٩٩٥
ماوە: لە سەردەمی ئینکاوە هەتا ئێستا
دیمەن: کۆنی چیای گڵۆپیی داپۆشراو بە بەفر، نزیکەی ٦٢٨٨ مەتر بەرز
ناوچەی سەرچاوە و سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
سەرچاوەکان لەگەڵ کاپاکۆچای سەردەمی ئینکاوە دەست پێدەکەن و هەتا ئارکیۆلۆجیای هاوچەرخ درێژە دەکێشن؛ دۆزینەوەی لووتکەکە لە ساڵی ١٩٩٥ ناوەرۆکی سەرەکی بەڵگەنامەکردنە.
بواری باڵاوبوونەوە
هەرێمی ئارێکیپا لە باشووری پیرو. ئامپاتۆ لەسەر پونا بەرز دەبووتەوە، لە نزیکی ڕاستەوخۆی تەقینەوەی چیای چالاکی سابانکایا.
دۆخی سەرچاوەکان
زۆر باش: هەڵکۆڵینەکان لەدوای ڕاینهارد ١٩٩٥ پیرۆزگای لووتکەکە ڕاستەوخۆ بەڵگەنامە دەکەن، هەروەها بە خوێندنەوەی نوێتر وەک سۆچا و ڕاینهارد ٢٠٢١ تەواوکراوە.
ناو و شێوازەکان
کوێچوا: hampatu واتای بۆق یان قۆرباغەیە، بۆیە زۆرجار ئامپاتۆ وەک چیای بۆق لێک دەدرێتەوە؛ بەڵام ئەم لێکدانەوەیە بە پێویستی جێگیر نییە. وەک ئاپو، ئامپاتۆ خوداوەندێکی چیای زیندووە، نەک تەنها بەرزاییەکی سادەی زەوی.
شێوەی دەرکەوتن
دیمەن
ئامپاتۆ چیایەکی گڵۆپیی داپۆشراو بە بەفر و بێدەنگە بە بەرزاییەکی نزیکەی ٦٢٨٨ مەتر. باراندنی خۆڵەمێشی چیای نزیک سابانکایا وای کرد چینی بەفری لووتکەکە تووش بێت، ئەمەیش یارمەتیدەر بوو لە دۆزینەوەی مۆمیاکە کە چیاکە بۆ زیاتر لە پێنج سەدە پاراستبووی.
کاریگەری
وەک ئاپو، ئامپاتۆ ئاوی تواوی بەفر دەبەخشێت کە کشتوکاڵی دەوروبەری پێی ژیانی بەردەوامیی بەدەست دەهێنێت، لەبەرامبەریدا بەرزترین قوربانییەکانی دەوڵەتی ئینکای وەرگرت.
پرۆفایل: Apu Ampato
زانیارییە سەرەکییەکانی چیای کاپاکۆچا لە یەک تیشکدا.
ئاپووی نەریتی کوێچوا و پیرۆزگای دینی فەرمی دەوڵەتی ئینکا؛ هەروەها بەناوبانگترین شوێنی دۆزینەوەی کاپاکۆچا لە پیرو.
ئاو و بەروبوومی دەوروبەر: ئاوی تواوی بەفری فێدەری کشتوکاڵی هەرێمی ئارێکیپا.
کۆنی چیای گڵۆپیی داپۆشراو بە بەفر، وەک ئاپو کەسایەتیکراو؛ چیاکە پێویستی بە وێنەی کوڵت نییە، خۆی خودایەکەیە.
وەرگری کاپاکۆچا، بەرزترین قوربانی دەوڵەتی ئینکا، لەگەڵ قوربانی مرۆیی، پەیکەرۆکەی کانزای بەنرخ و کەلوپەلی نمووی.
لە سەردەمی ئینکادا کاپاکۆچا لە لووتکەکە؛ ئەمڕۆ بەخشینی دیسپاچۆ و پاگۆ، کە گەڵای کۆکا، چەوری لاما و چیچا بۆ ئاپو دەبەخشرێن.
لووتکەکانی کاپاکۆچای لولایلایکۆ، میستی و ئێل پلۆمۆ بە هەمان نموونەی قوربانی؛ وەک ئاپو، هاوتای کوێچوایی ئاچاچیلای ئایمارایە.
خوانیتا و کاپاکۆچای ئامپاتۆ
کوێچوا hampatu واتای بۆق یان قۆرباغەیە؛ ئایا ئامپاتۆ لەبەر ئەوە بە ڕاستی مانای چیای بۆق دەدات، بە پێویستی جێگیر نییە. بەهەرحاڵ، بەرزی جێگای ئەم چیایە لە ناوەکەوە نایەت، بەڵکوو لە کاپاکۆچا، قوربانی چیای بەرزی سەردەمی ئینکا کە ڕاستەوخۆ لە ڕووی ئارکیۆلۆجییەوە بەڵگەنامەکراوە.
لە ساڵی ١٩٩٥ یۆهان ڕاینهارد و میگوێل زاراتی لە لووتکەکەدا مۆمیای بەفری کچێکیان دۆزیوەتەوە کە لە نزیکەی ساڵانی ١٤٤٠ تا ١٤٨٠ قوربان کرابوو: خوانیتا، دامای ئامپاتۆ. باراندنی خۆڵەمێشی تەقینەوەی چیای نزیکی سابانکایا وای کرد بەفرەکە بتوێتەوە و دۆزینەوەکە ئاشکرا بکرێت. لە ساڵی ١٩٩٦ەوە مۆمیاکە لە مۆزەخانەی سانتواریۆس ئاندینۆسی زانکۆی کاتۆلیکی سانتا ماریا لە ئارێکیپا نمایش دەکرێت.
دەنگدانەوەی جیهانی و دەستەبەندی
دۆزینەوەی ساڵی ١٩٩٥ دەنگدانەوەی میدیایی جیهانی ئاراستە کرد؛ مۆمیاکە لە ساڵی ١٩٩٦ەوە یەکێکە لە بەناوبانگترین نمایشکراوەکانی ئارکیۆلۆجیای ئەندی و لە ئارێکیپا دەبینرێت.
لە ڕووی زانستی ئایینەوە، Apu Ampato نموونەی ستاندارد بۆ قوربانی لووتکەی سەردەمی ئینکای بەڵگەنامەکراوی ئارکیۆلۆجییە. دوو ڕوونکردنەوە گرنگن: خوانیتا نازناوێکی هاوچەرخە و ناوێکی سەردەمی ئینکا نییە، ناوی ڕاستەقینەی کچەکە نادیارە. هەروەها ئامپاتۆ شوێنی قوربانیدان بووە، بەڵام بە پێویستی نەبووە خودای مەبەستی هەموو تاکە قوربانییەک.
لە قوربانی دەوڵەتییەوە بۆ دیسپاچۆ
ئەوەی بە سەرچاوە جێگیرکراوە کاپاکۆچایە: قوربانی مرۆیی، لەگەڵ پەیکەرۆکەی بچوک لە زێڕ، زیو و سپۆندیلوس هەروەها کەلوپەلی نمووی، کە لە ئامپاتۆ نەک تەنها لە ڕووی ئیتنۆگرافی روون کراوەتەوە بەڵکوو ڕاستەوخۆ لە ڕووی ئارکیۆلۆجییەوە بەڵگەنامەکراوە. پەرستنی ئەمڕۆیی خوێن ناڕژێنێت: شێوازی گشتی دیسپاچۆ و پاگۆ دەبات، کە گەڵای کۆکا وەک ناسینگری سەرەکی بۆ ئاپو خزمەت دەکات، لەگەڵ چەوری لاما و چیچا.
بەراوردی لووتکەکانی کاپاکۆچا
Apu Ampato لە ڕیزێکدایە لەگەڵ لووتکەکانی تری کاپاکۆچا کە هەمان نموونەی قوربانی لووتکەیان دەبینرێت: لەگەڵ Apu Misti لە هەمان هەرێم، لەگەڵ لولایلایکۆ و ئێل پلۆمۆ زیاتر لە باشوور، و لەگەڵ Apu Pichu Pichu، کە دۆزینەوەکانی قوربانی هەمان لێکۆڵینەوەی پیشەیی دەخاتەڕوو. وەک ئاپو، هاوتای خۆی لە Achachilaی ئایمارادایە؛ پەیوەندی نزیکی بە دایکی زەوی Pachamamaوە هەیە.
پرسیارە زۆر باڵاوکراوەکان دەربارەی Apu Ampato
خوانیتا کێیە؟
نازناوی هاوچەرخی مۆمیای بەفری کچێکە کە لە نزیکەی ساڵانی ١٤٤٠ تا ١٤٨٠ لە لووتکەی ئامپاتۆ قوربان کراوە. ناوی ڕاستەقینەی نادیارە.
ئامپاتۆ چی مانایە؟
لەوانەیە چیای بۆق، لە hampatu، بۆق یان قۆرباغە؛ ئەم لێکدانەوەیە بە پێویستی جێگیر نییە.
قوربانییەکە چۆن دۆزراوەتەوە؟
لە ساڵی ١٩٩٥ لەلایەن یۆهان ڕاینهارد و میگوێل زاراتی، کە بە باراندنی خۆڵەمێشی تەقینەوەی چیای نزیکی سابانکایا ئاشکرا کراوە کە بەفری لووتکەکەی تواندووەتەوە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- ئاپو میستی (Apu Misti) و ئاپو پیچو پیچو (Apu Pichu Pichu) – چیاکانی کاپاکۆچا (Capacocha) لە هەمان ناوچە
- ئاپو سارا سارا (Apu Sara Sara) – چیایەکی دیکەی قوربانی لە باشوری پیرو
- ئاچاچیلا (Achachila) – هاوتای ئایمارایی ئاپو
- پاچاماما (Pachamama) – دایکی زەوی ئاندیز
- بخوورکردن، تیلیسم – وەسیلەی پارێزەری میراتگیراو
- قوتوپاسی پاراستن – کوێستانێکی گشتی بۆ وەسیلەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک خوداوەندی چیای ئارێکیپا، ئاپو ئامپاتو (Apu Ampato) نموونەیەکی کەمە بۆ نزیکبوونەوەی ئەفسانە و بەڵگە: ئەوەی لە شوێنێکی دیکە تەنها وەک باوەڕی گێڕاوە دەمێنێتەوە، لێرە بە مۆمیایی خوانیتا (Juanita) بە دیدەوەری بەرچاو دەردەکەوێت، کە لە بەفری لووتکەکەیدا دۆزراوەتەوە.
