سەجاما، سەری فرێدراوی مورووراتا

سەجاما خودایەکە لە باوەڕی ئایمارا.

بەرزترین شاخی بۆلیڤیا، لە ئەفسانەدا سەرێکی بڕدراو. ئەفسانەکە باس لەوە دەکات چۆن سەری فرێدراو بووە بە شاخێکی سەربەخۆ. سەجاما لە بۆلیڤیا وەکو خواوەندی شاخ دەپاڕێنرێتەوە، و ڕوونکردنەوەی خوارەوە شوێنی ئەو لەناو ئەم پاڕانەوەیە بۆ شاخ ڕوون دەکاتەوە.

خودائایمارا

سەجاما

سەجاما بە نزیکەی 6542 مەتر بەرزترین شاخی بۆلیڤیایە، گڵۆپکانێکی ڤولکانی مردووە لە کۆنترین پارکی نیشتیمانی وڵاتەکە و ئاچاچیلایەکی پیرۆزە. لە قۆچی شاخەکەدا چەندین شوێنی کەلتوری بەرزی هەیە، و پاڕانەوەی زیندووی تاکو ئێستا بەڵگەدار کراوە.

ئەفسانەی سەربڕین شوێنی لە ئەفسانەدا دیاری دەکات: سەجاما وەکو سەری بڕدراوی شاخی مورووراتا، ئەو کەسەی سەری بڕدرا، بە دووریی زۆر بەرەو ئالتیپلانۆ فرێدرابووە. تاوەکوو ساڵی 1997 پێش بۆرینێکی هەستەی قەڵەم، ئایینێکی ئایینی بەڕێوەچووە بۆ ئەوەی خودایانی شاخ تووڕە نەکرێن.

بە کوێرۆکی: سەجاما

جۆر: بەرزترین شاخ-ئاچاچیلای بۆلیڤیا، گڵۆپکانێکی ڤولکانی مردوو
سەرچاوە: ناوچەی ئایمارا لە دیپارتامێنتۆی ئۆرۆرۆ، بۆلیڤیا
دەقەکان: کەلتوری پێش-ئینکایی، ئێتنۆگرافیای کوڵتی زیندوو
ماوە: خولی دووەمی دوانی تاکو ئێستا
دەرکەوتن: کۆنێکی گڵۆپکانی نزیک بە تەواو، پۆشراو بە بەفر

پاشخانی مێژووی

سەردەمی دەقەکان

ژینگە پێش-ئینکاییە: نزیکەی چل شوێنی کەلتوری، زۆربەیان لە خولی دووەمی دوانەوە، شاخەکە دەوردەگرن؛ کوڵتەکە تاکو ئێستا ژیانی خۆی درێژە پێدەدات.

بواری باڵاوبوونەوە

دیپارتامێنتۆی ئۆرۆرۆ نزیک سنووری شیلی؛ شاخەکە ناوی کۆنترین پارکی نیشتیمانی بۆلیڤیای پێداوە.

دۆخی سەرچاوەکان

باشە: کەلتوری و کوڵتی زیندوو بەڵگەدار کراون؛ بەڵام ئێتنۆگرافیای قوربانیدانی تایبەت بە شاخەکە لاوازترە لەوەی ئیلیمانی.

ناو و شێوازەکان

ئایمارا: ڕیشەناسی وشەکە ناکۆکییان لەسەرە. باس لە دەربڕینێکی ئایمارا دەکرێت بە واتای ڕۆژئاوا، هەروەها لێکدانەوەی بازاڵ کە دەیبینین وەک ‹سوردراو› یا ‹دوورخرابوو›، کە لەگەڵ ئەفسانەی سەربڕین دەگونجێت.

دەرکەوتن و هێما

دەرکەوتن

سەجاما گڵۆپکانێکی نزیک بە تەواوی پۆشراو بە بەفرە، لە دووری زۆرەوە دیارە و لەسەر پارەی پەنجا بۆلیڤیانۆی بۆلیڤیا وێنە کراوە. لە قۆچی شاخەکەدا دار Polylepis tarapacana بەرزترین سنووری داری زەوی دەڕوێنێت.

کارتێکردن

وەکو ئاچاچیلا، سەجاما پاسەوان و خاوەنی ئاو و کەشوهەوایە. ئەفسانەی سەربڕین ئەوی دەکات بە سەری بڕدراوی مورووراتا، کە ئیلیمانی یاخود لە شکلی خەڵکی بەدیهێنەر بە دووریی زۆر بەرەو ئالتیپلانۆ فرێیداوە؛ پایاچاتاسی نزیکەوە وەکو منداڵانی سەجاما و ئانالاخچی دادەنرێن.

کارتی ناسنامەیی: سەجاما

گرنگترین لایەنەکانی بەرزترین شاخ-ئاچاچیلا بە کوێرۆکی.

کۆنتێکستی کەلتووری

بەرزترین شاخ-ئاچاچیلای بۆلیڤیا، دەوردراو بە قوللەکانی گۆڕی چوڵپا و قەڵاکانی پوکارا لە سەردەمی پێش-ئینکایی.

ناوچەی کاریگەری

ئاو و کەشوهەوا بۆ ناوچەکە؛ وەکو هێمای نیشتیمانی، گرنگی تاکو پارەی پەنجا بۆلیڤیانۆ دەگاتەوە.

دەرکەوتن

گڵۆپکانێکی ڤولکانی نزیک بە تەواو، پۆشراو بە بەفر، بەسەر پوناوە؛ لە قۆچیدا بەرزترین سنووری داری زەوی.

کارکرد

ئاچاچیلای پاسەوان و خاوەنی کەشوهەوا؛ لە ئەفسانەدا سەری بڕدراوی مورووراتا و لەگەڵ ئانالاخچی دایک و باوکی پایاچاتاسیێت.

پەرستن

واختا و مێسا بە گەڵای کۆکا، چەوری لاما، جینینی لاما و ئەلکۆل؛ سەجاما بە ناو لە پاڕانەوەکاندا یاد دەکرێت.

جیاکردنەوە

سەجاما تونووپا نییە: گڵۆپکانی لای سالار دی ئویونی شاخێکی جیاوازە و کەمتر بەرزە.

ئەفسانەی سەربڕین و کەلتوری

ڕیشەناسی وشەکە ناکۆکییان لەسەرە؛ باس لە دەربڕینێکی ئایمارا دەکرێت بە واتای ڕۆژئاوا، هەروەها لێکدانەوەی بازاڵ کە دەیبینین وەک ‹سوردراو› یا ‹دوورخرابوو›، کە لەگەڵ ئەفسانەی سەربڕین دەگونجێت: سەجاما سەری بڕدراوی مورووراتایە، کە بە دووریی زۆر بەرەو ئالتیپلانۆ فرێدرابووە.

شاخەکە لە دیپارتامێنتۆی ئۆرۆرۆ نزیک شیلی دەرکەوتووە و بە نزیکەی چل شوێنی کەلتوری دەوردراوە، لەوانە قوللەکانی گۆڕی چوڵپا و قەڵاکانی پوکارا، زۆربەیان لە خولی دووەمی دوانەوە. چۆنیەتی بەجدی وەرگرتنی پیرۆزی شاخەکە تاکو ئێستا لە ساڵی 1997دا دیارە: پێش بۆرینێکی هەستەی قەڵەم، ئایینێکی ئایینی بەڕێوەچووە بۆ ئەوەی خودایانی شاخ تووڕە نەکرێن.

کۆگای کەشوهەوا، پارکی نیشتیمانی و پۆلێنکردن

سەجاما لە ڕێگەی کۆگای کەشوهەوایی هەستەی قەڵەمی ساڵی 1997دا زانستیانە ناسراوە و لە ساڵی 2001دا بەهۆی یاریکردنی تۆپی پێ لە بەرزیدا سەرنجی میدیا ڕاکێشا؛ گەشتیاری لە پارکی نیشتیمانی زیاد دەکات.

لە بواری زانستی ئایین، سەجاما بەرزترین شاخ-ئاچاچیلای بۆلیڤیایە بە دەوروبەرێکی دەوڵەمەندی کەلتوری. سێ ڕوونکردنەوە: سەجاما تونووپا نییە، و 6542 مەترەکە هی سەجامایە، نەک هی ڤولکان تونووپا. دۆزینەوەیەکی پشتڕاستکراوی کاپاکۆچا لە لوتکەدا بوونی نییە؛ ئەوەی بەڵگەدار کراوە چوڵپا و پوکارای پێش-ئینکاییە لە قۆچیدا. هەروەها نابێت لەگەڵ ئیلیمانی تێکەڵ بکرێت، چونکە سەجاما گڵۆپکانێکی لە ئۆرۆرۆیە، بەڵام ئیلیمانی گڵۆپکان نییە و لە نزیک لاپازە.

واختا لەسەر گڵۆپکانی پیرۆز

شێوازەکانی باوی ئایمارای واختا و مێسا بە گەڵای کۆکا، چەوری لاما، جینینی لاما و ئەلکۆل بەڵگەدار کراون؛ سەجاما بە ناو لە پاڕانەوەکاندا یاد دەکرێت. بەڵام ئێتنۆگرافیای قوربانیدانی تایبەت بە شاخەکە لاوازترە لەوەی ئیلیمانی؛ ئەمە بە ڕاستی بەشێکە لە دۆزینەوەکە. ئەوەی پێش بۆرینی هەستەی قەڵەمی ساڵی 1997 بە تایبەتی ئایینێک بەڕێوەچووە، هەرچەندە دەریدەخات ڕێزلێنانی شاخەکە هەتا ئێستا چۆن ماوەتەوە.

دراوسێ، ناوی هاوشێوە، تێکەڵبوون

سەجاما ئاچاچیلایەکە و لەگەڵ ئاپووی کیچووا هاوتایە؛ لەتەنیشت ئیلیمانی و ئیلامپو ڕاوەستاوە و وەکو ئەوان بە دایکی زەوی پاچاماما پەیوەستە. بەڕوونی نابێت لەگەڵ تونووپا تێکەڵ بکرێت، گڵۆپکانی لای سالار دی ئویونی.

پرسیارە باوەکان لەسەر سەجاما

سەجاما چەند بەرزە؟

نزیکەی 6542 مەتر؛ بەرزترین شاخی بۆلیڤیایە، گڵۆپکانێکی ڤولکانی مردوو.

ئەفسانەی سەربڕین چی دەڵێت؟

سەجاما وەکو سەری بڕدراوی شاخی مورووراتا دادەنرێت، کە بە دووریی زۆر بەرەو ئالتیپلانۆ فرێدرابووە.

ئایا دۆزینەوەی کاپاکۆچا هەیە؟

دۆزینەوەیەکی پشتڕاستکراوی لوتکە نییە؛ ئەوەی بەڵگەدار کراوە چوڵپا و پوکارای پێش-ئینکاییە لە قۆچیدا.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیازکراو:

ئاچاچیلا – جۆرەکەی گیانی شاخ-باپیرانی ئایمارا
ئیلیمانی – شاخی پاسەوانی لاپاز
تونووپا – گڵۆپکانی زۆر جار تێکەڵبووی لای سالار دی ئویونی
بخوور کردن، ئامولێت – شێوازی پاسەوانی ڕەسەن
کۆمپاسی پاراستن – کوێرۆکی شێوازەکانی پاراستن

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

کارە بنەڕەتییەکانی تر لە لیستی سەرچاوەکان.

ساجاما وەک بەرزترین چیای بۆلیڤیا و وەک ئاچاچیلا (Achachila) و گەرمۆکانی یەکخراودا، ئەفسانە، شوێنەوارناسی و توێژینەوەی کەشوهەوا لە یەک تووچۆکدا لەسەر پونا (Puna) کۆدەکاتەوە.