کیجیمونا، هاوڕێی سوور مووی ماسیگرانی ئۆکیناوا
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
کیجیمونا ڕۆحی نەریتی ژاپۆنین.
ڕۆحی دار سوور مووی دووریگە ڕیوکیوکان، هاوڕێی ماسیگران. کیجیمونای سوور مووی وەکوو هاوڕێی دلسۆزی ماسیگرانی دووریگە ڕیوکیوکان دادەنرێن.
کیجیمونا ڕۆحی دار سوور مووی ئۆکیناوان کە لە دارە بانیانە کۆنەکان، بە ناوی گاجومارو، نیشتەجێن. بە قەبارەی منداڵ، بە مووی سوور و درەوشاوە و شێواو، سەرێکی گەورە و پێستێکی سوورەوی، یەکێکن لە ناسراوترین بوونەوەرەکانی دووریگە ڕیوکیوکان.
وەکوو ماسیگرانی شارەزا، دەتوانن هاوڕێیەتییەکی هەموو تەمەن لەگەڵ مرۆڤ دابمەزرێنن، زۆرجار لە بەرامبەر خواردنێکی لێنراو. بەڵام ئەوەی دارەکەیان بشکێنێت یان ئاگری تێبگیرسێنێت، تووشی تۆڵەیان دەبێت: کیجیمونای تووڕەبوو دەتوانن دارستان و ماڵ بسوتێنن.
جۆر: ڕۆحی دار لە دووریگە ڕیوکیوکان، بوونەوەری سروشتی دوو ڕەهەندی
سەرچاوە: نەریتی دەمارگیرانەی ڕیوکیو، ئێستا لە ڕێگەی کۆکردنەوەی هاوچەرخەوە بەڵگەنراوە
دەقەکان: کۆکردنەوەی ناوچەیی و ئیتنۆگرافیا، بەبێ چەسپاندنی پێش-هاوچەرخ
ماوە: بە دەمارگیرانی گەشەکردووە هەتا ئێستا
دیمەن: بە قەبارەی منداڵ، بە مووی سوور و درەوشاوە و شێواو، سەرێکی گەورە و پێستێکی سوورەوی
پێناسەی ڕوایەت
سەردەمی دەقەکان
فۆلکلۆرێکی دووریگە کە تەنها بە دەمارگیران گەشەکردووە بەبێ چەسپاندنی پێش-هاوچەرخ؛ بەڵگەکان لە کۆکردنەوەی ناوچەیی و ئیتنۆگرافیای هاوچەرخ سەرچاوە دەگرن.
بواری باڵاوبوونەوە
ئۆکیناوا و دووریگە ڕیوکیوکان: لەوێ دارە گاجومارووە کۆنەکان وەکوو نیشتەجێی کیجیمونا و وەکوو بوونەوەرێکی ڕۆحی بەهێز دادەنرێن.
دۆخی سەرچاوەکان
بە دەمارگیران گواستراوەتەوە و بە شێوەی هاوچەرخ بەڵگەنراوە؛ جیاوازییەکانی وردەکاری وەکوو گۆرانکاری گواستنەوە هەڵسوکەوت پێدەکرێت، هیچ ئەدەبیاتی سەرچاوەیی پێش-هاوچەرخ بوونی نییە.
ناو و شێوازەکان
ئۆکیناوایی: ناوەکە بە واتای ووشەیی نزیکەی ڕۆحی دار یان منداڵی دار دێت. ناوی لاوەکییان بوناگایا و بونگایا، کە ئاماژە بە سەری گەورەیان دەدەن.
دیمەن و ڕەفتار
دیمەن
کیجیمونا بوونەوەری دارستانی سوور مووی، بە قەبارەی منداڵ و سەرێکی گەورەن؛ مووی سوور و پێستی سوورەوی تایبەتمەندی سەرەکییانە. وەکوو دانیشتووانی دارە گاجومارووە کۆنەکان، ڕۆحداربوونی دارستانی ژێر-گەرمسیری ئۆکیناوا نوێنایی دەکەن.
کاریگەری
کیجیمونا ماسیگری زۆر شارەزان و زۆر خۆشەویستی چاوی ماسین، کە زۆرجار تەنها یەکێکیان دەخۆن. ماسیگرانیان خۆشحاڵانە یارمەتی دەدەن، زۆرجار لە بەرامبەر خواردنێکی لێنراو، و هاوڕێیەتییەکان دەتوانن هەموو تەمەن بدرێننەوە. بشکاندنی دار یان ئاگر تووڕەیان دەکات؛ کیجیمونای تووڕەبوو دەتوانن دارستان و ماڵ بسوتێنن. لە ئۆکتۆپۆس دەترسن و پیاچاویانە، لە ئاگر و دووکەڵیش دووردەکەونەوە.
ناسنامەنامە: کیجیمونا
سەرەکیترین لایەنەکانی ڕۆحی دار ئۆکیناوا لە یەک نیگاداندا.
ڕۆحی دار لە باوەڕی ئانیمیستی ڕیوکیودا، کە تێیدا گاجومارو وەکوو بوونەوەرێکی ڕۆحی بەهێز دادەنرێت؛ نوێنەری هێزی ڕۆحی دارەکان.
بەتایبەتی ماسیگران و دانیشتووانی گوند: بۆ هەندێک لە ڕاوکردندا یارمەتیدەرن، لەگەڵ هەندێکی دیکە دار و دراوسێیەتی هاوبەشیان هەیە.
بوونەوەری بە قەبارەی منداڵ لەگەڵ مووی سوور و درەوشاوە و شێواو، سەرێکی گەورە و پێستێکی سوورەوی، نیشتەجێی ڕەگی هەوایی دارە بانیانە کۆنەکان.
یارمەتی ماسیگرتن و هاوڕێیەتی هەموو تەمەن لە کاتی هەڵسوکەوتی باشدا؛ تۆڵەسەندنەوە هەتا سوتاندن لە کاتی بشکاندنی دار یان ئاگر لە دارە نیشتەجێییەکە.
دووربوون لە پەلاماردان: گاجومارووی نیشتەجێبوو مەبشکێنە، ئاگری تێبگیرسێنە. ئۆکتۆپۆس وەکوو ئامرازی چاودێری دادەنرێت، کە لێی دەترسن.
فۆلکلۆری دووریگەیی ڕیوکیو
ناوی کیجیمونا ئۆکیناوایی و بە واتای ووشەیی نزیکەی ڕۆحی دار یان منداڵی دار دێت؛ ناوی لاوەکی بوناگایا و بونگایا ئاماژە بە سەری گەورەیان دەدەن. گواستنەوەکە فۆلکلۆرێکی دووریگە کە تەنها بە دەمارگیران گەشەکردووە بەبێ ئەدەبیاتی سەرچاوەیی پێش-هاوچەرخ، جیاواز لە کۆدامای خاکی سەرزەوی؛ بەڵگەکان لە کۆکردنەوەی ناوچەیی و ئیتنۆگرافیای هاوچەرخ سەرچاوە دەگرن.
لە ناخی باوەڕی ڕیوکیودا، کیجیمونا وەکوو نوێنەری هێزی ڕۆحی دارەکان دادەنرێن: گاجومارووی کۆن تەنها ڕوەکێکی سادە نییە، بەڵکوو شوێنێکی ڕۆحداربووەیە کە تێیدا مرۆڤ و ڕۆح دەتوانن یەکتری ببینن، بە باشی و بە خراپی.
پاڵنانەوە و شیکردنەوە
کیجیمونا بەشێکی جێگیری کولتووری ئۆکیناوا و گەشتوگوزارییەکەیانە: وەکوو نیشانەی هاوڕێ، لە هونەری ناوخۆیی و لە جەژنەکاندا، هەروەها بەناوبانگ بە هۆی GeGeGe no Kitaro. ئەوان هێمایەکی سۆزداری بۆ سروشتی ئۆکیناوا و ناسنامەی دووریگەن.
لە ڕوانگەی زانستی ئایین، کیجیمونا ڕۆحی دارن لە سیستەمی باوەڕی ئانیمیستی ڕیوکیودا، کە تێیدا گاجومارو وەکوو بوونەوەرێکی ڕۆحی بەهێز دادەنرێت. ئەوان بوونەوەرێکی سروشتی دوو ڕەهەندی نێوان یارمەتیدەر و تۆڵەسێنەرن. گرنگە ڕوونکردنەوەی ئەوەی کولتووری ڕیوکیو سەربەخۆیە و لەگەڵ نەریتی خاکی سەرزەوی ژاپۆن یەکسان نییە.
فەرمانی ڕێزگرتن لە جیاتی ئایین
لە هەڵسوکەوت لەگەڵ کیجیمونادا، سەرەکیترین خاڵ دووربوونە لە پەلاماردان: دارە گاجومارووی نیشتەجێبوو ناشکێنرێت و ئاگری لێ تێناگیرسێنرێت. ئۆکتۆپۆس وەکوو ئامرازی چاودێری نەریتی دادەنرێت، کە کیجیمونا لێی دەترسن و پیاچاوی دەکەن. کۆیشتنێکی فۆرمالکراو وەک گوریسی شیمیناوا لای کۆداما بەم شێوەیە بەڵگەنراو نییە؛ سەرەکی، فەرمانی دووربوون و ڕێزگرتن و پاراستنی پەیوەندییەکی باشە، بۆ نموونە بە خواردنی لێنراو بۆ یارمەتیدەرانی ماسیگر.
بەراوردی ڕۆحی دار و بوونەوەری بچووک
کیجیمونا لەگەڵ ڕۆحی دار خاکی سەرزەوی کۆداما و تابووی بشکاندنی گونجاوە، هەروەها لەگەڵ کاپا کە بوونەوەرێکی سروشتی بە قەبارەی منداڵ و دوو ڕەهەندییە بە حەز و ڕقی چەسپاو، پەیوەندیدارن. خزمیان بوونەوەری بچووکی ئەورووپی و بوونەوەرەکانی سروشتی سکاندیناوین کە لە کاتی هەڵسوکەوتی باشدا یارمەتی دەدەن و لە کاتی سووکایەتیدا زیان دەگەیەنن.
پرسیارە زۆر بەکارهاتووەکان دەربارەی کیجیمونا
کیجیمونا لەکوێ دەژین؟
لە دارە گاجومارووە کۆن یان بانیانەکان لە ئۆکیناوا و دووریگە ڕیوکیوکان.
ئایا کیجیمونا مەترسیدارن؟
بە گشتی نا، هەتا کاتێک سووکایەتی پێ نەکرێت؛ دەتوانن هاوڕێی هەموو تەمەن و یارمەتیدەری ماسیگرتن بن. بشکاندنی دار یان ئاگر تووشی تۆڵەسەندنەوە دەبێت هەتا سوتاندن.
چیان خۆش دەوێت و لە چی دەترسن؟
ئەوان چاوی ماسی و خواردنی لێنراو خۆش دەوێت؛ لە ئۆکتۆپۆس دەترسن و پیاچاویانە، لە ئاگر و دووکەڵیش دووردەکەونەوە.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- جاپان – هەموو بوونەوەرەکانی نەریتی جاپانی
- کۆداما (Kodama) – گیانی دار لە وشکانی، لەگەڵ تابووی بڕینەوە
- کاپا (Kappa) – بوونەوەرێکی سرووشتی بە قەبارەی منداڵ لەگەڵ حەزێکی دیاریکراو
- ئامولێت، بخوور کردن، خوێ – وسایلی پارێزەری میراتگیراو
- قوتوپاسی پاراستن – کۆنسپەکتێکی وسایلی پارێزەری
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک گیانی دار لە ئۆکیناوا و کۆبۆلدی سوور مووی ڕیوکیو، کیجیموناکا (Kijimuna) گیاندارییەکەی دارە گاجومارووی کۆن دەبەستێتەوە بە ژیانی ڕۆژانەی ماسیگرانەوە: دراوسێیەکە لە ناو دارەکەوە، کە دەکرێت بێتە هاوڕێ یان تۆڵەسێنەر.
