لا دیابلێس، جوانی وەکو داوێکی مەرگ

لا دیابلێس گیانی نەقڵکراوی ترینیداده.

سمی مانگا یان بزنێکی شاراوە هەڵخەڵەتێنەرە مەرگبارە بەرچاو دەکات.

ڕۆحکاریبی

لا دیابلێس

لا دیابلێس، شەیتانەکە، گیانێکی ژنانەیە لە فۆلکلۆری کاریبی ترینیداد و توباگۆ. وەکو ژنێکی جوان و بە جامەوار پۆشاو و کلاوێکی پان لە شەودا لە ڕێگا تەنیاکاندا دەردەکەوێت، بەڵام یەکێک لە قاچەکانی بە سمی مانگا یان بزن کۆتایی دێت، کە جامەی درێژی دەشارێتەوە.

بەپێی نەقڵکراوەکان، ئەو پێشتر ژنێکی ئەفریقی کۆیلە بووە کە گیانی خۆی بە شەیتان فرۆشتووە بۆ جوانی هەتاهەتایی و بەم شێوەیە بووە بە بوونەوەرێکی نیوە-مرۆیی. لا دیابلێس بەمشێوەیە توخمی ئەفریقی، فەرەنسی و ڕەسەنی ئەمریکی لە شێوەیەکی تایبەت پێکەوە گرێدەدات، کە سەرچاوەکەی گەلێک لە مارتینیک دەگەڕێتەوە.

ئەو پیاوانی گەنج، زۆرجار لە کاتی گەڕانەوەیان لە هەلپەرکێدا، لە ڕێگاکان هەڵدەخەڵەتێنێت، تاوەکو لە شیوێک یان ڕووبارێکدا دەمرن.

بە یەک نەزەر: لا دیابلێس

جۆر: گیانی هەڵخەڵەتێنەری مێینە، پیاوان بەرەو مردن هەڵدەخەڵەتێنێت
سەرچاوە: فۆلکلۆری کاریبی، سەرچاوەکەی گەلێک لە مارتینیک
دەق: نەقڵکراوی گەلێری بۆپولاری
سەردەم: سەدەی ١٩ و ٢٠، بەتەواوی لە فۆلکلۆری ترینیداد و توباگۆدا جێگیربووە
دیمەن: ژنێکی جوان و بە جامەوار پۆشاو بە سمی مانگا یان بزن و کلاوێکی پان

دەستەبەندی مێژوویی

سەردەمی دەقەکان

سەدەی ١٩ و ٢٠: لا دیابلێس لەم سەردەمەوە بەتەواوی لە فۆلکلۆری ترینیداد و توباگۆدا جێگیر بووە.

بواری باڵاوبوونەوە

ترینیداد و توباگۆ هەروەها کاریبی فەرەنسیزمان؛ سەرچاوەی ئەم بوونەوەرە گەلێک لە مارتینیک دەگەڕێتەوە، کە جامەکەشی ئاماژەی پێدەدات.

دۆخی سەرچاوەکان

گەلێری-بۆپولاری: بۆ لا دیابلێس زۆرینەی ئەدەبیاتی گەلێری-بۆپولاری هەیە، بەڵام تاقیکردنەوەی زانستی سەربەخۆ بەشێوەیەکی بەرچاو کەمن.

ناو و شێوازەکان

کریۆل: ناوەکە لە کریۆلی فەرەنسیوە هاتووە و مانای شەیتانەکە دەگەیەنێت؛ لە نووسینی کریۆلیدا وەکو لاژابلێس (Lajablès) ش دەردەکەوێت. بەپێی نەقڵکراوەکان، ئەو ژنێکی ئەفریقی کۆیلە بووە کە گیانی خۆی بە شەیتان فرۆشتووە بۆ جوانی هەتاهەتایی.

شێوەی دەرکەوتن

دیمەن

سمی مانگا یان بزن نیشانەی شاراوەی شەیتانیەتییەتی، کە بەندی بەوێنەی مەسیحی شەیتانی سمدارە. جامەی درێژ سمەکە دەشارێتەوە، کلاوی پانیش ڕوخساری ڕاستەقینەی، کە لە مردووان دەچێت. بۆنی عەتری تۆکمە دەکات و لەگەڵ ئەودا بۆنی توندیشی هەیە: جوانی داوەکەیە، جیاوازی بۆنیش نیشانەی ئاشکراکردنیەتی.

کاریگەری

ئەو بۆ پیاوانی گەنج لە شەودا دەردەکەوێت، زۆرجار لە کاتی گەڕانەوەیان لە هەلپەرکێدا، ئافسونیان دەکات و لە ڕێگا بەرەو دارستان هەڵیاندەخەڵەتێنێت، جێگایەک کە خۆی تیایدا نامێنێت. قوربانییەکە دەڕوات، دەکەوێتە شیوێک یان ڕووبارێک و دەمرێت. لا دیابلێس بەمشێوەیە کارەکتەرێکی کلاسیکی ئاگادارکردنەوەیە لە دووڕووی و گەڕان و ڕۆیشتنی شەوانە.

پرۆفایل: لا دیابلێس

گرنگترین لایەنەکانی شەیتانەکە بە کۆتایی.

کۆنتێکستی کەلتووری

بەشێکی فۆلکلۆری کریۆلی کاریبی ترینیداد، هەمگوونیکردنێکی توخمی ئەفریقی، فەرەنسی و ڕەسەنی ئەمریکی.

پەیوەست بە

پیاوانی گەنج کە بە شەوانە بەتەنیایی دەگەڕێن، بەتایبەتی لە کاتی گەڕانەوەیان لە هەلپەرکێدا.

دەرکەوتن

ژنێکی جوان و بە جامەوار پۆشاو بە کلاوێکی پان و جامەیەکی درێژ کە سمی مانگا یان بزن دەشارێتەوە.

کارکرد

کارەکتەری ئاگادارکردنەوە لە دووڕووی و گەڕان و ڕۆیشتنی شەوانە: پیاوان لە ڕێگا هەڵدەخەڵەتێنێت بۆ ناو شیوەکان و ڕووبارەکان.

شێوازەکانی بەرگری

پۆشاک بەرگ لە ژووراوە بپۆشرێت، کلیلچرایەکی پیرۆزکراو یان چرکینکێک هەڵبگیرسێنرێت و بەپاشەوە بۆ ماڵ بگەڕدرێت.

پەیوەندیدار

دووئێن (Douen) لەگەڵ ئەودا فۆلکلۆری ترینیداد بەشداریدا ئەکات؛ بەرزتر لە کاریبی، هاوتاکانی لا لیۆرۆنای (La Llorona) مەکسیکی لا لیۆرۆنا و لا سایۆنای (La Sayona) وێنزوئیلایی لا سایۆنایە.

ژنە کۆیلەکە کە گیانی خۆی بۆ جوانی فرۆشت

ناوەکە لە کریۆلی فەرەنسیوە هاتووە: لا دیابلێس مانای شەیتانەکە دەگەیەنێت. بەپێی نەقڵکراوەکان، ئەو ژنێکی ئەفریقی کۆیلە بووە کە گیانی خۆی بە شەیتان فرۆشتووە بۆ جوانی هەتاهەتایی و بەمشێوەیە بووە بە بوونەوەرێکی نیوە-مرۆیی، لە دەرەوە تەواو جوان، بەڵام بە سمی خیانەتکاری ئاژەڵێک.

لا دیابلێس هەمگوونیکردنێکی توخمی ئەفریقی، فەرەنسی و ڕەسەنی ئەمریکییە؛ سەرچاوەکەی گەلێک لە مارتینیک دەگەڕێتەوە، کە جامەی کریۆلی ئاماژەی پێدەدات، کە هەتا ئێستاش پێی نیشان دەدرێت.

لە چیرۆکەوە بۆ کارەکتەری کارنیڤاڵ

لا دیابلێس کارەکتەرێکی جێگیری کارنیڤاڵ و چیرۆکی فۆلکلۆری ترینیداد و توباگۆیە و لە وێنەسازی، سەحنە و زنجیرەی فۆلکلۆردا بەرچاوە.

لە ڕوانگەی ئایینناسیدا، لا دیابلێس کارەکتەرێکی ترسی کۆلۆنیالی و دەزگایەکی کۆنترۆڵی ئەخلاقییە، ئاگادارکردنەوەیەک بۆ پیاوان. ئەو وێنەی مەسیحی شەیتان لەگەڵ ئایینی ئەفریقی فرۆشتنی گیان و لەگەڵ کارەکتەری فام فاتالی وەکو هەڵخەڵەتێنەر تێکەڵ دەکات.

پۆشاک لە ژووراوە و ڕووناکی کلیلچرا

لە سەرچاوەکاندا بەڕاستی نەقڵکراون پۆشینی پۆشاک بەپێچەوانەوە، لە ژووراوە، بۆ شکاندنی بەندەکە، هەروەها هەڵگیرساندنی کلیلچرای پاڕاستنی پیرۆزکراو یان چرکینکێک. هەروەها بەپاشەوە گەڕانەوە بۆ ماڵ، دوور لە شوێنێک کە دواجار تیایدا بینراوە، کاریگەر دادەنرێت. نیشانە پیرۆزکراوەکان وەکو خاچ و ئاوی پیرۆزکراو وەکو بەرگری مەسیحی دژی شەیتانەکە دادەنرێن، هەروەها تیلیسمێک.

بەراوردی هەڵخەڵەتێنەران و کارەکتەرەکانی ئاگادارکردنەوە

لا دیابلێس لەگەڵ لا لیۆرۆنای (La Llorona) مەکسیکی لا لیۆرۆنا و جۆرەکانی، لا سایۆنای (La Sayona) وێنزوئیلایی لا سایۆنا و سیگواناباای (Siguanaba) ئەمریکای ناوینی سیگوانابا هاوتایە، کە ئەویش پیاوان هەڵدەخەڵەتێنێت و ڕوخسارێکی تۆقێنەر ئاشکرا دەکات. سمەکە ئاماژە بە شەیتانی وێنەسازی مەسیحی ئەوروپییەوە دەدات؛ لە ڕووی مۆتیفەوە هەروەها چوریلی (Churel) باشووری ئاسیایی چوریل نزیکە لێی.

پرسیارە باوەکان دەربارەی لا دیابلێس

لا دیابلێس چۆن دەناسرێتەوە؟

لەڕێی سمی مانگا یان بزنی شاراوە و کلاوی پان، کە ڕوخساری ڕاستەقینەی دەشارێتەوە.

چۆن لێی هەڵدەبوورین؟

بەپۆشینی پۆشاک لە ژووراوە، هەڵگیرساندنی کلیلچرا یان چرکینکێک و گەڕانەوەی بەپاشەوە بۆ ماڵ.

لە کوێوە سەرچاوەی گرتووە؟

گەلێک لە مارتینیک، کە جامەکەشی ئاماژەی پێدەدات؛ خودی ناوەکەش لە کریۆلی فەرەنسیوە هاتووە.

لینکی زیاتر

لینکی ناوخۆیی پێشنیارکراو:

دوئێن (Douen)، جامبی (Jumbie) – ڕۆحی تری چیرۆکی گەلیی ترینیداد
لا لۆرۆنا (La Llorona)، لا سایۆنا (La Sayona) – فریوکارانی هاوشێوەی ئەمریکای لاتین
مۆمی پارێزەر، تیلیسم، ئاوی پیرۆز – ئامرازی پاراستنی نەریتی
قوتبنمای پاراستن – کۆبینەوەیەکی گشتی لە ئامرازەکانی پاراستن

دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)

سەرچاوەی سەرەکی تری لە لیستی سەرچاوەکان.

وەک شێتانێکی مێ خاوەن سم، کە بە زمانی کریۆلی پێی دەگوترێت لاژابلێس، لا دیابلێس هەر دەمێنێتەوە وەک سەرنجڕاکێشترین کەسایەتی ئاگادارکەرەوەی چیرۆکی گەلیی ترینیداد: جوانییەکە کە بۆنی بۆسیبووەکەی تەنها کاتێک ڕوونی دەبێتەوە کە درەنگ کەوتووە.