Γελλώ, δαίμονα παιδιών της ελληνικής παράδοσης
Γελλώ
Η Γελλώ (Γελλώ) είναι μια δαίμονα της ελληνικής παράδοσης που απειλεί την παιδική ηλικία, με ρίζες στη λαϊκή μαγεία της ύστερης αρχαιότητας και της βυζαντινής εποχής.
Ανήκει στην ευρεία πολιτισμικο-ανθρωπολογική οικογένεια όντων που απειλούν τις εγκύους, τις λεχώνες και τα βρέφη, συγγενής με τη μεσοποταμιακή Lamashtu, την εβραϊκή Λίλιθ, τη ρωμαϊκή Strix και τη συριακή Lilitu. Όποιος επιθυμεί να κατανοήσει το σύνολο αυτού του συμπλέγματος, μπορεί να ανατρέξει στην επισκόπηση Δαίμονες παιδιών για την υπερπολιτισμική ταξινόμηση.
Το όνομα Γελλώ εμφανίζεται για πρώτη φορά στη Σαπφώ (περ. 600 π.Χ., απόσπασμα 178 Lobel-Page) ως παροιμία· η φράση «πιο φιλόπαιδη από τη Γελλώ» ήταν ειρωνική έκφραση για ένα σκληρό πρόσωπο.
Η μεταγενέστερη παράδοση αναπτύσσει από αυτή την αναφορά ένα πλήρες προφίλ όντος: η Γελλώ είναι μια νεαρή γυναίκα που πέθανε πρόωρα και επιστρέφει ως εκδικητικό πνεύμα στον κόσμο των ζωντανών, επιτιθέμενη στα παιδιά άλλων μητέρων, επειδή η ίδια δεν μπόρεσε να αποκτήσει ή να αναθρέψει παιδιά.
Η Γελλώ στην ελληνο-βυζαντινή παράδοση
Η Γελλώ (επίσης Γυλού, Γελλούδες ή Γκίλλο) είναι μια γυναικεία δαιμονική μορφή της ελληνο-βυζαντινής παράδοσης, η οποία δομικά ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των σούκουβων, με εξειδίκευση στην απειλή εγκύων, λεχώνων και βρεφών. Η αρχαιότερη αναφορά απαντά στη Σαπφώ (απόσπασμα 178), όπου η Γελλώ εμφανίζεται ως ον που ενσαρκώνει κορίτσια που πέθαναν νωρίς.
Στη βυζαντινή παράδοση εξελίσσεται σε επεξεργασμένη μορφή δαίμονα ασθένειας, εναντίον της οποίας χρησιμοποιούνται φυλαχτά και λειτουργικές προστατευτικές φόρμουλες. Η πρόσφατη έρευνα (Sarah Iles Johnston, Restless Dead, 1999· Richard Greenfield, Traditions of Belief in Late Byzantine Demonology, 1988) έχει αναδείξει το ιστορικοθρησκευτικό βάθος της παράδοσης της Γελλώς.
Πλαίσιο και υπόβαθρο
Η παράδοση προέρχεται από τη λαϊκή μαγεία της ύστερης αρχαιότητας και της βυζαντινής εποχής και είναι καλά τεκμηριωμένη στην ιστορικοθρησκευτική έρευνα ως σύμπλεγμα δαίμονας παιδιών της ύστερης αρχαιότητας.
Μυθολογικό υπόβαθρο
Οι σημαντικότερες πηγές για την παράδοση της Γελλώς είναι τα κείμενα προστασίας της ύστερης αρχαιότητας και της βυζαντινής εποχής εναντίον δαιμόνων παιδιών. Το κεντρικό κείμενο είναι η «Διήγηση του αγίου Σισίννιου», μια απόκρυφη αγιολογική παράδοση στην οποία ο άγιος Σισίννιος και οι αδελφοί του Συνίδωρος και Σινόδωρος καταδιώκουν μια δαίμονα παιδιών με το όνομα Γυλλού (βυζαντινή γραφική παραλλαγή) και την εξαναγκάζουν να αποκαλύψει τα δώδεκα ονόματά της.
Ο κατάλογος των ονομάτων είναι αποτρεπτικός· όποιος γνωρίζει και τα δώδεκα ονόματα έχει εξουσία επί της δαίμονας.
Επιπλέον έχουν διασωθεί μολύβδινες πλάκες από τον 6ο έως τον 10ο αιώνα, οι οποίες φέρονταν ως φυλαχτά και φέρουν χαραγμένες προστατευτικές επωδές κατά της Γελλώς. Αυτή η επιγραφική ομάδα πηγών είναι ιδιαίτερα πολύτιμη για την ιστορία της θρησκείας, διότι δείχνει ότι η παράδοση ήταν διαδεδομένη τόσο στη λογοτεχνία όσο και στη συγκεκριμένη πράξη.
Σημαντικές φιλολογικές μελέτες είναι του A. Greenfield («Traditions of Belief in Late Byzantine Demonology», 1988) και του R. P. H. Greenfield («St. Sisinnios, the Archangel Michael and the Female Demon Gylou», 1989).
Συγγένεια με τη Λίλιθ και τη Lamashtu
Η Γελλώ σχηματίζει μαζί με την εβραϊκή Λίλιθ, την ελληνική Λαμία και τη μεσοποταμιακή Lamashtu μια κατηγορία γυναικείων δαιμόνων που σχετίζονται με τον τοκετό, η ιστορική σύνδεση των οποίων στη συγκριτική θρησκειολογία εξετάζεται συστηματικά από τον Bernhard Bare (The Demon Child Killer in Greek and Mesopotamian Tradition, 1976) και εξής.
Οι δομικές παραλληλίες είναι τόσο στενές ώστε πρέπει να υποτεθεί μια κοινή αρχαιοανατολική ρίζα, η οποία ανέπτυξε διαφορετικές εκφάνσεις στους εκάστοτε μεσογειακούς πολιτισμούς. Η βυζαντινο-ορθόδοξη παράδοση της Θεοτόκου γνωρίζει ιδιαίτερο σύστημα προστατευτικών επικλήσεων και φυλαχτών κατά της Γελλώς, τα οποία εν μέρει συνεχίζονται έως σήμερα στον ελληνορθόδοξο λαϊκό θρησκευτισμό.
Πηγές
Κύρια βιβλιογραφία: A. Greenfield, «Traditions of Belief in Late Byzantine Demonology» (1988)· R. P. H. Greenfield για τον Σισίννιο και τη Γυλού (1989)· Karl Preisendanz, «Papyri Graecae Magicae» για την υστεροαρχαία μαγεία. Επίσης η αρχαιολογικο-επιγραφική ομάδα πηγών των μολύβδινων φυλαχτών από τον 6ο έως τον 10ο αιώνα, που εκδόθηκαν σε πολλές συλλογικές εκδόσεις.
Η Γελλώ στο προστατευτικό πεδίο του iWell Guard
Η Γελλώ εντάσσεται στο δεύτερο στρώμα του προστατευτικού πεδίου του iWell Guard (βλ. Επισκόπηση λειτουργιών): οι απόπειρες πνευμάτων και δαιμόνων να απειλήσουν τον φορέα ή την εγκυμοσύνη, τον τοκετό ή τα βρέφη του αποκρούονται από την προστατευτική ασπίδα.
Η ιστορική παράδοση προστασίας από τη Γελλώ προσφέρει ένα χαρακτηριστικό δίδαγμα από την ιστορία της θρησκείας: πρακτικές προστασίας κατά αυτής της κατηγορίας δαιμόνων έχουν αναπτυχθεί σε σχεδόν όλους τους ανεπτυγμένους μεσογειακούς πολιτισμούς, γεγονός που υποδηλώνει μια οικουμενική εμπειρική βάση πίσω από τις σχετικές αναφορές.