بێتۆبێتۆ-سان، پێهەلگرتن لە پشتی ڕێبوار
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
بێتۆبێتۆ-سان ڕۆحێکە لە داب و نەریتی ژاپۆنی.
هەنگاوی نەبینراو لە پشتەوە، کە بە یەک وشە ون دەبێت. ئەم پرۆفایلە تایبەتمەندە بە پێهەلگرتن لە پشتی ڕێبوار.
بێتۆبێتۆ-سان ڕۆحێکی بێزیانی ڕێگای ژاپۆنییە کە نابینرێت، بەڵکو دەبیسترێت: دەنگی هەنگاوی پێهەلگرتن کە لە شەوانی ڕێگای بێدەنگدا شوێن مرۆڤ دەکەوێت. ئەگەر کەسێک بچێتە لار و بە ئەدەب داوا بکات پێشتر بکەوێت، دەنگەکە ون دەبێت.
ئەم باوەڕە زیاتر گێڕانەوەیەکی زارەکی ناوچەییە، بە تایبەت لە پارێزگاکانی نارا و شیزوئۆکا، و بەڵگەی نووسراوی کەمی هەیە. تەنها بەهۆی میزوکی شیگەرو ناسراوی بووە، کە لە منداڵیدا لە چاودێری خۆیەوە بیستبووی و دواتر لە بەرهەمی خۆیدا هێنایە ناوی؛ بەم شێوەیە لە نەریتی کۆکردنەوەی فۆلکلۆری یاناگیتا کونیۆدا جێی دەبێتەوە.
جۆر: ڕۆحی نەبینراوی ڕێگا، سەرەتا تەنها دەنگی هەنگاو
سەرچاوە: باوەڕی گەلی ژاپۆن دەربارەی ڕێگای شەوانە، زارەکی کۆکراوەتەوە و بەهۆی میزوکی شیگەرو ناسراو بووە
دەقەکان: بەڵگەی کەم، تەنها چەند کۆکەرەوەیەکی فۆلکلۆری
ماوە: زارەکی گواستراوەتەوە، نووسراو تەنها لە سەدەی ٢٠ تۆمار کراوە
دەرکەوتن: نەبینراو، بە شێوەی هەنگاوی پێهەلگرتن لە پشت ڕێبوارەوە دەبیسترێت
گێڕانەوەی زارەکی و بەڵگەکان
سەردەمی دەقەکان
زارەکی گواستراوەتەوە و تەنها بەهۆی فۆلکلۆرناسیی سەدەی ٢٠ نووسراوی لێ کراوە: بێتۆبێتۆ-سان بەتایبەت بەهۆی ئەوەوە ناسراو بووە کە میزوکی شیگەرو گێڕانەوەکەی منداڵیی خۆی بە شێوەی ئەدەبی نووسیوەتەوە.
بواری باڵاوبوونەوە
بەتایبەت پارێزگاکانی نارا و شیزوئۆکا وەک ناوچەی سەرەکی گێڕانەوەکە دانراون؛ وەک ڕۆحی ڕێگای شەوانەی تاک، بە بنەڕەت هەرکوێ ڕێبوار بە تاک ڕێگا بگرێت دەکرێت هەبووبێت.
دۆخی سەرچاوەکان
کەم: تەنها چەند کۆکەرەوەیەک گێڕانەوەکە تۆمار کردووە، بەڵگەی جێگیر بەتایبەت یادگاری منداڵیی میزوکی شیگەروی خۆیەتی لەگەڵ گوتەی دووربردنەوە.
ناو و شێوازەکان
ژاپۆنی: ناوەکە بە شێوەی دەنگ لێدان لە بێتۆبێتۆ، کە دەنگی هەنگاوی پێهەلگرتن یان بەستراوە دەبنێتەوە، و پاشگری بەئەدەبانەی -سان پێکهاتووە. بەم جۆرە ڕاستەوخۆ تاکە تایبەتمەندی هەستپێکراوی ڕۆحەکە، خودی دەنگ، ناو دەبات.
دیمەن و ڕەفتار
دەرکەوتن
بێتۆبێتۆ-سان لەشی بینراو نییە. تەنها ئەو دەنگە هەستپێدەکرێت کە هەنگاوی پێهەلگرتن یان بەستراوە دەبن، کە لە شەوانی ڕێگای بێدەنگدا شوێن کەس دەکەوێت. تەنها میزوکی شیگەرو یەکەم جار شێوەیەکی وێنایی بەم ڕۆحە بەخشیوە.
کاریگەری
ڕۆحەکە بە پشت ڕێبوارەوە دەڕوات، هەنگاوی خۆی لەگەڵ هەنگاوی ئەو یەکسان دەکات و وا دیارە نزیک دەبێتەوە. هیچ زیانێک ناگەیەنێت و پەلامار نادات؛ هەموو کاریگەرییەکەی، ترسی ئەو شوێنکەوتنە نەبینراوەیە.
پرۆفایل: بێتۆبێتۆ-سان
گرنگترین لایەنەکانی ڕۆحی ڕێگا بە یەک نەزەر.
گێڕانەوەی زارەکی ناوچەیی لە نەریتی کۆکردنەوەی فۆلکلۆری یاناگیتا کونیۆدا، بەگشتی بەهۆی میزوکی شیگەرووە ناسراو بووە.
ڕێبوارانی شەوانەی تاکەکەسی لە ڕێگای بێدەنگ، کە پێهەلگرتن لە پشتیانەوە دەبیستن.
نەبینراو، سەرەتا تەنها دەنگی هەنگاو، تەنها بەهۆی میزوکی شیگەرووە بە شێوەی وێنەیی نواندراوە.
ترسی شەوانەیەکی بێ پەلامار: دەنگەکە دەبێت بترسێنێت، نەک زیان بگەیەنێت.
چوونە لار و بە ئەدەب داواکردن کە پێشتر بکەوێت؛ ئەم وشەیە بۆ بێتۆبێتۆ-سان بەسە بۆ ون بوونی.
اوبومە و ئۆنریۆ وەک ڕۆحی مردووی ژاپۆنی تر، لەگەڵ گاشادۆکورۆ وەک هاوتای ترسناکتری.
یادگارییەکی منداڵی دەبێتە یۆکای
ناوەکە بە شێوەی دەنگ لێدان پێکهاتووە: بێتۆبێتۆ دەنگی هەنگاوی پێهەلگرتن یان بەستراوە دەبنێتەوە، پاشگری بەئەدەبانەی -سان ڕۆحەکە بە شێوەی کەسێک بانگ دەکات. جاواز لەوەی زۆرجار دەگوترێت، بێتۆبێتۆ-سان لە توریاما سەکیێن نایەت؛ لە هیچ یەکێک لە بەرگەکانی ئەو ئەم بوونەوەرە دیار نییە.
ئەمە گێڕانەوەیەکی زارەکی ناوچەییە کە میزوکی شیگەرو لە منداڵیدا لە چاودێری خۆیەوە بیستبووی، لەگەڵ گوتەی دووربردنەوە. دواتر ئەو گێڕانەوەکەی خستەوە ناو بەرهەمی خۆی و یەکەم جار وێنەیەکی بەخشی بەو ڕۆحەی کە تا ئەوکات تەنها دەنگی بوو. بەم شێوەیە بێتۆبێتۆ-سان لە نەریتی کۆکردنەوەی فۆلکلۆری یاناگیتا کونیۆدا جێی دەبێتەوە، کە تونۆ مۆنۆگاتاریی ئەو گێڕانەوەی زارەکی ژاپۆنی بە شێوەیەکی سیستماتیک تۆمار کردووە.
لە بوونەوەرێکی ناوچەیی نەناسراو بۆ یۆکایێکی بەناوبانگ
بەهۆی میزوکی شیگەرووە، بێتۆبێتۆ-سان ئێستا یەکێکە لە بەناوبانگترین یۆکایەکانی ژاپۆن و لە ڕاپرسییەکاندا پلەیەکی بەرزی هەیە. لە GeGeGe no Kitaro و لە کۆکراوەکانی فۆلکلۆردا دەردەکەوێت و نموونەیەکە بۆ بەناوبانگ کردنی بوونەوەرانی ناوچەیی نەناسراو.
لە ڕوانگەی زانستی دین، بێتۆبێتۆ-سان دۆخێکی سنوورییە بەرەو ڕۆحی مردوو: زیاتر ڕۆحێکی دەنگی ڕێگا و شوێنە نەک مردووێکی بێ خانی. نموونەیەکە بۆ ئەوەی چۆن فۆلکلۆر ترسی شەوانە بە هۆی کارکەرێکی ناودار و ئارامکراو بە فۆرمولێکی سادە هێمن دەکاتەوە.
داواکاری بە ئەدەب وەک تاکە بەربەست
بەڵگەی جێگیر تەنها یەک شێوازی سادەی بەربەستکردنی هەیە، کە تەنها لە دژی بێتۆبێتۆ-سان خودی خۆی کار دەکات: چوونە لار و بە ئەدەب گوتنی، بێتۆبێتۆ-سان، تکایە پێشتر بکەوە. دوای ئەوە دەنگەکە ون دەبێت. نەک ڕێوڕەسمی دینی، نەک سووترا و نەک تیلیسم پێویستیان دەکەوێت لە دژی ئەو، ئەمە تایبەتمەندی سەرەکیی ئەم ڕۆحی ڕێگایەیە. بەڵام بۆ ڕێگای شەوانە بە گشتی، باوەڕی گەل هەروەها هاوڕێی دیکەی دەناسا: دەنگی زەنگی بچووک وەک نیشانەیەکی پارێزەر لە دژی ڕۆحی شەوانە، ڕووناکی خودی مۆمی پاراستن وەک هاوتای ئامادەبوونی نەبینراو و تیلیسمێکی پۆشراو بۆ مانای هاوڕێیەتیی گشتیی ڕێگا.
هەنگاوی خەیاڵی لە ژاپۆن و لە ڕۆژاوا
بێتۆبێتۆ-سان لەگەڵ مۆتیفی جیهانیی شوێنکەوتووی نەبینراو و هەنگاوی خەیاڵی گێڕانەوەکانی پەری لە ڕۆژاوا یەکسان دەکات. لە ناو ژاپۆندا، ئەو بەشێکە لە بازنەی بەرینی ڕۆحەکانی دەنگی ڕێگا و شوێن، کە بوونەوەرانی ترسناکتریش وەک ڕۆحی تۆڵەسێنەری ئۆنریۆ تێدا جێی دەبن؛ جاواز لەو، بێتۆبێتۆ-سان هیچ کینەیەک ناگرێت و نەیدەوێت زیان بگەیەنێتە کەس.
پرسیارە باوەکان دەربارەی بێتۆبێتۆ-سان
ئایا بێتۆبێتۆ-سان مەترسیدارە؟
نەخێر. هیچی نییە جگە لە شوێنکەوتن، و بە داواکاری بەئەدەبانە ون دەبێت.
بۆچی زۆرجار بۆ توریاما سەکیێن دەگوترێتەوە؟
ئەمە تێکەڵبوونێکە لەگەڵ یۆکایانی تری دەنگی پێ؛ ئەوەی بەڵگەی هەیە سەرچاوەی زارەکی و بەناوبانگ کردنی میزوکییە.
چۆن دەتوانین لێی ڕزگار بین؟
بە چوونە لار و بە ئەدەب داواکردنی کە پێشتر بکەوێت.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- یابان (Japan) – هەموو بوونەوەرەکانی داب‌وونەریتی یابانی
- ئوبومه (Ubume)، ئۆنریۆ (Onryo) – ڕۆحی مردووی یابانی یەکانی دیکە
- گاشادۆکورۆ (Gashadokuro) – هاوتای مەترسیدار لەنێو ڕۆحی مردووەکاندا
- زەنگ، مۆم پارێزەر، تیلیسم – ئامرازی پارێزەری بەمیراتگوازراو
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سەرەکی تری لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک ڕۆحی ڕێگای یابانی، بێتۆبێتۆ-سان دەمێنێتەوە بە ترسێکی هێمن: بەدواداچووێکی نەبیراو کە هیچی نەخوازراوە جگە لەوەی بە ڕستەیەکی ڕێزدارانە ڕێگا پێبدرێت تێپەڕێت.
