سێت خودایەکی نەریتی میسری یە.
خودای تۆوتوژی، بیابان و ڕەشەبا. سێت گەورەی بێنڕژی، بایە لمی و هێزی چوونی ڕاوچی یە کە هەموو جیهانی ڕێکخراو دەترسێنێت.
بە سەری گوێدرێژ یان شکلی تێکەڵاوی ئاژەڵ، ئەو وزە ڕوخێنەرەکە دەردەخات کە پێویستە بۆ شکاندنی کۆن و ڕێگاخۆشکردن بۆ نوێ. لە میسری کۆن سێت بە سادەیی «خراپ» نەبوو، بەڵکو دووڕەهەند بوو، هەم دەترسا لێی و هەمیشە پێویستی پێی بوو، بەتایبەت وەک خودای پارێزەری فەرعەونەکان دژی هێزەکانی بێگانە.
سێت خودایەکی میسری یە بۆ تۆوتوژی، بیابان و ڕەشەبا.
جۆر: خودای سەرەکی میسری، خودای تۆوتوژی، بیابان و ڕەشەبا
پانتیۆن: میسر (هەموو دەورانەکان، بە شێوەی دووڕەهەند وەرگیراوە)
کارکرد: بیابان، وڵاتانی بێگانە، ڕەشەبا، تۆوتوژی، بەڵام هەروەها پارێزەری رع لە دژی ئاپۆپیس
هێمای سەرەکی: ئاژەڵی سێت (ئاژەڵێکی ئەفسانەیی نەناسراو)، داری واس بە سەرێکی دووچەقی
شوێنی سەرەکی پەرستن: نەقادا، ئۆمبۆس (نوبت)، ئەڤاریس (پایتەختی هیکسۆس)
هاوتاکردنی یۆنانی: تیفۆن
سێت لە سەردەمی پێش-دەورانی (پێش ٣٠٠٠ پ.ز.) بۆتەوە بەڵگەی بوونی هەیە. لە دەقەکانی پیرامیدەکان هێشتا دووڕەهەند بوو، ئەفسانەی برایانە لەگەڵ ئۆسیریس/هۆروس زاڵ بووە بەسەر گێڕانەوەی نووسراودا. داگیرکردنی هیکسۆس (دەورانی ١٥ تا ١٧) بووە هۆی بەرزکردنەوەی پلەی سێت وەک خودای سەرەکی ئەڤاریسی پایتەختی هیکسۆس. لە دەورانی دواتردا دیمۆنیزەکردنی زیادی کردووە، سێت بووە تەنها کەسایەتیی دژبەر. پلوتارک ئەوی لەگەڵ تیفۆن هاوتا دەکات.
شوێنی سەرەکی پەرستن: نەقادا و ئۆمبۆس (نوبت) لە میسری سەروو، ناسراوترین پیرۆزگاکانی سێت لە سەردەمی سەرەتا. ئەڤاریس (ئێستا تل ئەلدەبا) وەک پایتەختی هیکسۆس (دەورانی ١٥ تا ١٧). هەروەها پەرستراوە لە دەربەندی دەخلا، بەهاریا و لە سنوورەکانی ڕۆژهەلات. لەگەڵ دیمۆنیزەکردنی دەورانی دواتر، شوێنەکانی پەرستن کەمتر بوونەوە.
سەرچاوە سەرەکییەکان: دەقەکانی پیرامیدەکان (پرۆسی ٤٧٧)، چیرۆکی ناکۆکی نێوان هۆروس و سێت (پاپیرۆسی چێستەر-بیتی I، شانشینی نوێ)، وردی خستنەوەی ئاپۆپیس (سێت وەک پارێزەری رع)، پلوتارک، دی ئیسیدی ئێت ئۆسیریدی (شێوازی دواتری دیمۆنیزەکراو). ئەدەبیاتی زانستی: تی ڤێلدە، سێت، خودای شێواو (کاری بنچینەیی)؛ بۆنێت، ڕیئاللێکسیکون؛ ویلکینسۆن، هەموو خودا و خواژنەکان.
سێت بە سەرێکی ئاژەڵێکی نەناسراو کە لە گوێدرێژ دەچێت (لەوانەیە ئۆریکتۆپ یان تێکەڵەیی باڵدار) یان لەشێکی سوور و شەق کراو نیشان دەدرێت. تاجەکەی تێشتی، دوو باڵی بەرز یان شاخ.
چەک لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت، ڕم، شفرە، هەندێک جار هەورەتریشقە. ڕەنگی سوور یان ڕەشە، هێمای مەترسی و شتی دەرەکی نائاسایی. لە پاپیرۆسەکاندا زۆرجار وەک بوونەوەرێکی موولموولی و ڕاوچی نیشان دەدرێت کە لە خوداوەندانی ئاسایی جیاوازە.
سێت لە سەرەتاوە پارێزەری فەرعەونەکان بووە دژی مێرووی ئاپۆپیس (تۆوتوژی لە دەرەوەی ڕێکخستن). ئەو هەموو ڕۆژێک لەگەڵ رع دژی تاریکی جەنگا. بەڵام لەگەڵ ئەفسانەی ئۆسیریس، دووڕەهەندییەکەی توندتر بوو: برا دژی برا، بکووژ دژی تۆڵەسێنەر (هۆروس).
لە پەرستگاکانی شانشینی نوێدا هێشتا وەک خودای جەنگاوەر و خودای دەرد پەرستراوە، بەڵام ڕەوتی ئایینی زیاتر بەرەو نکۆڵیکردنی چووە. ڕامسێسی دووەم ناوی وەک ڕێزلێنان هەڵگرت؛ فەرمانڕەوایانی دواتر وێنەکانی لەگەڵ ناوی ئەو سڕییوەتەوە.
گرنگترین لایەنەکانی سێت بە یەک تێڕوانین. خانەکانی خوارەوە سەرچاوە، کارکرد، دەرکەوتن، پەرستن، هێما و هاوتاکان کۆدەکاتەوە.
سێت کوڕی گێب (خودای زەوی) و نووت (خواژنی ئاسمان) و برای ئۆسیریس، ئیزیس و نەفتیسە. لە ئەفسانەی سەرەکی ئۆسیریس دەکوژێت (لە بەغزیی بۆ پاشایەتیی میسری) و لەشی پارچەپارچە دەکات، ناکۆکییەکەی سەرجەم ئەفسانەی ئۆسیریس لێرەوە سەرچاوە دەگرێت. دواتر لەگەڵ خوشکەزای خۆی هۆروس بۆ میراتگری تاج دەجەنگێت و لەدوای ناکۆکییەکی درێژخایەن دەشکێنرێت.
کارکردی دووانی: خودای ڕەشەبا، بیابان و تۆوتوژی (دیمۆنیزەکردن) هەروەها پارێزەری رع لە دژی مێرووی تۆوتوژی ئاپۆپیس (کارکردی سەرەتایی، لە ئەفسانەی بەلەمی خۆر جێگیر کراوە). پاترۆنی وڵاتانی بێگانە و زمانەکانیان، خودای پارێزەری ڕەشەبا و بیابانی بێبار. لە ئاستی پراکتیکی ماڵانەیشدا پارێزەر لە مێرووی و کارتووسک.
شکلی مرۆیی لەگەڵ سەری ئاژەڵی سێت، شکلێکی ئاژەڵی ئەفسانەیی کە بە دیاریکراوی ناسراو نییە (وەک گوێدرێژ؟ کوتانەیی؟ لەشی ئۆریکس؟). هەروەها بەشکلی تەنها ئاژەڵی سێت بەبێ لەشی مرۆیی. ڕەنگی چەرم سوور یان ڕۆزی (بیابان، تۆوتوژی). زۆرجار لەگەڵ داری واس، کە سەری دووچەقی هەیە (هێمای تایبەتی سێت). لە دەورانی دواتردا زیاتر بە تایبەتمەندی مرۆیی وێنا کراوە بۆ دیمۆنیزەکردن.
بواری کاریگەری: سێت لە هایکسۆس-ئاڤاریس وەک خواژنی سەرەکی دەپەرستراوە. لە سەردەمی ڕامسیدی پاشایان پەیوەندییەکی تایبەت لەگەڵیدا ڕادەگرت، سیتۆس یەکەم و سیتۆس دووەم ناوی ئەویان هەڵگرتووە. کەشتیوان و گەڕۆکان بە خودای بۆران بانگی دەکرد. لە پراکتیزەی کەسیی وەک پاراستن لە ڕۆچمۆنی چۆل و دووپشکەکان. لەگەڵ خودایکردنی خراپی سەردەمی کۆتایی، ڕێبازی نەفرینکردن لە دژی ئەو ئەنجام دراوە (ڕێبازەکانی ئاپۆفیس گۆڕدراون).
ئاژەلی سێت (شێوەی ئاژەلێکی ئەفسانەیی)، لووتی گوێدرێژ/سەگ، داردەستی وا کە دووچەقە بووە، ڕەنگی پێستی سووری پەمەیی، بۆران و چۆل، بەردی خۆڵەمێش. لە خودایکردنی خراپی دواتر: مار (بە ئاپۆفیس ناسراوە)، بەراز ڕەش، پیسی. دەستی کراوە بە پەنجەی درندە.
تایفۆن (یۆنان، ناساندنی پلوتارخ)، لۆکی (جێرمانی، برای فرتوفێڵباز و دوژمنکار)، کرۆنۆس (تایتان کە باوکی خۆی تووش کرد)، مارا (بودیزم، تاقیکار و دوژمنکار)، ئەهریمان (زۆردەشتیگەری، دوژمنی گەردونی). ڕەگی هیندوئەورووپی لە مۆتیفی کوشتنی ئەژدیها (ئیندرا-ڤریترا، تۆر-یۆرمونگاند) وێنەیەکی هاوشێوەی خۆی لە پەیوەندی سێت-ئاپۆفیس دەبینێتەوە.
پاراستن لە ژیانی ڕۆژانە
ڕێبازەکان و بانگکردنەکان
سێت لە یەک لا بۆ پاراستنی کەشتیی خۆر بانگ دەکرا، لە لایەکی دیکەشدا لە ڕێبازەکانی چەوسانەوە دەبووەوە دوژمن، بۆ نموونە لە شکاندنی قاپوقاچاغی سوور و لە “جەژنی سەرکەوتن” بەسەر سێتدا.
ڕاگوزاری دەقی و فۆرمولەکان
چیرۆکی ناکۆکی نێوان حۆروس و سێت، دەقەکانی پیرامید و دەقەکانی چەوسانەوە شێوەی دووڕوویانەی خودای چۆل و کائوس ڕادەگوزێرن.
بەڵگەی مادی ئاپۆترۆپایکا و شوێنەوارییەکان
تیلسمی ئاژەلی سێت کەمن و لە هەڵسەنگاندنیاندا ناڕوونن. لەسەر بەردەستی پاراستن سێت وەک پاراستکاری کەشتیی خۆر لە دژی مار ئاپۆفیس دەردەکەوێت؛ لە سەردەمی کۆتایی وێنەکانی زۆرجار سڕدراوەتەوە.
لە تیئۆلۆژیای میسری، سێت بۆ سەدەیان ئەرکی پاراستنی جێبەجێ کردووە، کە لە تێگەیشتنی دواتردا زۆرجار پشتی ناوبانگی وەک خودای بەڵا شاردراوەتەوە.
سێت لە کتێبەکانی جیهانی خوارەوە لەسەر کەشتیی خۆر دەوەستێت و هەموو شەو ماری کائوس ئاپۆفیس ڕادەپەڕێنێت. هێزی نائاسایی ئەو، کە لە بارودۆخی دیکەدا دوگمانی لێدەکات، لێرەدا تەنها ئەو شتەیە کە ڕێکخستنی گەردونی دەپارێزێت.
زانستی ئایین لەم چیرۆکەدا نەقشەیەکی بناغەیی بیرکردنەوەی میسری دەبینێتەوە: ڕێکخستن (ماعات) نەک بە دەرخستنی مەترسیدار بەڵکو بە تێخستنی دەستەبەر دەکرێت. سێت هێزێکە کە لە دژی هێزێکی گەورەتری کائوس بەکاردێت. تەنها کاتێک بارودۆخی گشتی تیئۆلۆژی گۆڕان کرد، ئەم دووڕوویییە بووە کێشە.
باوترین کاریگەری لەسەر وێنەی سێت، ڕۆڵی ئەو بووە لە ئەفسانەی ئۆزیریس. سێت برای خۆی ئۆزیریس دەکوژێت، لە هەندێک لای ڕاگوزاری تەرمی پارچەپارچە دەکات و پاشان دەکەوێتە شەڕی درێژی یاسایی و دەسەڵاتی لەگەڵ حۆروس، کوڕی ئۆزیریس.
ئەم ناکۆکییە لە دەقەکانی پیرامید ڕاگوزراوە، دواتر بە درێژی لای پلوتارخ لە دی ئیسیدی ئیت ئۆزیریدی و لە دەقی زۆر پەرستگا.
گرنگ بۆ جێگیرکردنی مێژووی ئایینی ئەوەیە کە ئەفسانەکە بە سادەیی چیرۆکی چاکە لە دژی خراپە نییە. ناکۆکی نێوان سێت و حۆروس لەبەردەم دادگای خواوەندان دەکرێت و بە بڕیارێکی ڕێکخراو کۆتایی پێدێت. سێت لێرەدا لایەنی زاڵبووەکەیە، بەڵام نەبوونەتەوە بەتاواو، هێزی ئەو هەروا بۆ گەردون بەردەستی بەجێ دەهێڵێت.
مێژووی سێت مێژووی گۆڕانی واتای تیئۆلۆژییە. لە سەردەمی ڕامسیدی، ئەو لە پێگەیەکی بەرزدا بووە: چەند فەرمانڕەوایەک ناویان هەڵگرت، لەوانە پاشاکان بە ناوی سیتۆس، هەروەها فەرمانڕەوایانی هایکسۆسی دلتای نیل ئەویان بە خودای سەرەکی خۆیانەوە بەستبوونەوە. سێت وەک خودای جەنگاوەر و سنوور دەناسرا، بەرپرسیار بۆ چۆل، خاکی بیانی و بۆران.
لەگەڵ سەردەمی کۆتایی، هەڵسەنگاندنەکە گۆڕا. سێت زیاتر بە هێزی بیانی مەترسیداردانراو ناسرا و لە تیئۆلۆژییەوە خرایە بارگای.
لە هەندێک پەرستگادا ناو و وێنەکانی دواتر سڕدرانەوە، شێوەیەک لە داماناتیۆ مێمۆریا. توێژینەوە، بۆ نموونە هێرمان تی فەلدە لە لێکۆڵینەوەی بنەڕەتی خۆی لەسەر سێت، ئەم پرۆسەیە وەک نموونەیەک بۆ چۆنیەتی پەیوەندی بارودۆخی سیاسی و وێنەی خواوەندان لە میسر باس دەکات.
کاری بنەڕەتی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
سێت (هەروەها سێس، سوتێخ) خودای میسری بیابان، ڕەشەبا، کائوس و بیانییەکان بوو. وەک پیاوێکی لاواز بە سەری ئاژەڵێکی خەیاڵی ‘ئاژەڵی سێت’ وێنە دەکرا، ئاژەڵێک بە قۆزیکی درێژ، گوێی ڕاستوچەپی چوارگۆشە و کلکێکی دوو لق کە بە هیچ جۆرێکی ئاژەڵ ناگونجێت.
سێت دووڕوویانەیە: لە لایەکەوە بکوژی برای خۆی ئۆزیریسە (میتۆسی ئۆزیریس)، لە لایەکی دیکەشەوە پارێزەری پێویستی بەلەمی خۆرەتاوی ڕێ لە دژی مارە کائوسییەکە ئاپۆفیسە.
سێت مێژوویەکی درێژی هەبوو وەک خودایەکی یاسایی واحەکانی بیابان و بنەماڵەی ڕامسیسییەکان (سیتی یەکەم و سیتی دووەم ناوی ئەویان هەڵگرت).
تەنها لە سەردەمی کۆتایی میسردا، بەتایبەتی دوای داگیرکردنی لەلایەن هیکسۆسەکانەوە و دواتریش لەلایەن فارس و یۆنانییەکانەوە، سێت زیاتر زیاتر وەک دیو زانرا، وەک خودای بیانییەکان، ناڕێکی و خراپە. لە میسری هەلینیستی-ڕۆمانیدا سێت لەگەڵ تایفۆنی یۆنانی، دڕندە سەرەتاییەکەی خودایان، تێکەڵ بوو. مەسیحییەکان دواتر سێتیان لەگەڵ شەیتان یەکسان کرد.
بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ کاریگەرییەکەی، نەریت لە کولتوورەکانی جۆراوجۆر ئەم پارێزەرانە دەناسێنێت:
پارێزەری پێشنیارکراو
سادەترین پارێزەری ئەم کۆکراوەیە: 41 چین لە زێڕی ڕاستەقینەی 999، پلاتینیوم، زیو و سیلیکون، دروستکراو لە ڕوهلا/تورینگیا. پێویست بە چالاککردن نییە، بە هیچ کەسێک نەبەستراوەتەوە و لە بازنەیەکی نزیکەی 50 مەتردا کاریگەری هەیە، تەنانەت بەبێ لەبەرکردنیش.
بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

باسائاون، خاوەنی مووداری دارستانی باسکەکان، شوانەکان لە تۆفان و گورگ ئاگادار دەکاتەوە. سەرچاوە، ڕ...

نیسه، ڕۆحی ماڵ و ئاخوڕی نۆرویجی-دانماركی. سەرچاوە، نەریتی جولگرۆت و شیکردنەوەی زانستی-ئایینی.

سۆبێک خودای مصریی کروکودیلە، پارێزەری نیل، بەروبووم و سەربازانە. پەرستگای کۆم-ئۆمبۆ، کە پێشتر لە ...

جوالا جی، ئاگری سروشتی هەتاهەتایی وەک خواژن لە پەرستگای جوالاموخی. سەرچاوە، پەرستنی شاکتی-پیتا و ...

کوکوماتز، مارە پهڕدارەکە و بەدیهێنەری کیچی مایاییان. سەرچاوە، ڕۆڵ لە پۆپۆل ووه، و هەڵسەنگاندنی...

Am Fear Liath Mòr، پیاوە گەورە خۆڵەمێشییەکەی چیای بین مکدوی لە سکۆتلاند. سەرچاوە، ترسی چیا و شیکر...