سزیلاتیا، باوکی با و شای بای ئه‌فسانه‌کان
نووسەر: Ralf Ittermann · دوایین پێداچوونەوە لە
سزیلاتیا خوداوه‌ندێکی باوه‌ڕی گه‌لی مه‌جاری‌یه.
ئه‌و ژیانوه‌ره‌ی که بۆسکی با له چیاکه به کاسکه‌ته‌که‌ی داده‌پۆشێت.
سزیلاتیا (Szélatya)، که به ئاسان‌کاری وه‌ک سزه‌لاتیا (Szelatya) ده‌نووسرێت، که‌سایه‌تی نێرینه‌ی باوه ده‌که له باوه‌ڕی گه‌لی مه‌جاری. له سه‌رچاوه ڕاسته‌قینه‌کان، ئه‌م که‌سایه‌تیه زیاتر وه‌ک شای با یان کوڕی با ده‌رده‌که‌وێت: وه‌ک ژیانوه‌رێک که بۆسکی با له چیاکه به کاسکه‌ته‌که‌ی داده‌پۆشێت و کاتێک هه‌ڵیده‌ستێنێت، با دروست ده‌که.
به پێچه‌وانه‌ی سزیلانیا (Szélanya)، دایکی با، که سه‌رپه‌رشتیاری بایه‌کانه له ئه‌شکه‌وته‌که‌یدا، باوکی با ئه‌و که‌سه‌یه که بایه‌کان به‌رده‌ده‌ت یان ڕایده‌گرێت. گرنگ بۆ ده‌ست‌نیشانکردن: ئه‌م که‌سایه‌تیه وه‌ک نه‌قشی ئه‌فسانه‌یی ڕاسته‌قینه‌یه؛ به‌ڵام خودای سه‌ربه‌خۆی سزیلاتیا به ئاماده‌کاری توورکی، بنیاتێکی هاوچه‌رخه.
جۆر: باوکی با، شای با، که‌سایه‌تی نێرینه‌ی با
سه‌رچاوه: باوه‌ڕی گه‌لی مه‌جاری، کۆکراوه‌ته‌وه له سه‌ده‌ی 19 و 20
ده‌قه‌کان: فه‌رهه‌نگی ئێتنۆگرافی، چیرۆکی ئه‌فسانه‌یی، کۆکراوه‌ی نیشتمانکردن
سه‌رده‌م: کۆکراوه‌کانی سه‌ده‌ی 19 و 20
ڕواڵه‌ت: شای با یان ژیانوه‌رێک له لای بۆسکی با به نه‌قشی کاسکه‌ت
پێوەندی سەرچاوەکان
سەردەمی دەقەکان
باوه‌ڕی گه‌لی مه‌جاری سه‌باره‌ت به با له سه‌ده‌ی 19 و 20 کۆکرایه‌وه؛ که‌سایه‌تی نێرینه‌ی با له‌وێدا وه‌ک شای با و کوڕی با تۆمار کراوه.
بواری باڵاوبوونەوە
ناوچه‌ی زمانی مه‌جاری: له‌وێ شای با له چیرۆکی ئه‌فسانه‌یی و باوه‌ڕی گه‌لیدا ده‌رده‌که‌وێت، له هه‌مان بۆسکی با له چیاکه‌دا وه‌ک دایکی با.
دۆخی سەرچاوەکان
ڕاسته‌قینه‌یه وه‌ک نه‌قشی چیرۆکی ئه‌فسانه‌یی و باوه‌ڕی گه‌لی، نه‌ک وه‌ک خوداوه‌ند: فه‌رهه‌نگی ئێتنۆگرافی شای با و کوڕی با وه‌ک که‌سایه‌تی‌کردن و نه‌قشی ئه‌فسانه‌یی تۆمار ده‌که‌ن؛ خودای یه‌ل ئاتا (Yel Ata) به شێوه‌ی توورکی-تنگریستی گۆڕدراوه.
ناو و شێوازەکان
مه‌جاری: szél واته با، atya یان apa واته باوک، که‌واته باوکی با؛ هه‌روه‌ها szélkirály، شای با، و szél fiú، کوڕی با. که‌سایه‌تی نێرینه‌ی به ڕاستی ده‌سه‌ڵاتدار له باوه‌ڕی گه‌لیدا، شای با یان کوڕی بایه.
کەسایەتی و کارکرد
ڕواڵه‌ت
له سه‌رچاوه ڕاسته‌قینه‌کاندا، ئه‌مه شای با یان ژیانوه‌رێکه له لای بۆسکی با به نه‌قشی کاسکه‌ت: بۆسکی با له چیاکه به کاسکه‌ته‌که‌ی داده‌پۆشێت و کاتێک هه‌ڵیده‌ستێنێت، با دروست ده‌که. وه‌سفی پیاوێکی جوان و گه‌نج به چه‌کی زیو، توورکی و نوێ-بوته‌په‌رستانه‌یه گۆڕدراو.
کاریگه‌ری
سزیلاتیا خاوه‌نی بایه‌کانه، که به‌رده‌یانده‌ت یان ڕایانده‌گرێت؛ ئه‌و به‌شێکه له هه‌مان کۆمپلێکسی باگه‌رانی نه‌خۆشی‌هێنه‌ر وه‌ک دایکی با. له ماته‌ریاڵی نه‌خۆشی و نیشتمانکردنیدا، هیچ ئه‌رکی جیاکراوه‌ی باوکانه به ڕوونی دیاری نه‌کراوه؛ زیاتر جێبه‌جێکار ئه‌و باوه خۆی به گشتی، ژنه جوانه‌کان، جادوگه‌ره که یان شه‌یتانه.
کارتی ناسنامه: سزیلاتیا
گرنگترین لایەنەکانی باوکی با بە یەک تیرۆژنێک.
که‌سایه‌تی نێرینه‌ی با له باوه‌ڕی گه‌لی مه‌جاری، له فه‌رهه‌نگی ئێتنۆگرافیدا وه‌ک شای با و کوڕی با تۆمار کراوه، له ڕوانگه‌ی جۆربه‌ندی ئه‌فسانه‌یی به نێودولی جێگیره.
خۆی بایه‌کان: شای با به‌رده‌یانده‌ت یان ڕایانده‌گرێت، به پێی ئه‌وه‌ی که ئایا بۆسکی با له چیاکه به کاسکه‌ته‌که‌ی داپۆشیوه یاخود نا.
شای با یان ژیانوه‌رێک له لای بۆسکی با به نه‌قشی کاسکه‌ت؛ پیاوی جوان و گه‌نج به چه‌کی زیو گۆڕانکارییه‌کی هاوچه‌رخه.
خاوه‌نی بایه‌کان له چیرۆکی ئه‌فسانه‌یی؛ له باوه‌ڕی نه‌خۆشیدا له پشتی باگه‌رانی گشتی، ژنه جوانه‌کان، جادوگه‌ره که و شه‌یتان ماوه‌ته‌وه.
هه‌مان دووره‌گیستنی وه‌ک دایکی با: ته‌به‌رزنێک بۆ ناو بای گیرمانه، تف نه‌که‌یته ناوی، با نه‌گاڵته‌که، خراپه فرێبده.
سزیلانیا بایه‌کان له ئه‌شکه‌وته‌که‌یدا سه‌رپه‌رشتی ده‌که‌ن؛ سزیلاتیا به‌رده‌یانده‌ت یان ڕایانده‌گرێت. خودای یه‌ل ئاتا (Yel Ata) گۆڕانکاری توورکی‌یه.
شای با، کوڕی با و نه‌قشی کاسکه‌ت
Szél واته با، atya یان apa واته باوک، که‌واته باوکی با؛ هه‌روه‌ها szélkirály، شای با، و szél fiú، کوڕی با. که‌سایه‌تی نێرینه‌ی به ڕاستی ده‌سه‌ڵاتدار له باوه‌ڕی گه‌لیدا، شای با یان کوڕی بایه، که له فه‌رهه‌نگی ئێتنۆگرافیدا وه‌ک که‌سایه‌تی‌کردن و نه‌قشی ئه‌فسانه‌یی تۆمار کراوه: ژیانوه‌رێک بۆسکی با له چیاکه به کاسکه‌ته‌که‌ی داده‌پۆشێت و کاتێک هه‌ڵیده‌ستێنێت، با دروست ده‌که.
ئه‌مه ده‌بێت له چینی دووه‌م جیا بکرێته‌وه: سزیلاتیا وه‌ک خودایه‌کی سه‌ربه‌خۆ، وه‌ک یه‌ل ئاتا (Yel Ata) به چه‌کی زیو و ئه‌سپه نه‌غمه‌که‌کان، کوڕی کایرا، به شێوه‌ی توورکی-تنگریستی گۆڕدراوه و باوه‌ڕی گه‌لی مه‌جاری نییه. ماته‌ریاڵی ڕاسته‌قینه هیچ خودایه‌کی با نه‌ناسیوه، به‌ڵکو تاک نه‌قشێکی ئه‌فسانه‌یی له لای بۆسکی با.
له نێوان ئێتنۆگرافیا و تورانیزم
وه‌ک له باری دایکی با، وه‌رگرتنه‌که دووبه‌شه: له ڕوانگه‌ی ئێتنۆگرافیدا که‌سایه‌تیه‌که وه‌ک که‌سایه‌تی‌کردن دانراوه، له ڕوانگه‌ی نوێ-بوته‌په‌رستانه و تورانیستدا وه‌ک خودای با؛ هه‌روه‌ها وه‌رگرتنه‌یه‌کی ئه‌فسانه‌یی هه‌یه بۆ شای با، که پاڵه‌وان تووشی ده‌بێت.
له ڕوانگه‌ی زانستی-دینیدا، شای با و کوڕی با که‌سایه‌تی‌کردنه ڕاسته‌قینه‌کانی باوه‌ڕی گه‌لی و ئه‌فسانه‌یین. ڕوونکردنه‌وه‌یه‌کی گرنگ: سزیلاتیا وه‌ک خودای با به چه‌کی زیو و پانتیۆنی توورکی، بنیاتێکی هاوچه‌رخی تورانیستی-نوێ-بوته‌په‌رستانه‌یه، که به بنیاتنانه‌وه‌ی ڕۆمانتیکی ئیپۆلیی (Ipolyi) هێزی وه‌رگرتووه، و وه‌ک خوداوه‌ندێکی سه‌ربه‌خۆی مه‌جاری بەڵگه‌ی نییه.
دووره‌گیستن له کۆمپلێکسی باگه‌رانی نه‌خۆشی‌هێنه‌ر
هیچ ئایینێکی بەڵگه‌دار نییه. دووره‌گیستنه‌که هه‌مانه وه‌ک دایکی با: ته‌به‌رزنێک فرێبده ناو بای گیرمانه، تف نه‌که‌یته ناوی، با نه‌گاڵته‌که و خراپه که‌سایه‌تی‌کراوه‌که فرێبده. فۆرمولێکی نیشتمانکردن که به تایبه‌تی سزیلاتیا یان شای با به گازیکراو ناو ببات، وه‌ک بەڵگه‌یه‌کی دڵنیا نادۆزرێته‌وه؛ له ده‌قه‌کاندا خۆی با ئاماژه‌ی بۆ ده‌کرێت.
له ئایۆلۆس (Aiolos) تا یه‌ل ئاتا (Yel Ata): هاوشێوه‌کان
نزیکترین که‌سه سزیلانیایه، دایکی با: ئه‌و سه‌رپه‌رشتیاری بایه‌کانه له ئه‌شکه‌وته‌که‌یدا، له‌کاتێکدا باوکی با وه‌ک شای با بایه‌کان به‌رده‌ده‌ت یان ڕایده‌گرێت؛ هه‌ردووکیان که‌سایه‌تی‌کردنی هه‌مان کۆمپلێکسی بان، نه‌ک جووتێکی خوداوه‌ندی. سزیلاتیا هاوتای یه‌ل ئاتای (Yel Ata) توورکی-ئه‌لتایی‌یه؛ بۆسکی با و ئه‌شکه‌وته‌که بیرمان ده‌هێنێته‌وه به ئایۆلۆسی (Aiolos) یۆنانی ئایۆلۆس و کیسه باکه‌ی. له ڕوانگه‌ی جۆربه‌ندی ئه‌فسانه‌ییدا، ئه‌و پێی جۆری نێودۆلی شای بایه، که پاڵه‌وان تووشی ده‌بێت؛ وه‌ک هاوتایه‌کی باکووری خاوه‌نێکی با، ده‌توانین بیه‌گگۆلمای (Bieggolmai)ی سامی ناوبه‌ین.
پرسیاره باوه‌کان سه‌باره‌ت به سزیلاتیا
سزێلاتیا (Szélatya) کێیە؟
باوکی با، که له باوەڕی گەلی مۆنگۆلیی راستەقینەدا بەتایبەت وەک پاشای با یان کوڕی با ناسراوە: ئەو گەورەیەی که با ئازاد دەکات یان دەگرێت.
ئایا ئەو خودایەکی سەربەخۆیە؟
نەخێر: وەک کارەکتەری ئەفسانەیی بەڵگەدارە، نەک وەک خواوەند؛ خودای با بە شێوازی تورکی، دروستکراوێکی سەردەمە.
ئایدیای کلاوەکە چییە؟
گەورەیەک کونی بایەکی ناو چیاکە بە کلاوی خۆی داپۆشیوە و کاتێک کلاوەکە بەرز دەکاتەوە با دروست دەبێت.
لینکی زیاتر
هەروەها بخوێنەوە:
- سزێلانیا (Szélanya) – دایکی با وەک هاوتاکەی مێینە
- ئایۆلۆس (Aiolos) – خودای یۆنانی باها لەگەڵ کیسەکەی با
- بیێگۆلمای (Bieggolmai) – پیاوی بای سامی
- ئاسن، خوێ، تیلیسم – ئامرازە پارێزەرە ناسراوەکان
- قوتوپنامای پاراستن – کۆبینەیەک لە ئامرازەکانی پاراستن
دەقی جیاواز (هەڵبژاردە)
سەرچاوەی سیاندی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
وەک باوکی با و پاشای بای باوەڕی گەلیی مۆنگۆلی، سزێلاتیا نوێنەری لایەنی نێرینەی کەسایەتیکردنی باییە: گەورەیەک لەسەر کونی با، که کلاوەکەی بەڕێوەبردنی گەردەلوول و هێمنی دیاری دەکات، کارەکتەرێکی ئەفسانەیی، نەک خودایەکی ئایینی.
