هاتۆر خوداوەندی نەریتی میسری یە.
خوداوەندی خۆشەویستی، مۆسیقا، جوانی و دایکبوون. هاتۆر دایک و ئیلهامبەخشی گشتییە، خۆراک دەبەخشێت، دڵنیایی دەبەخشێت، خۆشی دەبەخشێت. بە قۆچی مانگا و خۆرەتاو، لە مۆسیقا و شەراب، لە خۆشگوزەرانی و هێزی سێکسی، ئەو ئەو ساتانەی ژیانبەخش دەردەخات کە لەنێوان دراماکانی گەورەی گەردونی دەبریسکێنەوە. ئەو لاواز نییە، بەڵکوو زیندوو، هەستیار و لە ڕوانگەی بوونناسی پێویستە.
جۆر: خوداوەندی سەرەکی میسری، خوداوەندی خۆشەویستی، مۆسیقا و دایکبوون
پانتیۆن: میسر (هەموو دەورانەکان)
ئەرک: خۆشەویستی، مۆسیقا، سەما، دایکبوون، خوداوەندی ڕێبەرایەتی مردووان، کچی خۆر
تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: قۆچی مانگا، خۆرەتاو، سیستروم، گلوبەندی مینات
شوێنەکانی سەرەکی پەرستن: دەندەرا، ئیدفو، مێمفیس
ناسینەوەی یۆنانی: ئافرۆدیتی-هاتۆر (هەلینیستی، لە ئەلیکسەندریا)
هاتۆر لە سەردەمی سەرەتای شانشینیدا (نزیکەی ٢٩٠٠ پ.ز.) دۆکیومێنت کراوە، لەسەر پەڵتەی نەرمەر وەک خواوەندی مانگا دەردەکەوێت. سەردەمی گەشەسەندنی سەرەکی شانشینی نوێ بوو (١٥٥٠-١٠٧٠ پ.ز.)؛ پەرستگاکەی لە دەندەرا، کە یەکێکە لە باشترین پەرستگا میسرییە پارێزراوەکان، سەردەمی کۆتایی بەتلیمۆسی (سەدەی ١ پ.ز.) دەگرێتەوە. لە سەردەمی هێلینیزمدا سینکریتیزم لەگەڵ ئافرۆدیتە و ئیزیس ڕوویدا.
شوێنەکانی سەرەکی پەرستن: دەندەرا (کۆمپلێکسی پەرستگای بەناوبانگی هاتۆر)، ئیدفو (گەشتی ساڵانەی جەژنی بۆ چاوپێکەوتن لەگەڵ هۆرۆس)، مێمفیس (هاتۆر «خانمی دار سیکۆمۆر»)، تیبس (لە گۆڕستانەکان). لە سینا، هاتۆر خوداوەندی پارێزەری کۆچی کانزاکان بووە (سەرابیت ئێل-خادیم).
سەرچاوە سەرەکییەکان: دەقەکانی هەرەم (پەرچەی ٤٦٦)، کتێبی مردووان (پەرچەی ١٨، ١٤٥)، نوشتەکان و نەقیشەکانی پەرستگای دەندەرا (دەقە ئایینییەکانی بە تەواوی پارێزراو)، نەریتی حەوت هاتۆرەکان (میتۆسی فەرمانی چارەنووس لە کاتی لەدایکبوون) و چیرۆکی چاوی ڕی. ئەدەبیاتی هاوکاری: بلیکەر، Hathor and Thoth (بەرهەمی بنەڕەتی); بۆنێت، Reallexikon; پینچ، Egyptian Mythology.
هاتۆر بە سەری مانگا نیشان دەدرێت، مانگا لە میسر پیرۆز بووە، یا بە ڕوخساری مرۆیی و قۆچی مانگا، کە لەنێوانیانا خۆرەتاو (ئاتێن) دانیشتووە. هەندێک جار خوداوەندێکی مانگای زیوینە. ئەو سیستروم (ئامرازێکی زەنگولەیی) دەگرێت، بیرکی شەراب یا مرۆکەیەک (مرۆکەی ئانخ).
لەشی زۆرجار زێڕینە، پڕ لە زینەت و پۆشاکی بەنرخ. ئۆرائوس (شاناوی نیو مانگ) ناوچەوانی دیدەکات. لە مرۆکەکان و سندووقی زینەتەکان وێنەکانی هاتۆر هەڵکۆڵدرابوون، ئەو خوداوەندی خۆجوانکردن و ئارایشت بووە.
هاتۆر هەموو زیندووەکان بە «شیری ئاسمانی»ی خۆی بەخێو دەکات، ئەو هەمزەمان هەستیار و دایکانەیە. ئەو خوداوەندی سەما و مۆسیقایە؛ سەماگرەکان و مۆسیقاژەنەکان کاهینەکانی ئەو بووە. ئەو پارێزگاری ژنان دەکات لە دووگیانی و لە کاتی لەدایکبوون.
هاتۆر شەراب، بۆن و خۆشگوزەرانی خۆشدەوێت، پەرستگای شوێنی خۆشی بووە. فەرعەونەکان بە قوربانی بەنرخ هاتۆریان بەخشی. پەرستگای دەندەرا زۆر دەوڵەمەند بووە و تا سەردەمی پتولمی بە شێوەیەکی گەشاوە فراوان کرا. مارە کردنی ژنان و جادووی خۆشەویستی بە ناوی ئەودا ئەنجام دەدرا.
هاتۆر وەک ژنێک بە گوێی مانگا و خۆرەتاو لەنێوانیان پیشان دەدرێت، یا وەک مانگایەک بە خۆرەتاو لەسەر ناوچەوانی. سیستروم ئامرازی پیرۆزی ئەوە. گلوبەندێکی زێڕ و لازوردی هەڵدەگرێت، بەردی گرانبەهای گەردون.
لەشی زۆرجار بە ڕەنگی زێڕین بۆیاخکراوە. لە دیمەنی جەنگاوانانەدا بە تاجی دووانی میسر پیشان دەدرێت. مانگا وەک ئاژەلی پیرۆز هێمای سیفەتی دایکانە و ژیانبەخشی ئەوی نیشان دەدەت.
گرنگترین لایەنەکانی هاتۆر لە یەک نیگادا. خانەکانی خوارەوە سەرچاوە، ئەرک، دیمەن، پەرستن، هێما و لاوازییەکان کۆدەکەنەوە.
هاتۆر کچی ری یە، لە نەریتێکدا هاوتای چاوی ئەوە، لایەنی خۆری هێزی ئەو.
هاوسەری هۆرۆسی ئیدفو، دایکی ئیهی. لە شێوازی دڕندانەیدا ئەو سیخمێت-هاتۆرە، تێکدەری مرۆڤایەتی (میتۆسی چاوی خۆر). لە هەندێک نەریتدا لەگەڵ ئیزیس یەکسان کراوە، کە لە سەردەمی دواین زیاتر لەگەڵیدا تێکەڵ دەبێت.
پاڵپشتی خۆشەویستی، ئارەزووی سێکسی، مۆسیقا و سەما. پارێزەری ژنانی لەدایکبوون و منداڵی نۆزاد، حەوت هاتۆرەکان لە هەر لەدایکبوونێکدا دەردەکەون و چارەنووسی ژیان ڕادەگەیەنن. هەروەها خوداوەندی ڕێبەرایەتی مردووان بۆ ئاڵەمی داهاتووە، بۆیە زۆرجار لە گۆڕستانەکان وێنەکێشراوە. هەروەها خوداوەندی کانزا و پیشەسازیشە.
سێ شێوازی دەردەکەوتن: (١) ژنی مرۆییفۆرم بە تاجی هاتۆر، قۆچی مانگا لەگەڵ خۆرەتاو؛ (٢) وەک مانگا (زۆرجار بە خۆرەتاو لەنێوان قۆچەکان)؛ (٣) وەک ژنی سەری مانگا. تایبەتمەندی باوترین: سیستروم (ئامرازی زەنگولەیی ئایینی)، گلوبەندی مینات (زینەتی مل بۆ کاتی ئایینی لەگەڵ کێشی بەرامبەر)، داری واس، نیلۆفەر. کۆڵەکەکانی هاتۆر لە دەندەرا ڕوخساری ژنانەی شێوازیکراوی بە گوێی مانگا نیشان دەدەن.
بواری کاردانی: هاتۆر لەلایەن ژنانی هەموو پلەوپایەوە بانگهێشت دەکرا، لە کاروباری خۆشەویستیدا، پێش و لە کاتی لەدایکبووندا، لە نەخۆشیدا. مۆسیقاژەن، سەمابەر و هونەرمەندان بە پەرستراوی تایبەتی ئەو دانراون. جەژنی یەکگرتنی جوان (بەیەکگەیشتن لەگەڵ حۆروس) ساڵانە هەزاران حاجیی بۆ ئێدفو رادەکێشا. لە ئایینی مردووان، ئەو بە خانمی ڕۆژاوای جوان دانرابوو، ئەوەی مردووان بۆ جیهانی ئەوبیانی ڕێدەخست.
سیسترۆم، زنجیرەی مینات، شاخی مانگا لەگەڵ خۆرەی خۆر، کۆڵەکەی هاتۆر، لۆتوس، درەختی سیکۆمۆر (وەک «خانمی درەختی سیکۆمۆر»)، مرۆ. لە پیکراوەکانی پەرستگاکاندا زۆرجار دوو گریفین یان شێر وەک ئاژەڵی هاوپیشەی دەبینرێن.
ئیزیس (میسر، پێچەوانەبووی دواتر)، سەخمەت (دیمەنی دەشتوبیابانی لە ئەفسانەی چاوی خۆردا)، باستێت (دیمەنی نەرم و خوشکانە)، ئافرۆدیتی (یۆنان، سینکرێتیزمی هەلینیستی)، ئینانا/ئیشتار (میزۆپۆتامیا، خۆشەویستی و مۆسیقا)، لاکشمی (هیندویزم، بنەمای ژنانەی سامان و خۆشەویستی).
ڕیتووال و بانگهێشتەکان
لە نێو جەژنەکانی هاتۆردا «جەژنی سەرخۆشی» و «یەکگرتنی جوان» لە نێوان دەندەرا و ئێدفودا هەبوون. مۆسیقا و سەما شێوازی کولتی ئەو دیاری دەکرد، کە تێیدا وەک خواوەندی خۆشی پەرستراوە.
مێژووی دەق و فۆرمولاکان
هاتۆر لە دەقەکانی هەرەمدا و بە درێژی لە دەقەکانی پەرستگای دەندەرادا دەردەکەوێت. ئەفسانەی «خواوەندی دوور» بە ئاشکرا ئەو بە خواوەندی شێری مەترسیدار سەخمەت پەیوەند دەکات.
ئاپۆترۆپایکای مادی و بەڵگەی شوێنەوارییی
سیسترۆمی هاتۆر و بازنی مینات، کۆڵەکەی سەری هاتۆر و تیلیسمەکان، هەروەها ئاوێنە بە دەستەی هاتۆر، هەم لە کولتی پەرستگادا و هەم وەک نیشانەی پارێزەری کەسی بەکارهاتوون.
هاتۆر لە ئافرۆدیتی (یۆنان)، خواوەندی خۆشەویستی و جوانی دەچێت. ئەو لەگەڵ فرێیا (سکاندیناڤیا) لايەنی خۆشەویستی و هەستیاری هاوبەشە. ئەو مرۆڤ بە بیر دیمیتەر (یۆنان) دەخات، خواوەندێکی دایکانەی بەخێوکەر. مۆتیفی دایکی گشتی جیهانییە؛ هاتۆر شێوەیەکی تایبەتی هەستیار و خۆشحاڵانەی ئەوە.
یەکێک لە دەوروبەری ئەفسانەیی گرنگ لە دەوری هاتۆردا، ئەوەی «گەڕاندنەوەی خواوەندی دوور بۆ ماڵ»ـە. ئەم چیرۆکە بەتایبەتی لە سەردەمی یۆنانی-رۆمانیدا بە باشی بەڵگەدار کراوە، بۆ نموونە بە نووسینی پەرستگا و شێوازی نووسراوی، بەڵام ڕەگ و ڕیشەی لە بۆچوونی کۆنتردا هەیە.
بنەمای چیرۆکەکە مۆتیفی کچی توڕەی خودای خۆرە. «چاوی رع»، بە شێوەی خواوەندێکی شێرشێوە نوێنەرایەتی کراوە، لە خودای خۆر دووركەوتووەتەوە و بۆ ناوچەیەکی دوور کشاوەتەوە، زۆربەی کات بۆ نوبیا. هەتا ئەو دوورە، شتێکی بنەڕەتی لە جیهاندا کەم دەبێت.
رع نێردراوی دەنێرێت، زۆربەی کات تۆت بە شێوەی بابون یا مەیمون، هەندێک جاریش شو، بۆ ئەوەی خواوەندی توڕەبوو ئارام بکاتەوە و بۆ گەڕانەوە هانبدەت. تۆت پشت بە وشە، چیرۆک و بەخۆشامدان دەبەستێت.
لە ڕێگای گەڕانەوەدا گۆرانکارییەک ڕوودەدات. مێینەی وەحشی و مەترسیدار دەگۆڕدرێت بۆ هاتۆری ئارام و دۆستانە. ئەم گۆرانکارییە زۆرجار لەگەڵ ئاو، خۆشوشتن و گواستنەوە لە توڕەیی بۆ خۆشی پەیوەستە. گەڕانەوەی ئەو بە مۆسیقا، سەما و شادی جەژن پیرۆز کراوە.
لە بواری زانستی ئایینەوە، ئەفسانەکە بە توندی بە ڕۆژژماری میسری و بە جەژنی دیاریکراو پەیوەستە. گەڕانەوەی خواوەندەکە لە چەندین پەرستگا، بۆ نموونە لە دەندەرا و فیلای، بە شادی پیرۆز کراوە.
ئەفسانەکە هەروەها دوو لایەنی هێزێکی یەک لەیەک پەیوەست دەکات: مێینەی وێرانکەر، کە لە سەخمەت نزیکە، و هاتۆری بەرەکەتدار و شاد. بەم شێوەیە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن هێزێکی مەترسیدار دەتوانێ ببێتە هێزێکی پارێزەر، و بنەمای ئەفسانەیی بۆ ڕیتووالەکانی ئارامکردنەوە و شادکردن دابین دەکات.
گرنگترین شوێنی پەرستنی ماوی هاسۆر ئەو پەرستگای گەورەی دەندەرەیە، کە بیناکانی ئێستای زۆربەیان سەردەمی پتولمائۆس و ڕۆمانین، بەڵام درێژەی شوێنی پەرستنێکی زۆر کۆنترن. دەندەرە یەکێکە لە باشترین پەرستگا کۆنەکانی میسر کە پارێزراوە، بۆیە سەرچاوەیەکی سەرەکییە بۆ ناسینی کولتی هاسۆر.
ستوونەکانی هاسۆر تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێشیان هەیە، تاجەکانیان لە هەموو چوار لاوە دەموچاوی خواوەندەکە پیشان دەدەن، لەگەڵ گوێی مانگا و پارووکی قورسی تایبەتی. ئەم جۆرە ستوونە وەک نیشانەیەکی وێنایی هاسۆر دادەنرێت و لە بیناکانی دیکەی تایبەت بەو کچەیشدا دەدرکێت.
دیوارە و سەربانی پەرستگا بە تەواوی داپۆشراوە بە نەقش و کتیبە، کە ئایین، جەژن و دەربڕینی تیۆلۆجیکی سەبارەت بەو خواوەندە تۆمار کردووە. هەروەها نەقشی سەربانی کە وێنەیەکی بۆرجەکانی زۆدیاک لەخۆدەگرێت زۆر جێی سەرنجی توێژینەوەکان بووە.
هاسۆر لە هونەری وێنەسازیدا بە چەند شێوە دەردەکەوێت: وەک مانگا، وەک ژنێک بە سەری مانگا، بەڵام زۆرترین شێوەی باوی وا دیارە کە بە ژنێکی بە دیسکی خۆر لەنێوان دوو قۆچی مانگا لەسەر سەری. زۆرجار پارچەیەکی گلۆڤی گیرۆدەی مینات و ئاژووازانێکی دەنگدار بەناوی سیستروم بەدەستدایە، کە هەردووکیان پەیوەندییان بە کولتی ئەوەوە هەیە.
لە کولتی ئەودا جەژنی «یەکگرتنی جوان» هەبوو، کە تێیدا پەیکەری پەرستنی هاسۆری دەندەرە لە پرۆسیشنێکدا بۆ پەرستگای هۆرۆس لە ئیدفۆ دەبردرا.
ئەم جەژنانە، کە مۆسیقا، پرۆسیشن و بەیەکگەیشتنی دوو خواوەندیان لەخۆدەگرت، ژیانی ساڵانەی ئایینی ناوچەکەیان دیاری کرد و هاسۆر وەک خواوەندی خۆشی، خۆشەویستی و کۆبوونەوەی جەژنانە پیشان دەدەن.
لەگەڵ سیفەتەکانی وەک خواوەندی خۆشەویستی، مۆسیقا و خۆشی، هاسۆر ڕۆڵێکی بەرچاوی لە باوەڕی مردووانیشدا هەبووە. ئەو ناوی «خانمی ڕۆژاوا»ی هەبووە، کە لە میسردا ڕۆژاوا ناوچەی ڕۆژئاوابوونی خۆر و بەمجۆرە شانشینی مردووانە.
لەم ڕۆڵەیدا، هاسۆر مردووانی لە گوزەرگای دنیای دیکە پێشوازی لێدەکرد. ئەوە باوترین وێنە، وێنەی «مانگای هاسۆر»ە کە لە چیا یان لە قامیشی چیای ڕۆژاوای تیبا دەردەکەوێت.
لەسەر زۆرێک لە تابووت، دیواری گۆڕ و بەردی بیرەوەری دەردەکەوێت، بۆ ئەوەی مردووان بپارێزێت، خۆراکیان بدەیت و بیانگرێتەوە بۆ ناو ئەو دنیایە کە لە گۆڕ زیاترە. بۆ ئەو کەسانەی دەبووایە خواردن و خواردنەوە بۆ مردووان دابین بکەن و ڕێگایان بۆ ئامادە بکەن.
ئەم پەیوەندییە بە شانشینی مردووان لەگەڵ ڕۆژاڵی خۆشیبەخشی نازناوی هاسۆر پێچەوانە نییە، بەڵکو تەواوکەری یەکترین. هاسۆر ئەو خواوەندەیە کە ژیان بە درێژایی هەموو قۆناغەکانییەوە هەڵدەگرێت، لە لەدایکبوون، کە تیایدا وەک یەکێک لە هێزەکانی بەخشینی چارەنووس دەردەکەوت، بۆ خۆشەویستی و جەژن، هەتا مردن و لەدایکبوونی دووبارە لە دنیای دیکە.
لە ناوچەی تیبا، ڕۆڵی هاسۆر لەگەڵ خواوەندانی دیکەی مردووان تێکەڵ دەبووەوە، و لە سەردەمی دواتردا هەندێک لایەنی هاسۆر لەگەڵ لایەنەکانی ئیسیس تێکەڵ بوون.
لە بۆچوونی زانستی ئایین، هاسۆر نموونەیەکی ڕوونە بۆ چەندلایەنیبووی خواوەندانی میسری کۆن: تاکە خواوەندیک دەتوانی چەند بواری لەخۆبگرێت کە لە ئایینەکانی دیکەدا لەنێوان چەند کەسایەتی دابەش کراون. ئەو کەسانەی زیاتر بەدوای لایەنی مەترسیدارتری هاسۆردا دەگەڕێن، دەتوانن زانیاری زیاتر لە بابەتی سەخمەت بدۆزنەوە.
سەرچاوەی زیاتر لە لیستی سەرچاوەکان.
بۆ بەربەرەکانی لەگەڵ کاریگەرییەکەی، نەریت لە کولتوورەکانی جۆراوجۆر ئەم پارێزەرانە دەناسێنێت:
لە پشکنەری پاراستندا بەراوردی بکە ←پارێزەری پێشنیارکراو
سادەترین پارێزەری ئەم کۆکراوەیە: 41 چین لە زێڕی ڕاستەقینەی 999، پلاتینیوم، زیو و سیلیکون، دروستکراو لە ڕوهلا/تورینگیا. پێویست بە چالاککردن نییە، بە هیچ کەسێک نەبەستراوەتەوە و لە بازنەیەکی نزیکەی 50 مەتردا کاریگەری هەیە، تەنانەت بەبێ لەبەرکردنیش.
بوونەوەرەکانی پەیوەندیدار

Aïsha Qandisha، جنۆکەی سەرگەرمکەرەوەی ئایینی گەلیی مۆرۆکۆ. سەرچاوە، ئایینی هەمادشا و شیکردنەوەی ز...

گوان یو، خودای دڵسۆزی و جەنگ. دڵسۆزی، شمشێری گوان-داو و فەزیلەتی دڵسۆزی لە نەریتی گەلی و ئەدەبیات...

تارا گرنگترین شێوەی بودای مێینەی وجرایانەیە: تارای سەوز (چالاکی)، تارای سپی (چاکبوونەوە)، ٢١ ڕەهە...

کاوکاس، ڕۆحی ماڵی خاکی و باشی لیتوانییەکان. سەرچاوە، جیاوازییەکەی لەگەڵ ئایتڤاراس و ڕێکخستنی زانا...

خومبیلا (خومبی یول لها)، خوداوەندی نیشتیمانی شێرپاکان لە خومبو. ڕەچەڵەک، کێوی پیرۆزی نەگیراوە و ش...

ماهویکا، خواژنی ئاگری مائۆری و پۆلینیزیا. سەرچاوە، دزینی ئاگر لەلایەن مائوی و پێداچوونەوەیەکی زان...