خواکانی بوداییی، بوداکان، بودیساتواکان و پاسەوانان

لە بودیزم چەند خودا هەیە؟

بە واتای دەقی، بودیزم هیچ خودایەکی بە واتای یەکخواپەرستی نییە؛ بودا هیچ خودای بەدیهێنەری فێر نەکردووە. بەڵام تراوانەکان سەدان شێوەی شایانی ڕێزلێنان لەخۆ گرتووە: ۵ بودای دیانی (بوداکانی سروشتی سرووشتاوی)، ۸ بودیساتوای گەورە، ۲۱ ڕوخساری تارا، ۵ دارماپالا (پارێزەران) و ژماردنێکی بێشوماری ڕۆحی حەوانی خۆماڵی.

پانتیۆنی واجرایانای تیبەتی لەگەڵ خوداوەندانی ییدام و داکینیەکان نزیکەی ۱٬۰۰۰ کەسایەتی سەرەکی دەژمێرێت، هەموویان وەک دەرکەوتنی بوداییەت لێک دەدرێنەوە.

گەورەترین بودا کێیە؟

سیدارتا گائوتاما (نزیکەی ٥٦٣–٤٨٣ پ.ز) بودای مێژووییە و دامەزرێنەری فێرکردنەکەیە، کە هەموو قوتابخانەکان شوێنی دەکەون. لە ماهایانا و واجرایانادا بوداکانی سروشتی سرووشتاوی زیاد دەکرێن: ٥ بودای دیانی (وایرۆچانا لە ناوەڕاست، ئاکشوبیا لە ڕۆژهەڵات، ڕاتناسامبهاوا لە باشوور، ئامیتابها لە ڕۆژئاوا، ئاموغاسیدهی لە باکوور).

ئامیتابها لە بودیزمی زەوی پاک لە ئاسیای ڕۆژهەڵات بنچینەیی گرینگە، وایرۆچانا لە ژاپۆن (دایبوتسوی نارا، ساڵی ٧٥٢ ز).

بودیساتوا چییە؟

بودیساتواکان بوونەوەرێکی ڕووناکبیرن کە بەخۆویستی خۆیان لە نیرڤانای کۆتایی دەست هەڵدەگرن بۆ ئەوەی یارمەتی هەموو بوونەوەرانی تر بدەن بۆ ڕزگاری. هەشت گەورەکە بریتین لە ئاڤالۆکیتیشوارا (بەزەیی)، مانجوشری (دانایی)، واجراپانی (هێز)، کسیتیگارباها (ڕزگارکەری دۆزەخ)، سامانتاباهادرا (پابەندبوون)، مایترەیا (بودای داهاتوو)، ئاکاشاگارباها (گەنجینەی ئاسمانی) و سارڤانیوارانا-ڤیشکامبین (لابردنی کۆسپ).

لە ماهایانادا بوونی بودیساتوا ئامانجی ڕاستەقینەیە، پیتر لە هەوڵی گەیشتن بە ڕووناکبیری تاکی (ئارهات).

جیاوازی نێوان تراوادا، ماهایانا و واجرایانا چییە؟

تراوادا (باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا) کۆنترین قوتابخانەیە؛ ئامانجی گەیشتنی تاکی بە ڕووناکبیری وەک ئارهاتە لە ڕێگەی مێدیتاسیۆنی توند و فێرکردنی کانۆنی پالی. ماهایانا (ئاسیای ڕۆژهەڵات) جەختی لەسەر ئایدیالی بودیساتوا دەکاتەوە، واتا ڕووناکبیری بۆ هەموو بوونەوەران.

واجرایانا (تیبەت، بۆتان، مۆنغۆلیا) ماهایانایەکی تانترییە لەگەڵ پراکتیزکردنی تایبەتی بینینکردن و مانترا (ییدام، داکینی، ماندالا). لێرەدا ڕووناکبیری دەکرێت لە یەک ژیانێکدا بدەستبهێنرێت، میلارێپا وەک نموونە دادەنرێت.

دارماپالا چییە؟

دارماپالاکان پارێزەرانی فێرکردنی بوداییانەن. زۆر جار ڕووخساریان تۆقێنەرە (ماهاکالا بە لووتکەی خوێناوی، یامانتاکا بە سەری گامیش)، بەڵام مەبەستیان چاکە: ئەوان پیریسپازکاران دەپارێزن لە کۆسپ و وزەی نەرێنی دەردەکەن.

هەشت دارماپالای گەورەی تیبەت بریتین لە ماهاکالا، یامانتاکا، یاما، هایاگریوا، ڤایشراڤانا، پالدن لهامو (تاکە خانم)، تسانگپا کارپۆ و دامچن دورجی لیگپا. لە چین و ژاپان شێوازیان نەرمترن؛ پارێزەرانی نیۆ لە پەرستگاکانی ژاپۆن هاوتای ئەوانن.

پەرتووکی مردووانی تیبەتی چییە؟

پەرتووکی مردووانی تیبەتی (باردۆ توۆدۆل، «ڕزگاری بە گوێگرتن لە دۆخی نێوان») دەقێکی واجرایانایە کە قۆناغەکانی نێوان مردن و لەدایکبووەوەی دووبارە (باردۆ) وەسف دەکات. بەپێی نەریت بۆ کەسانی لەسەرخۆی مردن و مردووان دەخوێنرێتەوە، تاکو گیانیان بوداکانی ڕاست و بوونەوەرانی ڕووناکی ناسبکەن و چارەنووسێکی باش بدۆزنەوە.

بۆ پادماسامبهاوا هەڵدەگیرێت، لە سەدەی ١٤ لەلایەن کارما لینگپاوە دووبارە دۆزراوەتەوە. سی. گ. یونگ پێشەکی وەرگێڕانی یەکەمی ئینگلیزیی نووسیوە (١٩٢٧)؛ ئەم دەقە کاریگەری قووڵی لەسەر تێگەیشتنی ڕۆژئاوایی لە بودیزم بەجێهێشتووە.